СОМОНИЙЛАР ВА ҚОРАХОНИЙЛАР ДАВРИДА МАҲАЛЛИЙ ИЖТИМОИЙ ШАРТНОМАЛАР, МУСУЛМОН ҲУҚУҚИНИНГ МИНТАҚАВИЙЛАШУВИ ВА ЦИНКРEТЛАШУВ ЖАРАЁНЛАРИ (X–XII АСРЛАР)

Кириш. IX–XII асрлар давомидаги Сомонийлар ва Қорахонийлар ҳукмронлиги Марказий Осиё жамиятининг ижтимоий-ҳуқуқий тизимида муҳим ўзгаришлар даври бўлди. Араб халифалиги томонидан VIII асрда Мовароуннаҳрнинг фатҳ этилиши натижасида минтақада ислом дини ва ҳуқуқи жорий этилган эди [4:180-181]. IX аср охирига келиб эса халифаликдан нисбатан мустақил биринчи маҳаллий мусулмон сулола – Сомонийлар давлати ташкил топди. Сомонийлар (875-999) Мовароуннаҳр ва Хуросонда кўп йиллар ҳукмронлик қилиб, Марказий Осиёда исломий давлатлиликни мустаҳкамлади. X аср сўнгида Сомонийлар қулагач, уларнинг ўрнини туркий Қорахонийлар сулоласи (X–XII асрлар) эгаллади. Бу ўтиш даври тинч сиёсий келишув ва урушлар орқали амалга ошган бўлсада, маҳаллий жамият ҳаётида давомийлик сақланиб қолди – янги ҳокимият исломий ҳуқуқ ва тартиботга амал қилган ҳолда ўз ҳукмронлигини ўрнатди. Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, айнан Сомонийлар давридаги исломлашув жараёни мусулмон дунёсида марказий халифалик ҳокимиятидан мустақил маҳаллий сулолаларнинг легитимлаштирилишига олиб келди [9:279]. Бошқача айтганда, Х асрга келиб халифа номигагина олий ҳоким бўлиб, амалда эса турли минтақаларда мустақил мусулмон давлатлари пайдо бўлиши ва улар шаръий жиҳатдан ўзини оқлаши одатий ҳолга айланган эди. Шу тариқа, Сомонийлар ва Қорахонийлар мисолида Марказий Осиёда марказий ҳокимият билан маҳаллий жамият ўртасида ўзига хос “ижтимоий шартнома”лар шаклланиб, исломий ҳуқуқнинг маҳаллий шароитга мослашуви юз берди.

Мавзуга оид адабиётлар таҳлили. Сомонийлар ва Қорахонийлар даврида ислом ҳуқуқининг минтақавийлашуви ва маҳаллий ижтимоий шартномалар масаласи турли манба ва тадқиқотларда кенг ёритилган. Ўрта аср манбалари, хусусан Абу Бакр Наршахийнинг “Бухоро тарихи” Мовароуннаҳрнинг IX–X асрлардаги ҳуқуқий-амалий ҳаётини тасвирлаб, ислом қоидалари маҳаллий одатларга қандай мослаштирилганини кўрсатади. Шунингдек, Абу Бакр ал-Сарахсий ва Бурҳониддин Марғиноний каби фақиҳларнинг асарлари Ҳанафий мазҳаби тамойилларини чуқур ўрганишга имкон беради.

Замонавий илмий адабиётларда ҳам бу давр кенг таҳлил қилинган. В.В.Бартолд асарларида шаҳар тузилиши ва давлат бошқаруви, С.Г.Агаджановда эса Қорахонийлар давлати ва диний сиёсат масалалари ёритилган. Д.Г.Тор Сомонийлар давридаги исломлашув жараёнини халифаликдан мустақил маҳаллий давлатлар легитимацияси билан боғлайди.

Маҳаллий тадқиқотчилардан A.K.Moъминов Ҳанафий уламоларнинг шаҳарлардаги ўрни ва ҳуқуқий қарорларни мустақил қабул қилиши жараёнини таҳлил қилиб, “Мовароуннаҳр ҳанафийлик мактаби” шаклланганини кўрсатади. И. Бекмирзаев қозилик амалиёти ва ҳужжат юритиш анъаналари бўйича тадқиқотлар олиб бориб, шаръий ҳужжатларнинг минтақавий ўзига хосликларини аниқлаган. И.Ғафурова эса вақф институтининг ижтимоий-ҳуқуқий аҳамиятини таҳлил қилиб, у маҳаллий жамият ва давлат ўртасидаги муайян келишув сифатида хизмат қилганини таъкидлайди.

Умуман, манба ва тадқиқотлар Сомонийлар ва Қорахонийлар даврида ҳуқуқий тафаккур минтақавий тус олганини, ҳанафийлик асосида маҳаллий урф-одатлар шариатга сингдирилганини ва ҳокимият билан жамият ўртасида норасмий “ижтимоий шартномалар” шаклланганини кўрсатади.

