ИМОМ ФИРАБРИЙ РОВИЙЛАРИ ВА НУСХАЛАРИ

Фирабрий ривояти Имом Бухорийдан қилинган энг машҳур ривоят бўлса ҳам, у ягона эмас. Буюк муҳаддисдан ривоят қилганлар жуда кўп бўлиб, уларни Фирабрий тўқсон минг киши деб ҳисоблаган. Чунки Муҳаммад ибн Юсуф Фирабрийдан шундай ривоят қилинган: “Муҳаммад ибн Исмоилнинг (Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ) китобини тўқсон минг киши эшитган, аммо ундан мендан бошқа ҳеч ким ривоят қилмади” [1: Ж. 2. – Б.328; 2: Ж. 1. – Б. 15; 3: Ж. 2. – Б. 250; 4: Ж. 52. – Б. 74; 5: – Б. 30; 6. Ж. 1. – Б.186; 7: Ж.24. – Б. 443; 8: Ж.12. – Б. 398, 469. Ж.15. – Б. 12; 9: – Б. 18; 10: – Б.188].

Бу ҳақда Ибн Халликон ҳам шундай деган: “Фирабрий Бухорийдан ал-Жомеъ ас-Саҳиҳни ривоят қилган охирги киши эди” [11: Ж. 4. – Б. 290].

Халилий ҳам шундай деган: “Бухорийдан ал-Жомеъни ривоят қилганлар: Иброҳим ибн Маъқал, Маҳиб ибн Сулайм, Мансур ибн Муҳаммад ва Муҳаммад ибн Юсуф ал-Фирабрийдир. Ва Фирабрий ундан ал-Жомеъни ривоят қилган охирги киши эди” [12: Ж.3. – Б. 959].

Бироқ бошқа уламолар Баздавийни Бухорийдан ал-Жомеъни ривоят қилган охирги ровий деб ҳисоблашган.

Ибн Макула шундай деган: “Абу Талҳа Мансур ибн Муҳаммад ибн Али ибн Қорина ибн Сувайд ад-Даҳқон ан-Насафий ал-Баздавий, Базда аҳлидан бўлиб, Муҳаммад ибн Исмоилдан “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”ни ривоят қилган ва у Бухорийдан ривоят қилган охирги киши эди. У ишончли ровий бўлган, 329–ҳ. йили вафот этган”.

Хулоса шуки Бухорийдан “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”ни ривоят қилганлардан энг машҳури Муҳаммад ибн Юсуф ибн Матор ибн Солиҳ ал-Фирабрийдир. Ундан “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”, “Халқ афъол ал-ибод” ва бошқа асарлар ривоят қилинган. Унинг “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ” ривояти энг мукаммал ривоят ҳисобланади.

Ҳаммод ибн Шокир ҳам Бухорийдан “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”нинг фақат охирги варақларини ижоза билан ривоят қилган. Шунингдек, Ҳофиз Иброҳим ибн Маъқил ан-Насафий, Маҳиб ибн Сулайм ҳам Бухорийдан ривоят қилган. Вафот йили ҳисобидан Баздавий 329–ҳ. Йилда, Фирабрий эса 320–ҳ. йилда вафот этган. Шундай экан Фирабрийнинг: “Мендан бошқа ҳеч ким қолмади”, деган сўзининг маъноси Бухорийдан ривоят қилган одамлар кўплиги сабабли, Фирабрийнинг мақсади муайян бир шаҳар ёки муайян бир мажлисда у билан бирга ҳозир бўлганлар ёки у билан бирга “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”ни эшитганлар ичида фақат мен қолдим, деган маънода бўлиши мумкин. Бу фикрни қувватлайдиган жиҳат шундаки, Имом Бухорий китобини ривоят қилишдан тўхтамаган ва Фирабрий унинг барча сафарларида ҳамроҳ бўла олмаган. Шунинг учун Фирабрий ўз кўрган ва ҳозир бўлган ҳолат ҳақида гапирган.

