ИНСОНПАРВАРЛИК – ОЛИЙ ҚАДРИЯТ

Инсонпарварлик деганда кўпчиликнинг хаёлига табиий офатлар ёки можаролардан жабр кўрган инсонларга озиқ-овқат, кийим-кечак ва бошқа моддий ёрдам кўрсатиш келади. Албатта, бундай ёрдам инсонпарварликнинг муҳим кўринишларидан бири ҳисобланади. Бироқ инсонпарварликнинг мазмуни анча кенг бўлиб, у инсонга ҳурмат, меҳр-оқибат ва ғамхўрлик билан муносабатда бўлишни англатади.

Кундалик ҳаётимизда инсонпарварлик, аввало, оила аъзоларига меҳрибон бўлиш, қариялар ва ногиронлиги бўлган шахсларга ёрдам бериш, қўшнилар ҳолидан хабар олиш, муҳтожларга кўмаклашиш каби эзгу амалларда намоён бўлади. Шунингдек, кимнингдир дардини тинглаш, яхши сўз билан далда бериш, атрофдагиларнинг қадр-қимматини ҳурмат қилиш ҳам инсонпарварликнинг муҳим кўринишларидир. Баъзан бир самимий табассум ёки дилдан айтилган илиқ сўз ҳам инсоннинг кайфиятини кўтариши, унга умид бағишлаши мумкин.

Инсонпарварлик туйғуси инсон қалбида, энг аввало, оила тарбияси орқали шаклланади. Фарзанд ота-онасининг меҳрибонлиги, бағрикенглиги ва бошқаларга нисбатан муносабатини кўриб улғаяди. Кейинчалик мактаб, устозлар, китоблар, миллий ва диний қадриятлар ҳам ушбу фазилатнинг мустаҳкамланишига катта ҳисса қўшади. Айниқса, ўзгаларнинг дардини ҳис эта билиш, яъни ҳамдардлик туйғусини ривожлантириш инсонпарварликнинг асосини ташкил этади.

Муҳтож, бемор ёки бошига оғир кун тушган инсонга ёрдам бериш ҳам инсонпарварликнинг олий кўринишларидан биридир. Мазкур жараёнда энг муҳим жиҳат унинг инсоний шаъни ва қадр-қимматини сақлаб қолишдир. Чунки ҳақиқий саховат нафақат моддий кўмак бериш, балки инсоннинг қалбини оғритмаслик, унинг иззат-нафсини ҳурмат қилиш билан ҳам намоён бўлади. Ислом таълимотида инсонга қилинган яхшилик риё ва манманликдан холи тарзда амалга оширилиши лозимлиги таъкидланади. Бу тамойил садақа ва эҳсоннинг асосий одобларидан бири ҳисобланади.

Бугунги кунда ижтимоий тармоқлар ривожлангани сабабли айрим ҳолларда хайрия ишларини оммага кўз-кўз қилиш, муҳтож инсонларнинг ҳолатини тасвирга олиб тарқатиш ҳолатлари учраб туради. Албатта, баъзи ҳолларда бу бошқаларни ҳам эзгуликка ундаши мумкин. Бироқ инсоннинг шахсий ҳаёти, ор-номуси ва қадр-қиммати ҳар қандай мақсаддан устун туриши лозим. Ҳақиқий саховат одоби, аввало, ихлос, камтарлик ва самимиятга асосланади. Эзгу амални мукофот ёки мақтов учун эмас, балки инсонпарварлик туйғуси ва виждон амри билан бажариш энг юксак фазилатдир. Ёрдам кўрсатувчи киши муҳтож инсонни миннатдор қилишга эмас, балки унинг оғирини енгил қилишга интилиши керак. Шунингдек, яхши сўз, илиқ муносабат ва маънавий қўллаб-қувватлаш ҳам моддий ёрдам каби муҳим аҳамиятга эга.

Ўзбек халқи азалдан бағрикенглиги ва меҳр-оқибати билан ажралиб туради. Тарихга назар ташласак, юртимиз оғир синов йилларида турли миллат вакилларини ўз бағрига олган, уларга бошпана берган, меҳр ва ғамхўрлик кўрсатган. Айниқса, Иккинчи жаҳон уруши йилларида юз минглаб эвакуация қилинган инсонлар, жумладан, етим болаларнинг Ўзбекистондан паноҳ топгани халқимизнинг юксак инсоний фазилатларини намоён этган ёрқин мисолдир. Бугунги кунда ҳам мамлакатимиз табиий офатлар, қуролли можаролар ёки бошқа оғир вазиятларга дуч келган давлатларга гуманитар ёрдам кўрсатиб келмоқда. Бу эса, халқимизга хос эзгу анъаналар ҳозирги кунда ҳам давом этаётганидан далолат беради.

Халқимизга хос бўлган бағрикенглик ва меҳр-оқибат, энг аввало, миллий қадриятларимиздан озиқланади. