ЖАМИЯТ БИРДАМЛИГИНИ САҚЛАШДА ДИНЛАР ВА МИЛЛАТЛАР ЎРТАСИДАГИ БАҒРИКЕНГЛИКНИНГ АҲАМИЯТИ

 Инсоният тарихи шуни кўрсатадики, жамият тараққиёти, унинг иқтисодий ва маданий юксалиши биринчи навбатда ўша жамиятдаги ижтимоий бирдамлик, ўзаро тотувлик ҳамда бағрикенглик муҳитига бевосита боғлиқдир. Жаҳон динлари, айниқса, мукаммал ва соф Ислом дини инсонларни тинчликка, сабр-тоқатга, инсоний фазилатларга амал қилиб яшашга чақириб келган. Ислом таълимотида зулмга қарши туриш, адолатни қарор топтириш, инсонларнинг шаъни, қадр-қиммати ва ҳақ-ҳуқуқларини ҳимоя қилиш асосий тамойиллардан ҳисобланади. Шу билан бирга, бошқа эътиқод вакилларига нисбатан бағрикенглик ва бағрикенг муносабатда бўлиш жамиятдаги соғлом маънавий муҳитнинг гаровидир.

Бугунги кунда Ўзбекистон Республикасида 40 миллиондан ортиқ аҳоли истиқомат қилиб, улар орасида 130 дан ортиқ миллат ва элат вакиллари бор. Бу кўпмиллатли жамиятнинг таркибий тузилишига кўра, аҳолининг 94 фоизидан зиёди ислом динига эътиқод қилади, 3,5 фоизга яқини православ, қолган қисми эса бошқа диний конфессиялар (католик, протестант, иудаистик, буддавийлик ва бошқалар) вакилларидан иборатдир. Ана шундай хилма-хил конфессия ва миллатларнинг бир оила фарзандларидек тинч-тотув яшаши мамлакатимизда юритилаётган оқилона сиёсатнинг самарасидир.

Динлараро бағрикенгликнинг исломий-ҳуқуқий ва маънавий асослари. Ўзбекистонда фуқароларнинг виждон эркинлиги ва эътиқод эркинлиги олий даражада кафолатланган. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 35-моддасида: “Ҳамма учун виждон эркинлиги кафолатланади. Ҳар бир инсон хоҳлаган динига эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқига эга. Диний қарашларни мажбуран сингдиришга йўл қўйилмайди”, деб қатъий белгилаб қўйилган.

Барча илоҳий диний таълимотлар негизида эзгулик, солиҳ амал, жамиятга яхшилик улашиш ва инсонпарварлик ғоялари ётади. Ислом динининг бағрикенгликка оид таълимоти жуда кенг ва чуқур маънога эга. Аллоҳ таоло “Мумтаҳана” сурасида мусулмонларнинг ўзга дин вакиллари билан қандай муносабатда бўлиши кераклигини очиқ-ойдин баён қилган: “Дин тўғрисида сизлар билан урушмаган ва сизларни ўз юртингиздан (ҳайдаб) чиқармаган кимсаларга нисбатан яхшилик қилишингиз ва уларга адолатли бўлишингиздан Аллоҳ сизларни қайтармас. Албатта, Аллоҳ адолатли кишиларни суяди” [4:8/548].

Буюк муфассир Абу Лайс Самарқандий “Баҳрул улум” номли машҳур тафсирида ушбу оятни шарҳлаб: “Сизлар билан динда уруш қилмаган ўзга дин вакиллари билан борди-келди қилинг, улар билан адолатли муомалада бўлинг”, деб таъкидлайди. Шунингдек, Мовароуннаҳрнинг яна бир буюк муфассири Абул Баракот Насафий ўзининг “Мадорикут танзил” асарида: “Ўзга дин вакилларига эҳтиром кўрсатинг, уларга сўз ва амалда яхшилик қилинг”, деб ёзади. Буларнинг барчаси Ислом дини нафақат мусулмонлар ўртасида, балки бутун инсоният билан тинчлик ва адолат асосида мулоқот қилишни талаб этишини исботлайди.

Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ўз ҳадисларида бошқа дин вакилларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиб, қуйидагича огоҳлантирганлар: “Ким ғайридинни ҳақорат қилса, қиёмат куни ўтдан ясалган қамчи билан урилади” [1:6543].

Бу ҳадис бошқа дин вакилларини камситмаслик, уларга нисбатан ҳурмат билан муносабатда бўлиш Ислом ахлоқининг ажралмас қисми эканлигини кўрсатади. Шунингдек, “Анкабут” сурасида Аллоҳ таоло бундай марҳамат қилади: “Сизлар аҳли китоблар билан фақат чиройли услубда мунозара қилингиз” [4:395].

Исломда инсоннинг иймони ва маънавий камолоти унинг бағрикенглиги билан ўлчанади. Пайғамбаримиз (с.а.в.) бошқа бир ҳадисларида: “Имоннинг афзали – сабр ва бағрикенгликдир”, деб таъкидлаганлар [2:335].

Тарихий манбалар ва анъаналарда бағрикенглик муҳити. Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистон заминида асрлар давомида турли цивилизациялар, дин ва маданиятлар тинч-тотув яшаб келган. Тарихий манбалар шундан далолат берадики, бу ҳудудда Ислом дини кириб келгунга қадар ҳам, ундан кейин ҳам диний бағрикенглик юқори даражада бўлган. Жумладан, Бухоро яҳудийлари жамоаси вакилларидан бири Р.Бенеман бу шаҳарда дастлабки синагога VIII асрдаёқ қурилганини таъкидлаб, қуйидагиларни қайд этган: “Ўрта аср Европаси ва Византия империясида таъқиб ва қувғин қилинган яҳудийлик Марказий Осиёда бошқа динлар билан бир хил ҳуқуққа эга эди”.

ХV аср бошларида Соҳибқирон Амир Темур саройига ташриф буюрган Кастилия элчиси Руи Гонсалес де Клавихо ўз хотираларида шундай ёзади: “Соҳибқирон Темур Самарқандда турли дин вакилларини йиғиб, уларга илтифот кўрсатади. Насронийликка эътиқод қилувчи меҳмонлар учун алоҳида масъул шахс тайинлайди. Бундан мақсад – улар билан дўстона ва мустаҳкам алоқаларни ўрнатишдир”.

Бу каби тарихий мисоллар аждодларимиз диний ва миллий ранг-барангликни бойлик сифатида қадрлаганини ва жамият барқарорлигини таъминлашда бағрикенгликни бош мезон деб билганини яққол кўрсатади.

 Жаҳон динлари ва фалсафий таълимотларда умуминсоний қадриятлар. Конфессиялараро бағрикенглик нафақат диндорларнинг тор доирадаги муносабати, балки бутун жамият аъзоларининг эзгулик йўлидаги ҳамкорлигини англатади. Зеро, бу бугунги глобаллашув даврида тинчлик ва барқарорликнинг энг муҳим шартидир. Ўзбекистонда ноисломий конфессияларга мансуб диний ташкилотлар ва ибодатхоналар эркин фаолият юритмоқда. Пойтахтимиз ва бошқа вилоятларда масжидлар, православ черковлари, синагогалар ва бошқа ибодатхоналарнинг ёнма-ён жойлашгани ҳаммамиз учун оддий ҳолатга айланган бўлиб, бу мамлакатимиздаги ҳақиқий диний бағрикенгликнинг амалий тасдиғидир.

Дунёдаги барча илоҳий ва анъанавий динлар инсониятни эзгу иш, илм-маърифат, юксак хулқ ва одобга чақириб, жаҳолат ва бузуқликлардан қайтарган. Жумладан, Исломда фарзанд тарбияси ҳақида сўз борганда, Расулуллоҳ (с.а.в.): “Ота-она ўз фарзандига чиройли хулқдан кўра афзалроқ нарса тақдим қилолмайди”, деганлар [1:700].