Ибн Ҳажар Имом Бухорийдан ривоят қилганлардан бир гуруҳини зикр қилиб, шундай деган: “Ҳусайн ибн Исмоил ал-Муҳамили, у Бухорийдан Бағдодда ривоят қилган охирги ровийдир. Шунингдек, саноқсиз одамлар бор. Улар кўплигини кўрсатиш учун Фирабрийнинг юқоридаги сўзлари етарлидир: у билан бирга Бухорийдан “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”ни тўқсон минг киши эшитганини айтган” [13: Ж. 5. – Б. 439].

Ибн Ҳажар бошқа жойда шундай деган: “Ал-Жомеъ ровийларидан яна бири, бизга ижоза йўли билан ривояти етиб келган Иброҳим ибн Маъқил ан-Насафийдир. У китобнинг охиридан бир қисмини ижоза билан ривоят қилган. Шунингдек, Ҳаммод ибн Шокир ан-Насафий ҳам шундай қилган. Самоъ йўли билан етиб келган энг мукаммал ва тўлиқ қилинган ривоят эса Муҳаммад ибн Юсуф ибн Матор ибн Солиҳ ибн Башар ал-Фирабрийнинг ривоятидир” [14: – Б. 491-492].

Фирабрий “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”ни Бухорийдан бир неча марта эшитган. Калобозий шундай деган: “У Муҳаммад ибн Исмоилдан икки марта эшитган: бир марта Фирабрда 248–ҳ. йилда ва бир марта Бухорода 252–ҳ. йилда” [15: Ж. 1. – Б.24; 2: Ж. 1. – Б. 64; 16: – Б. 132; 9: – Б. 17.بأسانيدهم إلى الكلاباذي، لكنوقععند ابن خير «ومرة ببخارى» ولم يذكر تاريخها.].

Заҳабий эса Фирабрийнинг таржимаи ҳолида шундай деган: “У китобни ундан Фирабрда икки марта эшитган” [8:Ж.15. – Б.10], деб Бухорони айтмаган.

Фирабрийдан ривоят қилган ровийлар.

Ибн Рушайднинг айтишича Фирабрийдан жуда кўп одам ривоят қилган, ҳатто у ҳақидаги ривоятлар тавотур даражасига етган. Унинг сўзлари қуйида батафсил келади.

Ибн Нуқта эса улардан олти кишинигина зикр қилган [17: – Б. 131].

Жийаний эса машҳур ровийлар йўли билан ундан ривоятни келтирган ва шундай деган: “Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорийнинг “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ” китобининг Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Юсуф ал-Фирабрий ривоятини бизга еткизган ровийлар қуйидагилардир:

1. Абу Али Саид ибн Усмон ибн ас-Сакан;
2. Абу Зайд Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Марвазий;
3. Абу Аҳмад Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Юсуф ал-Журжоний;
4. Абу Исҳоқ Иброҳим ибн Аҳмад ал-Мустамлий;
5. Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Аҳмад ал-Ҳаммувий;
6. Абул Ҳайсам Муҳаммад ибн Макки ал-Кашмиҳаний [2: Ж. 2. – Б. 565-566].

Имом Нававий эса шундай деган: “Фарабрийдан ривоят қилганлардан кўпчиликдир. Улардан:

1. Абу Муҳаммад ал-Ҳаммувий;
2. Абу Зайд ал-Марвазий;
3. Абу Исҳоқ ал-Мустамлий;
4. Абу Саид Аҳмад ибн Муҳаммад;
5. Абул Ҳасан Али ибн Аҳмад ибн Абдул Азиз ал-Журжоний;
6. Абул Ҳайсам Муҳаммад ибн Макки ал-Кашмиҳаний;
7. Абу Бакр Исмоил ибн Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Ҳожиб ал-Кушоний;
8. Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Матта ва бошқалар.

