ҲАДИСЛАРНИ ИНКОР ЭТИШ САБАБЛАРИ ВА ОҚИБАТЛАР

Ҳадис илми бугунги кунда энг кўп муҳокама қилинадиган ва баҳс-мунозара мавзуси бўлган илм соҳасидир. Айниқса, сўнгги пайтларда қарши чиқиш, инкор қилиш ва суннатнинг ишончлилиги каби масалалар турли жойларда ва платформаларда кўп муҳокама қилинмоқда ва бунинг салбий таъсирларини афсус билан кузатмоқдамиз. Ачинарлиси, ҳадисга қарши ҳаракат инсонни фақат Қуръон мусулмонлигига, Ислом фақат Қуръондан иборат деган тушунчага олиб келмоқда. Масалан, бу контекстда тақдир, қабр азоби, мўъжиза, шафоат, таровиҳ каби кўплаб масалалар жуда оддий сабаблар туфайли рад этилиши мумкин. Бошқа томондан, бу ҳолат Қуръон мусулмонлиги каби таъсирли, ялтироқ баёнотлар билан жозибали қилиб кўрсатилмоқда. Бугунги кунда бу баёнотлар тобора кенг тарқалмоқда, ҳадислар бизга шубҳали ва ишончсиз деб айтилмоқда ва ҳадисга нисбатан салбий муносабат билдирилмоқда. Шунинг учун бу масалани бугунги фитналардан бири деб айтиш мумкин. Бу масалага эътибор бермайдиган, пассив қоладиган ва оддий деб кўрадиганлар ҳам энди бу йўналишнинг яхшилик олиб келмаслигини тан олиб, бу ҳаракатга қарши туриш зарурлигини таъкидламоқда.

Афсуски, баъзи одамлар оммавий ахборот воситаларида чиқиб, бу ҳолатга ёрдам бермоқда ва одамларнинг онгини чалғитишнинг бир маҳорати деб ҳисобламоқда. Гўёки ҳадислар ҳақида шубҳалар уйғотиш ва баъзи ҳадисларни рад этиш уларнинг асосий вазифаси каби ҳаракат қилмоқдалар. Масалан, телевидениэга чиққан бир академик унга берилган барча саволларга фақат Қуръонни асос қилиб жавоб бермоқда ва ҳеч қандай ҳолда суннатни тилга олмаяпти. Гўёки дин фақат Қуръондан иборат деган тушунчани тингловчиларга этказишга ҳаракат қилмоқда. Унга «сен суннатга қаршимисан?» деб сўралса, «йўқ» деб жавоб бериб, одамларни осонликча адаштирмоқда. Бунинг мисолларини бир неча бор кузатганмиз. Буни яширин суннат инкорчилиги деб ҳам аташ мумкин. Яна бир мисол келтирсак, Рамазон ойида телевидениэга чиқиб, таровиҳнинг ҳадисларда йўқлигини исботлашга ҳаракат қилаётганларни ҳам кўрмоқдамиз. Бу салбий таъсир натижасида кўплаб одамлар таровиҳ намозини ўқишни тарк этганини, масжидларимиздаги жамоатнинг олдинга нисбатан камайганини кузатмоқдамиз. Бугунги кунда одамларда энг катта камчилик самимийлик ва ихлоссизлик эканлиги фикридамиз. Кўплаб муаммоларнинг илдизи шу эрда ётибди. Мақом, шон-шараф, қизиқиш ва олқишлар бу турдаги одамларнинг чиқиш нуқтасини ташкил этмоқда. Турли нарсаларни айтишинг керакки, одамларнинг қизиқишини ва эътиборини жалб қилсин дейдиганлар шундай фикрлашлари керак; динни тушунтирувчи одамларнинг вазифаси, одамларни диндан, иймондан, пайғамбардан, ахлоқдан ва ибодатлардан узоқлаштириш, одамларнинг онгида диний қадриятларга нисбатан шубҳа ва иккиланиш уйғотишми ёки аксинча? Одамларга зарар беряптими ёки фойда беряптими, буни ўйлашлари керак.

1980 йиллардан олдин ҳам ўзини кескин қарашларга бериб юборган одамлар чиққан. Хусусан, Эрон инқилобининг жозибасига берилиб, шиаликка ўтганлар, жума намозини ўқиш жоиз эмаслигини айтганлар, партия тузиш ва овоз бериш ширк эканлигини айтганлар, мамлакатимизни дорул-ҳарб ҳудуди деб, шунинг учун фоиз ва шу каби нарсалар мубоҳ эканлигини айтганлар, Исломни фақат ахлоққа туширишга уринишлар ва ҳоказоларни кузатганмиз. Шунинг учун ҳар даврда бу каби салбий фикрловчи кичик миқёсли маргинал оқимлар доимо бўлган. Эсдан чиқармаслик керакки, тарих давомида барча бу салбийликларга қарамай, катта бир қисм доимо ўрта йўлда бўлиб, исломнинг буюрган мўътадил йўлида қолишга муваффақ бўлган.

Ҳадисга қарши мухолифат ҳаракатининг ёки ҳадис инкорчилигининг қисқа тарихига назар ташласак, биринчи ҳаракат ҳижрий иккинчи асрда содир бўлган, иккинчиси эса ХИХ асрда, маданият ва цивилизация жиҳатидан ғарбнинг гегемонлиги остида бўлган муҳитда пайдо бўлган. Аввал Ҳиндистон ва Мисрда бу ҳаракатлар ўзини кўрсатган, кейинчалик бошқа ҳудудларга ҳам тарқалган. Бу ҳаракатларда иштирок этган гуруҳлар орасида суннатни қисман рад этганлар ҳам, суннатни тўлиқ рад этганлар ҳам бўлган. Шунинг учун ҳадисга қарши чиқиш баёнотларининг баъзи изларини ҳижрий иккинчи асрда топиш мумкин. Узоқ бир жараёндан сўнг ҳадисга қарши чиқиш ҳаракати ХИХ асрда қайта пайдо бўлиб, бугунги кунгача маълум босқичлардан ўтиб келган.

Имом Шофеий (204/819) ўз даврида пайдо бўлган ҳадис мухолифлари билан курашган ва бу турдаги шахслар ҳақида «ал-Умм» асарининг «Жамъул илм» қисмда махсус боб очган^[1]. Шофеий ўз даврида суннатга қарши ташкил этилган салбий ҳаракатларни уч гуруҳга ажратган:

Биринчи гуруҳнинг даъвоси шундай: Қуръон ҳамма нарсани тушунтирган. Ҳадис эса одамлар томонидан нақл ва ривоят қилинган. Шунинг учун суннат, дин ва шариатда Қуръонга қарши қандай қилиб далил бўлиши мумкин? Қуръон ҳадисга муҳтож эмас ва ҳадис ровийлари хатолар, унутувчанлик ва ёлғондан холи эмаслиги сабабли ҳадиснинг ислом шариатида ўрни йўқ, деб ҳисоблашган.

Иккинчи гуруҳнинг фикри шундай: Бир масалада келган ҳадислар фақат Қуръон томонидан ўша масала тушунтирилган бўлса, қабул қилинади. Бундан ташқаридагилар қабул қилинмайди. Яъни суннат Қуръонга қўшимча ҳукм олиб кела олмайди, деб суннат қисман четга чиқарилади.

Учинчи гуруҳга кўра, фақат мутавотир ҳадислар қабул қилиниши керак, оҳод хабарлар эса рад этилиши керак. Бу гуруҳга кўра, ҳадисларнинг деярли барчаси инкор қилинган бўлади.

Имом Шофеий бу гуруҳларнинг фикрларини келтириш билан бирга, уларга зарур жавобларни ҳам берган. Аммо бу фикр эгалари қайси мазҳабдан ва кимлар эканлигини аниқ айтмаган^[2]. Хузорийнинг таъкидлашича, бу фикр эгалари Ибн Қутайба (ваф. 889 й.) айтганидек, мўътазиланинг этакчи каломчилари бўлган Наззом (ваф. 835) ва Жоҳиз (ваф. 869) каби шахслар бўлиши мумкин, чунки улар ҳадисга ҳужум қилган^[3]лигини келтирган.

Бу эрда ҳадисга қарши бўлганлар кимлар ва қанча киши эканлиги ҳақида аниқ маълумотга эга бўлиш қийин, фақат тахминий нарсалар айтилади. Хатиб Бағдодий (ваф. 1071) ҳам ҳадисга мухолиф бўлган гуруҳлар орасида бидъатчилар, мўътазила каломчилари ва аҳли суннатдан ташқари фирқалар борлигини таъкидлаб, ўхшаш фикрларни келтиради^[4].

Бизнинг фикримизча, бу эрда бу шахсларнинг кимлар эканлиги унчалик муҳим эмас. Муҳим жиҳат, ўша даврда суннатга қарши бир мухолиф ҳаракатнинг борлиги ва унинг аниқланганидир. Аммо шуни ҳам таъкидлаш керакки, уларни катта бир гуруҳ ёки мазҳаб деб бўлмайди. Маргинал ва кичик бир гуруҳ одамлар бу салбийлик ичида бўлган. Кейинчалик бу турдаги баёнотларнинг давом этмаслиги ва уларнинг овозларининг қисқа муддат ичида тўхташи ҳам буни тасдиқлайди.