Бундай эзгу чақириқларни бошқа динларнинг муқаддас манбаларида ҳам кўриш мумкин. Хусусан, Христиан динининг муқаддас манбаи бўлган Инжил китобида Исо алайҳиссалом ўз издошларига шундай мурожаат қилгани келтирилади: “Душманларингизни севинглар… сизга жабр-зулм ўтказганларнинг ҳаққига ибодат қилинглар…” [8:5/44]; ёки бошқа бир ўринда: “Бир чаккангга урганга иккинчисини ҳам тут” [7:6/29].

Шунингдек, Библияда: “…рaҳм қилгaнлaр, рaҳм тoпaдилaр, …тинчликпaрвaрлaр нaжoт тoпaдилaр, …бaрчa инсoнлaр билaн тинч-тoтув бўлинглaр” [3:3/6], деб уқтирилади.

Буддавийлик фалсафасида ҳам бағрикенглик ва қалб софлиги улуғланади: “Барча динлар ҳамма eрда яшаши даркoр, уларнинг барчаси учун ягoна истак ўз-ўзини бoшқариш ва қалб сoфлигидир”.

Қадимий “Авесто” китобида эса эзгу сўз, фикр ва амал бирлиги қуйидагича тасвирланган: “Ҳақ сўздан ўзга ҳеч нарсани ўйлама, ҳақ сўздан ўзга ҳеч нарса тўғрисида суҳбатлашма, ҳаққоний амалдан бошқа ҳеч нарса билан шуғулланма”.

Ҳуқуқий асослар ва давлат сиёсатининг устувор йўналишлари. Ўзбекистон Республикасида фуқароларнинг виждон эркинлигини таъминлаш ва диний соҳадаги давлат сиёсати концепциясининг 10-бандида қуйидагилар қайд этилган: “Динлараро мулоқот ва ўзаро тушуниш принципи асосида турли динларга эътиқод қиладиган ёки бирор-бир динга эътиқод қилмайдиган фуқаролар, турли конфессияларга оид ташкилотлар ўзаро диний бағрикенглик, муроса, ҳурмат ва ўзаро тушуниш асосида мулоқот ўрнатади”.

Шу билан бирга, мамлакатимизда амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар доирасида миллатлараро ва динлараро тотувликни мустаҳкамлаш давлат сиёсатининг устувор вазифаларидан бири сифатида белгиланган. Ижтимоий-сиёсий барқарорликни таъминлаш, турли миллат ва конфессия вакилларининг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш борасида улкан амалий ишлар бажарилмоқда.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш мумкинки, барча динлар ва илоҳий кўрсатмалар инсониятни фақат маърифат, эзгулик ва яхшиликка етаклаб келган. Улар инсонларни ҳаётда доимо шукроналик ҳисси билан яшашга, яхши ишларни бажаришда ўзаро ҳамкорлик қилишга ҳамда жаҳолат, разолат ва қабоҳатлардан йироқ бўлишга даъват этади.

Бугунги кунда динлар ва миллатлар ўртасидаги бағрикенглик сиёсати Ўзбекистонда янада кучайиб, ижтимоий жамият бирдамлигини мустаҳкамлашнинг муҳим пойдеворига айланди. Бу эса ўз навбатида юртимизда тинчлик, осойишталик ва барқарор тараққиётни таъминлашда ҳал қилувчи омил бўлиб хизмат қилмоқда.

1. Абд ибн Ҳумайд Кеший. Мунтахаб мин Муснад Абд ибн Ҳумайд. Риёз: Дору-л-балансия, 2002.
2. Бухорий. Саҳиҳул Бухорий. Миср: Дор таъсил, 2017.
3. Библия. Eвaнгeлия oт Мaтфeя. Киeв, 1997. 3/6.
4. Қуръони карим маънолари таржимаси / Таржима ва изоҳлар муаллифи А. Мансур. Тошкент: ТИУ, 2005.
5. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. Тошкент, 2022. 35-модда. (Ҳавола: https://constitution.uz/uz).
6. Ўзбекистон Республикасида фуқароларнинг виждон эркинлигини таъминлаш ва диний соҳадаги давлат сиёсати концепцияси. Қонунчилик маълумотлари миллий базаси,02.2025 й., 03/25/1037/0187-сон, 10-банд.
7. katinkahesselink.net/tibet/asoka1.html.
8.  bible.com.