Сўнгра уларнинг ҳар биридан катта жамоалар ривоят қилган. Бизга эса кўпроқ юртимизда Абу Вақтдан, у Довудийдан, у Ҳаммувийдан, у эса Фирабрийдан, у Бухорийдан ривоят қилинган санади машҳур. Шунингдек, биз Абу Вақтнинг шогирдларидан бўлган жамоалардан ривоят қилдик” [18: Ж. 1. – Б. 190-192].

Ибн Рушайд: “Фирабрийдан жуда кўп одам ривоят қилган”, деб улардан еттитасини келтирган ва шундай деган: “Бу етти киши Фирабрийнинг машҳур шогирдларидир. Улардан ташқари яна бошқа улуғлар ва номаълумлар ҳам бор” [9: – Б. 21-23].

Буларни тадқиқ қилишдан мақсад аввало Бухорийдан, ундан кейин эса Фирабрийдан ва улардан кейин бошқалардан “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”ни ривоят қилган ровийлар кўплигини кўрсатишдир.

Самъоний шундай деган: “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”ни Фирабрийдан биринчи ривоят қилган киши Абу Зайд ал-Фошоний, охирги ривоят қилгани эса Абу Али Исмоил ибн Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Соҳибул Кисоийдир” [19: Ж. 10. – Б. 171].

Фирабрий ривояти узоқ вақт ўтмай саҳифалар бағрида мустаҳкам қарор топди ва китобатни самоъ (оғзаки эшитиш орқали ривоят қилиш) билан ривоят қилиниш орқали ҳам янада қуввати ошди. Шу тариқа у ёзма равишда қайд этилиб, пухта тарзда муҳофаза қилинди.

Бу жараён жуда эрта бошланди: Фирабрийнинг ўзи Бухорийнинг аслини қайта кўриб чиқар, шогирдлари эса унинг нусхаларини қайта кўриб чиқар эди.

Имом Абу Валид ал-Божий шундай деган: “Бизга ҳофиз Абу Зар Абдуллоҳ ибн Аҳмад ал-Ҳаровий (раҳимаҳуллоҳ) хабар берди. У айтди: бизга Абу Исҳоқ ал-Мустамлий Иброҳим ибн Аҳмад хабар берди: “Мен Бухорийнинг китобини унинг аслидан кўчирдим. У Муҳаммад ибн Юсуф ал-Фирабрийда эди” [20: Ж. 1. –  Б. 310-311; 21: Ж. 1. –  Б. 287].

Бу ҳақда Ибн Рушайд шундай деган: “Абу Исҳоқ ал-Мустамлий ал-Жомеъ ас-саҳиҳни Абу Абдуллоҳ ал-Фирбарийдан эшитган ва ундан ривоят қилган. Абу Исҳоқ Бухорийнинг асл нусхасидан бўлган Фирабрийнинг нусхасидан кўчирган” [9: – Б.25]. Яна бошқа жойда: “Фирабрийда Бухорийнинг асли бор эди ва Фирабрийнинг ровийлари ана шу аслдан кўчириб олган” [9: – Б. 19], деган.

Ибн Ҳажар ҳам шундай деган: “Бу Абу Зар ал-Ҳаровийдан келган хабарни қувватлайди: Бухорийнинг асли Фирабрийда эди” [14: Ж. 4. – Б. 300].

Юқоридаги ривоят ҳам Ибн Рушайд гапининг яна бир тасдиғидир. Демак, Фирабрийдан бошқалар ҳам унинг нусхасини кўргани, ундан кўчиргани ва Фирабрийдан эшитган нусхаларини Бухорийнинг асли билан муқоиса (солиштириш) қилгани ҳақидаги хабарлар Бухорийнинг асли Фирабрийда бўлганига далолат қилади.

Шу тариқа китобнинг асл нусхалари қўлдан қўлга, уламолардан уламоларга ўтган. Фирабрий Бухорийдан ва унинг асл нусхасидан эшитган, кейин Мустамлий Фирабрийдан эшитган ва Фирабрийда бўлган Бухорийнинг аслидан кўчирган.