Суннат мухолифларининг илгари сурган даъволарининг бошида суннатнинг ишончли эмаслиги даъвоси туради. Бу кимсалар ҳадиснинг бизга этиб келиши/интиқоли борасида шубҳалар борлигини илгари сурмоқдалар. Ҳолбуки, ҳадис тарихи ва ҳадис усулини ўқиганлар, ҳадиснинг бизга оддий тарзда эмас, балки санад орқали келганини, санади бўлмаган ҳадисга ҳадис дейилмаслигини биладилар. Ҳадис = санад + матн. Матни бўлмаган ҳадисга ҳам ҳадис дейилмайди. Бир ҳадиснинг санади бўлиши ҳам этарли бўлмай, бу санаднинг ровийлари жарҳ-таъдилга тобе тутилганини, натижада соғломлик жиҳатидан саҳиҳ, ҳасан, заиф ва мавзу ҳадис турлари пайдо бўлганини кўрамиз. Муҳаддисларнинг санад, ровий, жарҳ-таъдил мавзуларида қилган ишларини ўрганганда ақлга сиғмас даражада эканини кўрамиз. Минглаб ровийлар ўрганилиб, текширилиб, манбаларда ҳолатлари, шахсиятлари, биографиялари, ижобий-манфий жиҳатлари билан ёзилган. Бугун ҳам хоҳлаган ҳар бир киши бу ровийларни таниш имконига эга. Шунинг учун ҳадиснинг бизга этиб келиши борасида катта саъй-ҳаракатлар қилинган. Ҳадис танқиди қилингани каби матн танқиди ҳам қилинганини биламиз.

Ҳадислар жуда эрта даврларда, баъзи саҳобалар томонидан ёзиб олинган (китобат), шундан кейин уларни икки муқова орасига тўплаш (тадвин) фаолияти бошланган. Айниқса тадвин, ҳадис илмининг шаклланиш жараёнини бошлатган жуда муҳим ривожланишдир. Бу фаолият, аввало ҳадисни билган биринчи авлоднинг энди вафот эта бошлаши ва айниқса бидъат аҳлининг ҳадис тўқиш фаолиятлари каби, Ислом жамиятида Пайғамбар (а.с.)нинг вафотидан қисқа муддат ўтгач юз берган ривожланишлар олдида уламоларнинг мурожаат қилган ҳимоя саъй-ҳаракатидир. Чунки ҳадисларни ёзишга, саҳобалар томонидан Пайғамбар (а.с.)нинг ҳаёти давридаёқ бошлангани ўйланса, тобеин даврида бунинг тобора кенгайиши ва бу иккинчи авлоднинг, учрашганлари ёки шахсан борган саҳобалардан эшитган ҳадисларни ёзиб олиши жуда табиий бўлиши керак. Бу ҳам китобатдан тадвинга ўтиш даврига далолат қилади.

Ҳадисларни саҳифаларга, териларга ва шу каби парчаларга, суякларга ёзиб қайд этиш, ёдлаш саҳобаларнинг меҳнат ва саъй-ҳаракатлари Расулуллоҳ (с.а.в.) даврида бошланган. Пайғамбар (а.с.) (с.а.в.) вафотидан кейин ҳам ҳадисларни қайд этиш тўхтамай, ёзиб олиш ва ёдлаш билан давом этган. То расман давлат томонидан тадвин қилингунига қадар. Ҳадисларни тизимли ва давлат томонидан расман бир жойга тўплашга ҳижрий биринчи асрнинг охирлари ва иккинчи асрнинг бошларида умматнинг амири Умар ибн Абдулазиз (ваф. 101/719) томонидан қўл урилган^[5]. Ҳазрати Абу Бакр ва Ҳазрати Усмоннинг ҳам халифаликлари даврида Қуръонни жамлаш ва нусха кўчириш ишлари амалга оширилгани маълум. Бу эрда ҳам ҳар икки фаолият тадвин, жамлаш ва нусха кўчириш амирлар томонидан, давлатнинг аралашуви билан расман амалга оширилган. Қуръонни жамлаш билан ҳадисларни тадвин қилиш бир-бирига жуда ўхшаш. Ҳар икки ҳолатда ҳам нассларнинг йўқолиб кетиш хавфи мавжуд бўлгани учун давлатнинг аралашуви бўлган. Аммо давлат аралашувидан олдин ҳам Қуръонни жамлаш ва ҳадисларни тадвин қилиш шахсий тарзда амалга оширилган.