Сомонийлар ва Қорахонийлар даврини ўрганишда асосий манбалар қаторига Абу Бакр Наршахийнинг “Бухоро тарихи” каби тарихий асарлар, ўша давр мусулмон ҳуқуқшуносларининг китоблари ҳамда турли ҳужжатлар киради. Хусусан, Абу Бакр Наршахийнинг 943-йилда ёзилган “Тарихи Бухоро” асари IX-X асрларда Мовароуннаҳр ҳаётини ёритади ва ислом ҳуқуқининг дастлабки маҳаллий амалиётлари ҳақида қимматли маълумотлар беради [8:79]. Шу билан бирга, Ҳанафий мазҳабига оид фиқҳий асарлар, масалан, ўша давр Мовароуннаҳрдан етишиб чиққан улуғ фақиҳлар – Абу Бакр ал-Сарахсий, Бурҳониддин Марғиноний каби олимларнинг асарлари мазкур тадқиқот учун назарий асос бўлиб хизмат қилади.

Замонавий тарихшуносликда ушбу мавзуга доир қатор фундаментал тадқиқотлар мавжуд. В.В.Бартолд ўзининг “Туркистоннинг мўғуллар истилоси даврига қадар тарихи” асарида IX–XII асрларда Марказий Осиё шаҳарларининг ижтимоий тузилиши ва давлат бошқаруви хусусиятларини ёритган [4:236]. С.Г.Агаджановнинг тадқиқотлари эса Салжуқийлар ва Қорахонийлар давридаги давлат тузуми ва диний сиёсатга оид маълумотларни беради [1:30]. Илмий адабиётларда Д.Г.Тор сингари муаллифлар Сомонийлар даврида исломлашувнинг минтақавий сиёсий тизимга таъсирини алоҳида таъкидлаган [9:279]. Шунингдек, A.K.Moъминов ўзининг докторлик диссертациясида Мовароуннаҳр шаҳарларида Ҳанафий уламоларининг тутган ўрни ва ролини ҳар тарафлама таҳлил қилган бўлиб, бизнинг мавзуга бевосита дахлдор хулосалар чиқарган [7:178]. Ушбу тадқиқотда ана шу илмий ишлар хулосалари ҳамда махсус илмий мақолалар (И.Бекмирзаев, И.Ғафурова ва бошқаларнинг тадқиқотлари) натижалари таҳлилий асос сифатида қўлланилди.

Тадқиқот методологияси. Методологик жиҳатдан, мақолада тарихий-қиёсий ва тизимли ёндашув уйғунлаштирилди. Аввало, Сомонийлар ва Қорахонийлар даврининг сиёсий-ижтимоий шароитлари тасвирланиб, улар ўртасидаги узвийлик ва фарқлар қиёсий қилинди. Сўнгра, ислом ҳуқуқининг қўлланилиши маҳаллий урф-одат ва институтлар билан алоқадор ҳолда кўриб чиқилди. Хулосалар манбалар маълумотларини қиёслаш ва илмий адабиётдаги ёндашувларни таҳлил қилиш орқали шакллантирилди.

Таҳлил ва натижалар. 1. Сомонийлар давлати. Ислом ҳуқуқининг маҳаллийлаштирилиши босқичида Сомонийлар сулоласи араблардан кейинги дастлабки маҳаллий мусулмон давлат сифатида Мовароуннаҳр ва Хуросонда (IX–X асрлар) ҳукм сурди. Сомонийлар даврида ислом дини нафақат расмий эътиқод, балки бошқарувнинг асосий негизи сифатида қарор топди [1:30]. Тарихий манбаларда қайд этилишича, Сомонийлар амирларининг саройида Ҳанафий мазҳаби уламолари катта ҳурмат қозонган ва давлат диний сиёсати айнан ҳанафийлик асосида олиб борилган. Бу бежиз эмас, чунки айнан ҳанафийлик  ўша даврда Мовароуннаҳрда энг кўп тарқалган ва аҳолининг ҳуқуқий эҳтиёжларига мос келувчи мазҳаб эди [7:179].

Сомоний ҳукмдорлари халифа номини хутбаларда тилга олиб, расмий равишда Аббосий халифаликка бўйсунсада, амалда мустақил ички сиёсат юргизган. Бунда маҳаллий ижтимоий тузилма ва қадриятларга таяниш муҳим аҳамият касб этган. Ислом ҳуқуқи – шариат қоидалари Сомонийлар даврида кундалик ҳаётнинг барча жабҳаларини қамраб олди: сиёсий бошқарув, иқтисодий муомалалар, жиноят ва фуқаролик ишлари, оилавий муносабатлар ва ҳоказо соҳалар шаръий ҳукмлар асосида ҳал қилинар эди [7:178]. Ислом ҳуқуқининг минтақавийлашуви жараёни айнан шу даврда бошланган бўлиб, маҳаллий олим-фуқаҳо мавжуд шариат нормаларини минтақанинг урф-одатлари ва турмуш тарзига мослаштира бошлаган.