Шунингдек, Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Асад ал-Жуҳаний келиб, “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ”ни Абу Али Саид ибн Усмон ибн ас-Сакан ал-Бағдодийдан ривоят қилган. Бу ҳодиса 343–ҳ. йилда бўлган. Бу ҳақда шундай деган: “Менга Муҳаммад ибн Юсуф ал-Фирабрий хабар берди, у айтди: менга Абу Абдуллоҳ ал-Бухорий хабар берди”. Икки имом Абу Умар ибн Абдулбар ва Абу Умар ибн ал-Ҳаззо бир мажлисда Абу Муҳаммад ибн Асаддан эшитган. Ибн Абдулбар ва Ибн ал-Ҳаззодан эса имом ал-Жаёний Ибн ас-Саканнинг ривоятини эшитган. Жаёний шундай деган: “Мен китобимни Абу Муҳаммад ибн Асаднинг ўз қўли билан Абу Али ибн ас-Сакандан кўчирган нусхаси билан муқоиса қилдим” [2: Ж. 1. – Б. 60].

Шу тариқа Жаёний Фирабрийдан яна бир ривоят эшитган ва китобини Ибн Асаднинг қўли билан ёзилган нусхасига муқоиса қилган.

Яна учинчи ривоят ҳам бор. Уни Абу Муҳаммад ал-Асилий Абу Зайд Муҳаммад ибн Аҳмад ва Абу Аҳмад Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Маккийдан ривоят қилган. Иккаласи ҳам Фирабрийдан, у эса Бухорийдан ривоят қилган.

Асилий ўз нусхасини ўз қўли билан ёзган. Имом Жаёний эса бу нусхани ўз устозлари ат-Тужибий ва Ибн Сирождан эшитган. Улар иккаласи ҳам Асилийдан ривоят қилган. Жаёний фақат эшитиш билан чекланмади, балки шундай деган: “Мен китобимни бошидан охиригача Абу Муҳаммад ал-Асилийнинг ўз қўли билан ёзган нусхаси билан муқоиса қилдим” [2: Ж. 1. – Б. 59-60].

Кунлар ўтиши билан бир асл нусха иккинчисига қўшилади, бир хат бошқасига ўтади, китоб китобга қўшилади. Шу тариқа асл нусхалар янгиланиб боради, бири ортидан бошқаси пайдо бўлади ва бир-бири билан боғланиб кетади.

Шу тарзда Имом Соғоний Фирабрийнинг аслини топади ва унда Фирабрийнинг қўл ёзувини кўради. Кейин Ибн Ҳажар Асқалоний Соғонийнинг шу нусхасини кўрган ва ундан “Фатҳул Борий”да катта эътибор билан фойдаланган, жуда кўп жойларда ундан иқтибос келтирган.

Ибн Ҳажар уни “Бағдодий нусха”, деб атади. Унинг фикрича, бу нусхани аллома луғатшунос Абу Муҳаммад ибн Соғоний Абу Вақтнинг асҳобларидан эшитганидан кейин тузатган. Уни бир нечта нусхалар билан муқоиса қилган ва белгилар қўйган. Ибн Ҳажар шундай деган: “Ас-Соғоний ҳошияда ёзган: бу ҳадис барча нусхалардан тушиб қолган, фақат Фирабрий ҳузурида ўқилган ва унда унинг қўл ёзуви бўлган нусхадагина бор” [14: Ж. 1. – Б. 153].

Ибн Ҳажар яна бошқа жойда шундай деган: “Худди шу ҳошия Соғоний нусхасида ҳам бор. У айтган: мен уни Фирбарийнинг қўл ёзуви билан ёзилган нусхага муқоиса қилдим” [14: Ж. 1. – Б. 542].