Саҳобалар инсон бўлгани учун ёдлаш жиҳатидан бошқа одамлар кабидир. Хато, унутувчанлик ва бошқа камчиликлар улар учун ҳам мавжуд бўлиши мумкин. Бу хатоларни бартараф этиш ва ҳадисни энг тўғри тарзда аниқлаш бир неча саҳобанинг гувоҳлиги билан таъминланиши мумкин. Пайғамбар (а.с.)нинг пок суннатига ёлғон аралашмаслиги ёки таҳрифдан ҳимоя қилиниши жуда муҳим эди. Расулуллоҳга ёлғон нисбат беришнинг масъулиятини англаб этишган. Шу қўрқув билан баъзи саҳобалар кўп ҳадис ривоят қилишдан қочганлар, кам ривоятни яхши кўришган ва ҳар имкониятда ҳадиснинг тўғрилигини аниқлаш учун далиллар излашган^[6]. Ҳазрати Оиша, Ҳазрати Умар ва ҳатто Ҳазрати Абу Бакрнинг вақт-вақти билан «Ҳасбуна Китабуллоҳ» (бизга Аллоҳнинг китоби этарли) деган сўзларидан бу нозик фикрнинг асосчиларини фақат ривоят суиистеъмолчилари бўлиши мумкин^[7]. Чунки саҳобалар ҳадис ривоят қилишда жуда ҳассос, эҳтиёткор ва огоҳ эдилар. Шу билан бирга, Қуръоннинг нозил бўлишини давом эттиришини ўйлаб, уни ҳадислар билан аралаштирмаслик ва уни қалбларга яхши жойлаштириш масаласида ҳам жуда ҳассос, эҳтиёткор ва огоҳ эдилар. Уларнинг бу жиҳатларини бошқа жойларга тортиш илмий тушунча билан мос келмайди.

Тарихий жараёнда Пайғамбар (а.с.)нинг мақоми баъзан тўлиқ рад этилиши мумкин бўлгани каби, баъзан қисман четлатилган. Масалан, илк мазҳаблардан хорижийлар (Ибодийлардан ташқари) ҳадисни тўлиқ рад этган, шиа ва муътазила эса ўзларига хос тушунча ва метод билан қисман рад этганлар. Аммо натижада ҳар икки турдаги инкор ҳам ҳадис инкори деб аталиши мумкин. Демак, дейишимиз мумкинки, қисман бўлсин ёки тўлиқ бўлсин, ривоят қилинган ҳадисларни рад этиш инкор тушунчасининг бир қисми бўлади. Таъвилда ҳаддан ошиш ҳам ҳадисни бекор қилиш кабидир^[8].

Бу эргача қилинган таҳлилдан Пайғамбар (а.с.)нинг Исломда жуда муҳим ўринга эга экани тушунилади. Унга берилган ҳикматнинг манбаи ваҳийдир. Бу, албатта, ҳадис ва суннат шаклида намоён бўлади. Юксак ахлоқ соҳиби бўлган Пайғамбар (а.с.)га келган ваҳий, Қуръони карим билан чекланмайди. Унинг мақтовга сазовор сифатлари ва диндаги ўрни жиҳатидан унга эргашиш зарур. Унга итоат қилиш, ҳаётида ҳам, вафотидан кейин ҳам вожибдир. Аммо, барча бу хусусиятларига қарамай, Пайғамбар (а.с.) ҳам инсон бўлиб, инсон бўлишнинг барча талабларини бажариши керак.

Қуръони каримга асосланиб чизилган бу доира ичида, ҳадис инкори тушунчасининг баъзи хусусиятларини аниқлаш мумкин.

а) Қуръоннинг Пайғамбар (а.с.) учун белгилаган асосий хусусиятларидан бирини рад этиш, унинг суннатини ва суннатнинг нақли бўлган ҳадисларни рад этиш маъносини англатади. Масалан, Пайғамбар (а.с.)нинг Қуръондан бошқа ваҳий олмагани қабул қилинса, ибодатлардаги суннатнинг мажбурияти бекор бўлади. Бу ҳолда, намозни Пайғамбар (а.с.)нинг ўқиганидек ўқишга ҳожат қолмайди. Масалан, пешин намозини тўрт ракат ўрнига бир ёки уч ракат ўқиш мумкин бўлади. Ҳолбуки, бу диннинг таҳрифидир.