Маҳаллий урф ва одатларни инобатга олиш орқали шариатнинг ҳаётга татбиқ этилиши Сомонийлар даврида кенг кузатилган ҳодисадир. Урф (ёки одат) – халқ амалиётидаги маҳаллий одатлар – фиқҳ манбаларидан бири сифатида қаралган. Мовароуннаҳр олимлари ислом ҳуқуқини жойлардаги шароит ва эҳтиёжларга мослашга интилиб, айрим масалаларда ижмў (иттифоқ) ва қиёс асосида маҳаллий ечимлар таклиф этганлар [7:182-183]. Масалан, Абу Бакр Наршахий ўз тарихий асарида келтирган бир маълумот маҳаллий одат ва шаръий норма ўртасидаги муроса – ижтимоий шартномага мисол бўла олади. Араб қўмондони Қутайба ибн Муслим 712-йилда Бухорони фатҳ этганида, бухороликлар билан тузган сулҳ битимига кўра, янги мусулмон бўлган маҳаллий аёлларга пардоз (ҳижоб) тақиш мажбурияти дарҳол юкланмаган эди. Натижада, IX аср охиригача Бухоро шаҳрида аёллар юзини тўсмасдан юриш одати сақланган. Фақатгина Сомоний амири Нуҳ ибн Насрнинг ҳукмронлиги даврида (943 йил атрофида) мазкур маҳаллий имтиёзга барҳам берилиб, аёлларга шаръий пардали кийиниш талаби жорий этилгани ривоят қилинади [8:79]. Ушбу воқеа шуни кўрсатадики, ислом қоида ва маҳаллий урф ўртасида бир неча авлод давом этган ноформал “ижтимоий келишув” мавжуд бўлган ва вақт ўтиши билан жамиятнинг тўлиқ исломий меъёрларга ўтиши таъминланган.

Сомонийлар даврида ислом ҳуқуқини қўллашнинг яна бир ўзига хос жиҳати – уламо ва қозиларнинг ролидир. Давлат ҳокимияти диний-ҳуқуқий масалаларда асосан уламога таянар эди, қозилар мустақил суд ҳокимияти вакиллари сифатида фаолият кўрсатган. Шариат бўйича қарорлар чиқаришда давлатнинг бевосита аралашуви минимал бўлиб, қозилар Қуръон, ҳадис ва фиқҳий манбаларга таяниб ҳукм чиқарган. Сомонийлар даврида Бухоро ва Самарқанд каби илм марказларида кўплаб Ҳанафий олимлар фаолият юритиб, фиқҳ ривожига улкан ҳисса қўшган. Айниқса, Мовароуннаҳрда ҳанафий мазҳабнинг “Мовароуннаҳр мактаби” шаклланган бўлиб, у Ироқ ва Хуросондаги анъанавий ҳанафийликдан айрим маҳаллий фатволар билан фарқланган [7:185]. Маҳаллий шарт-шароитлар таъсирида қабул қилинган баъзи фатволар вақт ўтиб бутун ислом оламида тан олинган ҳуқуқий қарорлар қаторига кирган. Мисол учун, бу даврда яшаб ўтган улуғ фақиҳ Имом Абу Бакр ал-Сарахсий (XI аср) Мовароуннаҳр фиқҳ мактабининг йирик вакили эди. У ўз замондошлари орасида баҳсли бўлган масалаларга ноанъанавий маҳаллий ечимлар берган. Сарахсий ана шундай бир масалада маҳаллий ҳукмдорнинг амалини танқид қилгани учун Қорахонийлар даврида жазолансада, унинг “Ал-Мабсут” асари бутун Ҳанафий оламида кейинчалик мўътабар манбага айланган [9:280; 5:366]. Бу ҳолат Сомонийлардан бошланган ҳуқуқий тафаккурнинг мустақиллигини ва минтақавий хусусият касб этганини кўрсатади.

Сомонийлар даврининг муҳим хусусияти шундаки, давлат ҳуқуқий нормаларни расмий кодекс ҳолида беришга уринган эмас – қонун чиқарувчи сифатида давлатнинг роли чекланган эди [7:183]. Ислом ҳуқуқи асосан фақиҳлар доктринасига таянган ҳолда ривожланган, давлат эса шу ишлаб чиқилган қоидаларга риоя этган. Бошқача айтганда, шариат меъёрларини белгилаш “Аллоҳ иродаси” номидан олимлар томонидан амалга оширилган бўлса, амир ва ҳокимлар уларни ижро этувчи бўлган. Натижада, бир хил давр ва бир шаҳарнинг ўзида турли уламолар баъзи масалаларда турлича қарашларга эга бўлиши мумкин эди ва бу табиий қаршилик сифатида қабул қилинган [7:182]. Шаръий масалаларда хилма-хил ижтиҳодлар имконияти маҳаллий ҳуқуқ мактабининг бой ва флексибил хусусиятини таъминлади. Ҳатто, давлат номидан иш юритувчи қозилар ҳам ҳал қилув чоғида мустақил бўлиб, ҳар бири ўз ижтиҳоди билан ҳукм чиқара олган. Марказий ҳукумат уларнинг ҳукмларини ягона қолипга солишга интилмаган [7:183]. Бу эса Сомонийлар даврида ҳуқуқий ҳаётнинг маълум даражада плюралистик бўлганидан далолат беради.