Хулоса шуки, бугун Шарқ-у Ғарбда Бухорийга самоъ (эшитиш) орқали боғланган машҳур йўл Фирабрий йўлидир. Одамлар унинг ривоятига таянади, чунки у мукаммал, аниқ ва ровийлари ҳам машҳурдир. Унинг ҳузурида Бухорийнинг асли бор бўлгани ва ровийлари ҳам ундан кўчиргани унинг ривоятини янада қувватли қилган. Бу унинг ривояти ҳақ ва тўғрилигини исботлайди ва ростлигини кўрсатади. “Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ” Фирбарийдан кўплаб ровийлар орқали мутавотир бўлиб тарқалган.

 

1. «تاريخ مدينة السلام» المعروف بتاريخ بغداد.أبو بكر أحمد بن علي الخطيب البغدادي(463 هـ)، ت: مصطفى عبد القادر عطا،دار الكتب العلمية، بيروت — لبنان، ط: 1، 1417 هـ — 1997 م، 2، 1425 هـ — 2004 م، ع.ج: 24.
2. تقييد المهمل وتمييز المشكل.أبو علي الحسين بن محمد الغساني الجياني (498 هـ)، ت: علي بن محمد العمران، ومحمد عزيز شمس، دار عالم الفوائد — مكة المكرمة، ط 1، 1421 هـ — 2000 م، ع. ج: 3.
3. طبقات الحنابلة. أبو الحسين، محمد بن أبي يعلى، ت: محمد حامد الفقي،مطبعة السنة المحمدية — القاهرة، ط: 1371 هـ — 1952 م. (وصورتها دار المعرفة، بيروت). ع. ج: 2.
4. تاريخ مدينة دمشق، وذكر فضلها وتسمية من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحيها من وارديها وأهلها.أبو القاسم علي بن الحسن ابن هبة الله بن عبد الله الشافعي المعروف بابن عساكر(571 هـ)، ت: محب الدين أبو سعيد عمر بن غرامة العمروي،دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع،1415 هـ — 1995 م،ع.ج: 80.
5. جزء فيه خمسة أحاديث عن الأئمة الخمسة.علي بن بلبان الدمشقي علاء الدين أبو الحسن الناصري المحدث ابن الشرف (674هـ)،رياض حسين الطائي،دار المغني — الرياض،ط: 1،1425 هـ — 2004 م. ع.ص.: 48.
6. جامع الأصول في أحاديث الرسول.مجد الدين أبو السعادات المبارك بن محمد بن محمد بن محمد ابن عبد الكريم الشيباني الجزري ابن الأثير (606 هـ). ت: عبد القادر الأرنؤوط، التتمة تحقيق بشير عيون. مكتبة الحلواني — مطبعة الملاح — مكتبة دار البيان. ط: 1، الجزء [1,2]: 1389 هـ، 1969 م. الجزء [3,4]: 1390 هـ، 1970 م. الجزء [5]: 1390 هـ، 1971 م. الجزء [6,7]: 1391 هـ، 1971 م. الجزء [8-11]: 1392 هـ، 1972 م. ع. ج: 12.
7. تهذيب الكمال في أسماء الرجال.جمال الدين أبو الحجاج يوسف المزي (654 — 742 هـ)، ت: د بشار عواد معروف،مؤسسة الرسالة — بيروت، ط: 1، (1400 — 1413 هـ) (1980 — 1992 م)،ع.ج: 35.
8. سير أعلام النبلاء.محمد شمس الدين أبو عبد الله بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي (748 هـ)، ت: محمد أيمن الشبراوي. دار الحديث، القاهرة – مصر. ط: 1427 هـ — 2006 م. ع. ج: 18.
9. إفادة النصيح في التعريف بسند الجامع الصحيح.محمد بن عمر بن محمد ابن رشيد الأندلسي، ت: محمد الحبيب بن خوجة، الدار التونسية للنشر، ط: بين 1910 و 1920 م. ع. ص: 158.