б) Пайғамбар (а.с.)нинг диндаги ўрнини қисман ёки тўлиқ рад этиш ҳам ҳадис инкори тушунчасининг доирасига киради. Тарихда бунинг мисоллари кўрилган. Хорижийлар (Ибодийлардан ташқари) ҳадисларни тўлиқ рад этган бўлса, шиа ва мўътазила қисман рад этган. Яъни, ҳадис ва суннатни инкор қилиш, қисман бўлсин ёки тўлиқ бўлсин, ҳар иккиси ҳам инкор тушунчасига киради.

Аммо, бу эрда бир нуқтани таъкидлаш фойдали бўлади. Ҳадисларнинг методик таҳлилдан кейин танқид қилиниши инкор сифатида қабул қилинмайди. Ҳар бир ҳадис санад ва матн жиҳатидан ўрганишга очиқдир. Бундай таҳлил натижасида ҳадис шубҳа билан қаралиши мумкин. Шу билан бирга, ҳадисларни тушуниш ва талқин қилиш ҳам шахснинг шахсий саъй-ҳаракатларига кўра ўзгариши мумкин. Ҳадисни талқин қилувчи шахс саҳиҳ бўлса ҳам, ўша ҳадис билан амал қилиш мумкин эмас деган фикрга келиши мумкин. Бунинг барчаси ҳадисларни инкор қилиш маъносини англатмайди. Бу борада, Ибн Таймия (ваф. 728 й.) ҳадисларни рад этиш учун учта асосий сабабни илгари суради: Пайғамбар (а.с.)нинг ўша сўзни айтганига ишонч ҳосил қилмаслик, мавжуд ҳадис билан ўша масала кўзда тутилганига ишонмаслик ва ҳадиснинг мансух бўлиши^[9].

1. c) Юқорида айтилганлардан ташқари, таъвилда ҳаддан ошиш орқали ҳам ҳадисларни инкор қилиш мумкин. Кейинги вақтларда кўриладиганидек, Муржиий ва Муътазила каби баъзи гуруҳлар ҳадисларни ҳаддан ташқари таъвил қилиш йўлига кириб, тўғридан-тўғри рад эта олмаган ҳадисларни таъвил йўли билан рад этишган. Бу масалага жиддий эътибор қаратган Ғаззолий (ваф. 505 й.), мавжудликни; зотий мавжудлик, ҳиссий мавжудлик, хаёлий мавжудлик, олий мавжудлик ва шибҳи мавжудлик шаклида беш категорияга ажратиб, ҳадисларни бу беш мавжудлик соҳасидан ташқари таъвил қилишни инкор деб ҳисоблайди^[10].

Бу изоҳлардан сўнг ҳадис инкори тушунчасини қуйидагича таърифлаш мумкин: Қуръоннинг Пайғамбар (а.с.)га берган мақоми ва унга эргашиш заруриятини, фикр ёки амалда, ақлга мувофиқ ва илмий ҳеч қандай сабабсиз, қисман ёки тўлиқ рад этиш ҳадисларни инкор қилишдир.

Бу таъриф тўрт қисмдан иборат:

«Қуръоннинг Пайғамбар (а.с.)га берган мақоми ва унга эргашиш зарурияти» хулосаларнинг зарурий натижасидир.

«Фикр ва амалда» ибораси билан, айниқса классик калом мактабларидан баъзиларининг калом тизимларида ҳадисга ўрин бермасликлари ёки ҳадисларни ҳаддан ташқари таъвил қилишлари назарда тутилмоқда. Амал ибораси билан назарда тутилгани эса ибодат, ахлоқ ва ҳуқуқ тизими жиҳатидан амалий масалалардир.

«Ақлга мувофиқ ва илмий ҳеч қандай сабабсиз» дейилганининг маъноси шундай: Ҳадис саҳиҳ бўлса ҳам, баъзан амал қилинмаслиги мумкин. Шунинг учун баъзи олимлар «ҳар саҳиҳ ҳадис билан амал қилинмайди» деганлар. Иккинчидан, бир ҳадис илмий методлар доирасида саҳиҳ эмаслиги аниқланса, у ҳадис билан ҳам амал қилинмайди. Аммо бу эрда асосий назарда тутилгани, инсоннинг билим ва ақлини ишлатиб ҳадисларни танқид қилиш ҳуқуқининг тан олинишидир. Бизга кўра, ҳар бир инсон бу ҳуқуққа эга ва бу ҳуқуқдан фойдалангани учун ҳадис инкорчиси деб аталмайди.

«Қисман ёки тўлиқ рад этиш» иборасига келсак; бизга кўра ҳадис ва суннат бир бутундир. Бир қисмини қабул қилиб, бир қисмини қабул қилмаслик тўғри эмас. Бошқа сўз билан айтганда, ҳадисларнинг бир қисмини рад этиш, барчасини рад этиш кабидир.

Давоми бор…