Сомоний ҳукмдорларининг жамият билан муносабатида ҳам бир қатор норасмий “ижтимоий шартномалар”ни кўриш мумкин. Бундай келишувларнинг асоси шундан иборат эдики, халқ сомоний амирларини қонуний ҳокимият деб тан олиши учун ҳукмдорлар ислом ахлоқий-ҳуқуқий нормаларига амал қилиб, адолатни таъминлаши лозим эди. Сомонийлар давлатида адолатли бошқарув ва тартиботнинг кафолати сифатида Бухоро уламолари катта аҳамиятга эга бўлган. Масалан, тарихий манбаларда Сомоний амири Аҳмад ибн Исмоил (914–943) даврида Бухорода рўй берган бир воқеа келтирилади: амирнинг ноиби шаҳар бозорида тартиб ўрнатиш учун ҳаддан ташқари қаттиққўллик қилганида, машҳур олимлар амирга мурожаат қилиб, халқнинг норозилиги ҳақида хабар қилган. Натижада, амир ноибнинг сиёсатини юмшатган, бу орқали уламолар жамият манфаатини ҳимоя қилувчи воситачи ролини бажарган. Бу ҳолат ҳам давлат ва жамият ўртасида муайян нозик мувозанат – бир турдаги ижтимоий шартнома мавжуд эканини кўрсатади.

2. Қорахонийлар давлати. Маҳаллий ижтимоий келишувларнинг давомийлиги ва янги шароитлар. Сомонийлар давлатининг заифлашуви натижасида 999-йилда Қорахонийлар сулоласи Мовароуннаҳрни эгаллади. Сомонийлар тасарруфидаги ҳудудлар амалда икки қисмга ажралди: Амударёнинг шимолидаги Мовароуннаҳр Қорахонийларга, жанубида жойлашган Хуросон эса Маҳмуд Ғазнавий қўлига ўтди [3:333]. Бу бўлиниш натижасида Марказий Осиёда илк бор Мовароуннаҳр сиёсий жиҳатдан Хуросондан ажралиб, мустақил ривожлана бошлади [10:118-122]. Янги ҳукмрон сулола – Қорахонийлар – исломни қабул қилган чорвадор туркий қабилалар иттифоқи вакиллари эди. Улар ўзидан аввалги Сомонийлар ютуқларини қисман мерос қилиб олди: ислом дини ва Ҳанафий мазҳабининг ҳукмрон мавқейини сақлаб қолган ҳолда, маҳаллий эроний (форс-тожик) аҳолининг маънавий анъаналарини давом эттиришга ҳаракат қилди [10:109-113]. Шу билан бирга, Қорахонийлар даври сиёсий бошқаруви ўзига хос тарзда қайта ташкил топди.

Қорахонийлар давлатида марказий ҳокимият аввалги Сомонийларнинг нисбатан марказлашган тизимидан фарқли ўлароқ, чор-чоқ (оила) ичида бўлинган эди. Бошқарувнинг аппанаж тизими жорий қилиниб, катта ҳудудлар сулола аъзолари ўртасида бўлиб бошқарилди. Ҳар бир вилоят ёки ўлкада сулола хонадонига мансуб шаҳзода-ҳоким – “элоқхон”лар – мустақил, деярли ярим ҳукмдор сифатида фаолият юритган [10:130-134]. Масалан, Самарқанд, Бухоро, Фарғона, Шош каби йирик вилоятлар алоҳида Қорахоний шаҳзодалари қўлида бўлиб, улар фақат номигагина олий хоқон (Тамғачхон)га бўйсунган, амалда ички сиёсатда тўлиқ эркинликка эга эди [10:133-137]. Элоқхонлар ҳар йили марказий ҳукуматга белгиланган миқдорда хирож (солиқ) юбориб туриш эвазига ўз мулкини меросий тарзда бошқарган. Бу тизим, бир томондан, бевосита минтақаларни бошқаришда маҳаллий шароитларни инобатга олишга ёрдам берган бўлса, иккинчи томондан, сулола ичидаги ички низо ва урушларни ҳам кучайтирган. Дарҳақиқат, Қорахонийлар ҳукмронлиги даврида Мовароуннаҳрда турли сулола бўлинмалари ўртасида ҳам, ташқи рақиблар (Салжуқийлар, Қорахитойлар ва ҳ.к.) билан ҳам тез-тез ихтилофлар юзага чиқиб турган [10:137-142].