10. تحفة الإخباري بترجمة البخاري. محمد بن عبد الله (أبي بكر) بن محمد ابن أحمد بن مجاهد القيسي الدمشقي الشافعي، شمس الدين، الشهير بابن ناصر الدين (842 هـ)، ت: محمد بن ناصر العجمي،دار البشائر الإسلامية، ط: 1، 1413 هـ — 1993 م. ع. ص: 41.
11. وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان. أبو العباس شمس الدين أحمد بن محمد بن إبراهيم بن أبي بكر ابن خلكان البرمكي الإربلي (681هـ)، دار صادر — بيروت، ط: 1، ج: 1 — 1900،ج: 2 — 1900، ج: 3 — 1900، ج: 4 — 1971، ج: 5 — 1994، ج: 6 — 1900، ج: 7 — 1994، ع. ج: 7.
12. الإرشاد في معرفة علماء الحديث. أبو يعلى الخليلي، خليل بن عبد الله بن أحمد بن إبراهيم بن الخليل القزويني (446 هـ)،ت: د. محمد سعيد عمر إدريس،مكتبة الرشد — الرياض، ط: 1، 1409،ع.ج: 3.
13. تغليق التعليق على صحيح البخاري. أبو الفضل أحمد بن علي بن محمد بن أحمد بن حجر العسقلاني (852 هـ)، ت: سعيد عبد الرحمن موسى القزقي،المكتب الإسلامي، دار عمار — بيروت، عمان — الأردن، ط: 1، 1405،ع.ج: 5.
14. هدي الساري مقدمة فتح الباري. شهاب الدين أبو الفضل أحمد بن علي بن محمد بن أحمد بن حجر العسقلاني (852 هـ)، ت: محمد فؤاد عبد الباقي ومحب الدين الخطيب. دار المعرفة – بيروت، 1379هـ، ع. ج: 14.
15. الهداية والإرشاد في معرفة أهل الثقة والسداد. أحمد بن محمد بن الحسين بن الحسن، أبو نصر البخاري الكلاباذي (398 هـ)، ت: عبد الله الليثي،دار المعرفة — بيروت، ط: 1، 1407،ع.ج: 2.
16. فهرسة ابن خير الإشبيلي. ابن خير الإشبيلي (575 هـ)، ت: بشار عواد معروف — محمود بشار عواد،دار الغرب الاسلامي — تونس، ط: 1، 2009 م،ع.ص: 670.
17. التقييد لمعرفة رواة السنن والمسانيد.محمد بن عبد الغني بن أبي بكر بن شجاع، أبو بكر، معين الدين، ابن نقطة الحنبلي البغدادي، (629 هـ). ت: كمال يوسف الحوت. دار الكتب العلمية. ط: 1, 1408 هـ – 1988 م، ع. ص: 503.
18. التلخيص شرح الجامع الصحيح للبخاري. أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي (676 هـ)، ت: نظر محمد الفاريابي أبو قتيبة، دار طيبة للنشر والتوزيع، ط 1، 1429 هـ – 2008 م، ع. ج: 2.
19. الأنساب. أبو سعد عبد الكريم بن محمد بن منصور التميمي السمعاني المروزي، ت: جـ 1 — 6: عبد الرحمن بن يحيى المعلمي اليماني، جـ 7-12: أبو بكر محمد الهاشمي، جـ 13: محمد ألطاف حسين، مجلس دائرة المعارف العثمانية، حيدر آباد الدكن — الهند، ط 1، 1382هـ — 1962م. ع. ج: 13.
20. التعديل والتجريح لمن خرج له البخاري في الجامع الصحيح. أبو الوليد سليمان بن خلف الباجي (474 هـ)، ت: د أبو لبابة حسين أطروحة دكتوراة، كلية أصول الدين بالأزهر، دار اللواء للنشر والتوزيع — الرياض، ط 1، 1406 هـ — 1986 م، ع. ج: 3، ع. ص: 1301.
21. التعديل والتجريح لمن خرج عنه البخاري في الجامع الصحيح. أبو لبابة حسين سليمان خلف سعد بن أيوب الباجي المالكي أبو الوليد. ت: أحمد لبزار. وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية — المغرب. ط: 2،1405 ه– 1985 م. ع. ج: 3.