Шунга қарамай, Қорахонийлар маҳаллий жамият билан алоқада Сомонийлар давридан қолган кўплаб “ижтимоий шартнома” унсурларини сақлаб қолган эди. Аввало, Қорахоний хонлари ҳукмронлигининг илк йиллариданоқ ўзини исломий анъаналар ҳимоячиси сифатида кўрсатишга интилди. Масалан, Қорахонийлар сулоласидан Наср ибн Али 999-йилда Бухорони эгаллагач, дарҳол ўзини мусулмонлар амири – “Амир ал-мўминин” деб эълон қилди ва Аббосий халифа Қодир номидан тангалар зарб қилишни йўлга қўйди [10:137-140; 4:333]. Бу ҳаракат янги туркий ҳукмдорлар ўз легитимлигини мусулмон оламида қабул қилдириш учун халифа номини тан олган ҳолда, амалда диний-сиёсий мустақилликка даъво қилганини англатади. Халифа номини тангаларда зикр этиш – бу ҳам ўзига хос ҳуқуқий-сиёсий шартнома, яъни янги сулола халифага номинал ҳурмат эвазига мусулмон аҳлининг итоатини сақлаб қолди.

  Қорахонийлар даврида уламо ва “маҳалла” институти янада аҳамият касб этди. Марказлашмаган бошқарув шароитида шаҳарларнинг кундалик ҳаётини ташкил этишда маҳаллий диний-элита қатлам – уламолар ва тасаввуф аҳли – муҳим роль ўйнаган. Ўрта аср ислом шаҳарлари, жумладан, Бухоро ва Самарқанд, расмий ўзини ўзи бошқарув органларига эга эмас эди: шаҳар ҳаётининг барча жиҳатлари, ҳатто бозорлардаги савдо-сотиқни ташкил этиш ҳам давлат амалдорлари назорати остида эди [12:143-147]. Бироқ давлат кўмагидан ташқари соҳаларда аҳолини уюштиришда, жамоат тартибини сақлашда норасмий етакчилар – уламолар ва бойлар – муҳим шахслар сифатида майдонга чиқди. Хусусан, Бухоро ва Самарқандда оддий халқ билан бевосита алоқада бўлган, уларнинг муаммоларини билган олиму фузалолар маҳаллий жамиятнинг “ёпиштирувчи” қатлами вазифасини ўтаган [10:144-152]. Кўпгина мусулмон уламолари савдо ва ҳунармандчилик билан ҳам шуғулланган бўлиб, турли табақалар билан боғланиб турган. Натижада, улар нафақат диний-маърифий, балки ижтимоий мувофиқлаштирувчи етакчиларга айланган. Уламолар давлатнинг бевосита аралашувисиз жамиятга ахлоқий ва ҳуқуқий меъёрларни сингдириб борди. Масалан, ҳалол савдо қоидалари, закот ва садақа тартиблари, оилавий низоларни сулҳ йўли билан ҳал этиш каби масалаларда уламолар кўрсатмаси ҳал қилувчи аҳамиятга эга эди. Бу маҳаллий даражада тузилган норасмий ижтимоий шартнома сифатида талқин қилиниши мумкин: халқ уламолар маслаҳати ва фатволарига амал қилади, эвазига уламолар ҳокимият ва халқ ўртасида воситачилик қилиб, адолатни тиклашга хизмат қилади. A.K.Moъминовнинг фикрича, IX–XII асрларда Марказий Осиё шаҳарлари ҳаётида Ҳанафий уламолар “фуқаролик жамияти” вазифасини ўтовчи куч бўлиб, давлатнинг қаттиқ назоратидан ташқарида ахлоқий ва ҳуқуқий нормаларни шакллантиришга бош-қош бўлган [7:130-132].

Бундай вазият, айниқса, Қорахонийлар давлатининг сўнги йилларида яққол кўзга ташланади. XII аср ўрталарига келиб, Қорахонийларнинг сиёсий заифлашуви ортидан Салжуқийлар ва кейинчалик Қорахитойлар Мовароуннаҳрга даъво қила бошлади. 1141 йилда Қорахитойлар ҳужуми Қорахонийлар ҳукмронлигини батамом тугатган бўлсада, маҳаллий аҳоли учун ҳаёт тарзида катта силжиш юз бермади – чунки вилоятларни бошқариб турган маҳаллий бек ва уламолар ўз ўрнида қолаверган эди. Масалан, Самарқанд Қорахоний хони Аҳмад Арслонхоннинг номинал ҳокимияти остида бўлган даврда ҳам шаҳарни бошқариш ва тартибга солишда маҳаллий руҳоний ва амалдорлар мустақил ҳаракат қилган. Салжуқий Султон Санжар қисқа муддат Самарқандни олганда ҳам шаҳар аҳолисининг турмуш тарзи ва ҳуқуқий амалиётида кескин ўзгариш бўлмаган, чунки маҳаллий қадимий тартиблар кучли эди [10:141-148]. Бу ҳолат шуни кўрсатадики, маҳаллий жамият ва элита ўртасида вужудга келган норасмий ижтимоий келишувлар – исломий қонуният ва одатларнинг ҳурмат қилиниши, маҳаллий раҳбарларнинг диний мансубликни сақлаши – сиёсий алмашинувларга қарамай узлуксиз давом этган.

Сомонийлардан бошланган ислом ҳуқуқининг минтақавийлашуви жараёни Қорахонийлар даврида янги босқичга чиқди. Агар Сомонийлар даврида маҳаллий шаръий мактаб шаклланган бўлса, Қорахонийлар даврида бу мактаб янада мустаҳкамланиб, ҳатто бошқа ҳудудларга таъсир кўрсатди [5:85]. Мовароуннаҳр Ҳанафий фиқҳ мактабининг юксак мавқейи туфайли бу ердан етишиб чиққан олимлар бошқа ўлкаларда ҳам обрў қозонди. Масалан, Фарғона водийсида туғилиб, Марв ва Бухорода фаолият кўрсатган Бурҳониддин Марғиноний (XII аср) “Ҳидоя” номли машҳур фиқҳ китобини ёзди – ушбу асар кейинчалик бутун ислом оламида Ҳанафий мазҳабининг энг нуфузли қўлланмаларидан бирига айланди. Асарда айнан Мовароуннаҳр олимларининг бой тажрибаси ва маҳаллий одатларни ҳисобга олган ҳолдаги ҳуқуқий ечимлар мужассам эди [5:349-350]. Бу ҳол ислом ҳуқуқи қанчалик минтақавий тус олганини ва айни пайтда бу минтақавий илмий анъананинг глобал аҳамиятини кўрсатади.

Юқоридаги таҳлиллардан кўринадики, X–XII асрларда Марказий Осиёда мусулмон ҳуқуқий тизими йирик империядан мустақил, маҳаллий хусусиятга эга бўлган шаклда ривожланди. Сомонийлар ва Қорахонийлар даврида шаклланган “маҳаллий ижтимоий шартномалар” деганда, биз аввало ҳокимият ва жамият ўртасидаги нозик мувозанатни тушунмоқдамиз. Бу мувозанатга кўра, ҳокимлар исломий қонун-қоидаларга риоя этиб бошқарар, эвазига аҳоли уларнинг ҳукмронлигини қонуний деб билар эди. Бундай норасмий келишувларнинг ишлаши учун воситачи сифатида уламолар қатлами хизмат қилган. Улар шаръий нормаларни тушунтириб, ҳокимият ҳаракатларини диний жиҳатдан оқлаб берган ёки аксинча, ҳокимлар адолатдан чекинса, танқид қилган. Абу Бакр ал-Сарахсий билан боғлиқ воқеани бунга мисол сифатида келтирилиш мумкин, яъни юрт бошқарувида шаръий адолат тамойилларини талаб қилган бу олимнинг Қорахоний ҳукмдор томонидан қамоққа ташланиши ортидан ҳам у ўз илмий фаолиятини тўхтатмаган, ҳатто асирликда ўтириб фиқҳий китоблар ёзган [9:280]. Сарахсий қамоқдан чиққач, унинг обрўси янада ошган, ҳукмдорлар эса бундай олимлар фикрини инобатга олиш лозимлигини англаган. Демак, ўрта асрларда ҳукмдор ва уламолар ўртасида ҳам ўзига хос ижтимоий шартнома мавжуд бўлган: ҳукмдор диний илм аҳлини ҳурмат қилиш, адолатни қарор топтириш мажбуриятини олган; уламолар эса, ўз навбатида, халқни тинчликка, сулҳга даъват қилиб, ҳокимият қонунийлигини тан олишга ундаган.

Мусулмон ҳуқуқининг минтақавийлашуви деганда, шариат меъёрларининг Марказий Осиё минтақасига хос тарзда такомиллашуви ва қўлланилишини тушуниш лозим. Сомоний ва Қорахонийлар даврида бу жараён бир неча йўналишда кечди: биринчидан, маҳаллий одатлар шариатга сингдирилди [7:182-183]; иккинчидан, ҳанафийлик доирасида мустақил ижтиҳодий мактаб пайдо бўлиб, у баъзи масалаларда ўзига хос ҳудудий фатволар ишлаб чиқди [5:85]; учинчидан, ҳуқуқий институтлар (қозилик, муфтийлик, ҳужжатлар юритиш) маҳаллий бошқарув тизимининг бир қисмига айланди, шу тариқа ҳуқуқий маданият шаклланди. Мазкур омиллар натижасида Марказий Осиё ислом ҳуқуқи анъаналари кейинчалик мўғуллар истилоси ва Темурийлар даврида ҳам узвий давом этди.

Маҳаллий ижтимоий шартномаларнинг яна бир қирраси – бу иқтисодий ва ижтимоий соҳадаги келишувлар эди. Масалан, вақф институтини олайлик: Сомонийлар ва Қорахонийлар даврида кўплаб бой мусулмонлар вақф тариқасида ўз мулкларини хайр-эҳсон ишларга бағишлаган, бунинг эвазига жамият муайян хизматлар (масжид, мадраса, ҳаммом, кўприк ва ҳ.к.) билан таъминланган [6:100]. Вақф мулклари давлат солиқларидан озод қилинган, уларни бошқариш уламолар ва ҳомийлар қўлида бўлган. Бу ҳол жамият ва давлат ўртасидаги яна бир нозик келишув эди: давлат ижтимоий таъминот ва маорифнинг бир қисмини жамоага, хусусан, уламолар бошчилигидаги вақф тизимига топширган; эвазига вақф бошқарувчилари аҳолини давлат ҳокимиятига итоатда тутиш, барқарорликни сақлашга хизмат қилган [6:102-104]. Иродахон Ғафурова ўз тадқиқотида Туркистон тарихида вақф мулкларининг диний-маърифий ва ижтимоий ҳаётдаги улкан ролини кўрсатиб, ўрта асрларда вақф тизими айнан Марказий Осиё жамиятини бирлаштирувчи омиллардан бири бўлганини таъкидлайди [6:107-109]. Демак, иқтисодий жиҳатдан ҳам жамият ва ҳокимият ўртасида шартнома – вазифалар тақсимоти шаклланган: ҳокимият мудофаа, тартиб каби функцияларни ўз зиммасига олган, жамоа эса таълим, саховат ишларини ўз зиммасига олиб, давлат юкини енгиллаштирган.

Сомонийлар ва Қорахонийлар даври тажрибаси шуни кўрсатадики, Марказий Осиёнинг исломий жамиятида ҳуқуқий тизим жуда мослашувчан ва маҳаллий эҳтиёжларга жавоб берувчи шаклда бўлган. Бу даврни мусулмон ҳуқуқшунослиги ривожида “олтин давр” деб аташ мумкин – чунки шаръий назария ва амалиёт бир пайтнинг ўзида юқори чўққига кўтарилди [5:81]. Диний-ҳуқуқий мактаблар (ҳанафийлик) расмий даражага кўтарилди, уламолар эътибор топди ва кенг ижтимоий ваколатларга эга бўлди. Шу билан бирга, ушбу ютуқларнинг барчаси маҳаллий жамият хусусиятлари билан уйғунлашган эди: фиқҳ китобларида ҳам, тарихий ҳужжатларда ҳам Мовароуннаҳр аҳолисининг менталитети ва одатларига мослашган ечимлар баён этилганини кўрамиз [7:182-183].

Таъкидлаш лозимки, Сомонийлар ва Қорахонийлар давридаги ҳуқуқий минтақавийлашув жараёни кейинчалик бутун Марказий Осиё тарихига чуқур таъсир кўрсатди. XII аср охирида Қорахонийлар қулагач, уларнинг ўрнига Хоразмшоҳлар, сўнг мўғуллар ва Темурийлар келган бўлсада, ислом ҳуқуқининг минтақавий анъаналари узилмади. Мовароуннаҳрнинг ҳанафийликка содиқлиги сақланиб қолди, уламо ва қозиларнинг жамиятдаги мавқейи давом этди. Ҳатто, мўғуллар истилосидан кейин ҳам, маҳаллий кадрлар орқали қозилик маҳкамалари тикланди – масалан, машҳур олим Бурҳониддин Марғинонийнинг “Ҳидоя”си Чингизхон ворислари даврида ҳам асосий ҳуқуқий манба бўлиб қолди. Бу ҳодисалар Сомоний-Қорахоний даврида асос солинган ижтимоий шартномаларнинг нақадар барқарор бўлганини кўрсатади.

Хулоса. X–XII асрлардаги Сомонийлар ва Қорахонийлар ҳукмронлиги тажрибаси шуни кўрсатадики, Марказий Осиёда ислом ҳуқуқи ва давлат бошқаруви ўзига хос минтақавий йўналишда ривожланган. Сомонийлар даврида шаклланган маҳаллий ҳуқуқий анъаналар Қорахонийлар даврида ҳам давом эттирилди ва янада мустаҳкамланди. Маҳаллий ижтимоий шартнома тушунчаси ушбу жараённинг муҳим жиҳатини ифодалайди: ҳукмдорлар ва жамият ўртасида шаклланган ўзаро мажбуриятлар мажмуаси. Бунда ҳукмдорлар исломий адолат ва шариатга риоя қилишни ўз зиммасига олган, эвазига халқ уларнинг ҳокимиятини қонуний деб қабул қилган.

Ислом ҳуқуқининг минтақавийлашуви асосан Ҳанафий мазҳабининг Мовароуннаҳр шароитида етакчи ўрин эгаллаши ва маҳаллий одатлар билан уйғунлашуви орқали кечди. Маҳаллий олимлар – фақиҳлар Шарқнинг бошқа ҳудудларидагидан фарқли равишда, турли масалаларда одатни инобатга олиб фатво берди [7:182-183]. Қозилар давлатдан мустақил тарзда Қуръон ва ҳадисга таяниб қарорлар чиқариш эркинлигига эга бўлдилар. Натижада, Мовароуннаҳр шаръий мактаби баъзи назарий ва амалий фарқлари билан ажралиб турувчи, лекин умуман олганда сунний-ҳанафий дунёнинг ажралмас қисми бўлган бир тизим ҳосил қилди.

Сомонийлар ва Қорахонийлар давридаги ижтимоий ҳаётда уламо ва қозиларнинг мавқейи ниҳоятда юқори бўлгани уларга жамият номидан ҳокимият билан муайян келишувлар тузиш имконини берди. Уламолар ҳокимиятни адолатдан четламасликка чақирар экан, ҳокимият уламоларни қўллаб-қувватлаб, уларнинг фатволарига таянарди – бу ҳам бир турдаги ижтимоий шартнома эди. Мазкур даврда вақф, закот каби институтларнинг кенг ривож топгани ҳам жамият ичида ижтимоий бирдамлик ва ўзини ўзи таъминлаш унсурларини кучайтирди, бу орқали давлат ва фуқаро ўртасидаги муносабатлар барқарорлашди [6:102-104].

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Сомоний ва Қорахонийлар даври Марказий Осиёда мусулмон ҳуқуқий маданиятининг етилган даври бўлиб, унда шаръий меъёрлар маҳаллий ижтимоий реалликка мос ҳолда қўлланди ва такомиллаштирилди. Бу давр тажрибаси, бир томондан, ислом ҳуқуқининг универсаллиги ва мослашувчанлигини намоён этса, иккинчи томондан, маҳаллий анъана ва одатларнинг нақадар кучли бўлганини тасдиқлайди. Маҳаллий ижтимоий шартномалар туфайли жамият ва ҳокимият ўртасида маълум мувозанат таъминланди, бу эса минтақада сиёсий ўзгаришлар бўлсада, ижтимоий барқарорликни сақлашга хизмат қилди. Сомонийлар ва Қорахонийлар даврида шаклланган ҳуқуқий анъаналар кейинги асрларда ҳам Марказий Осиё ҳуқуқий тизимининг асосини ташкил этди. Хусусан, Ҳанафий мазҳабининг ҳукмронлиги ва уламолар раҳбарлигидаги жамият тузилмаси кўп асрлар давом этди. Бу мерос ҳозирги замонгача етиб келиб, минтақанинг ҳуқуқий ва маданий тараққиётига таъсир кўрсатганини алоҳида қайд этиш лозим.   

1. Агаджанов С.Г. Государство Селджукидов и Средняя Азия в ХI–ХII вв. – М.: Наука, 1991.
2. Bekmirzayev I. Qādiʼs Dīwān Activities in Islam (the 10th–13th Centuries) // The Light of Islam. – 2020. – Vol.2020, Issue 2.
3. Bekmirzayev I.I. Hanafi Legal Documents in Transoxiana // The Advanced Science Journal. – 2014. – No.5.
4. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монголского нашествия // Сочинения. Т.I. – М.: Восточная литература, 1963.
5. Бекмирзаев И.И. Историко-правовое значение законодательных документов, составленных в мусульманском праве средневековыми мазхабами // Credo Nеw. – 2014. – №1 (77).
6. Gafurova I. Role of waqf properties in the history of Turkestan // The Light of Islam. – 2020. – Vol.2020, Issue 3, Article 7.
7. Муминов А.К. Рол и место ханафитских улама в жизни городов Среднего Мавераннахра (II–VII/VIII–ХIII вв.): Дис. … докт. ист. наук. – Т.: ТИУ, 2003.
8. Наршахий Абу Бакр. Бухоро тарихи. А.Расулов таржимаси. – Т., 1966.
9. Tor D.G. The Islamization of Central Asia in the Samanid era and the reshaping of the Muslim world // Bulletin of SOAS. – 2009. – Vol.72, No.2.
10. “IX–XII асрларда ўзбек давлатчилиги: сиёсий, ижтимоий-иқтисодий ва маданий ҳаёт” (маъруза матни). – Тошкент ирригация университети, 2020.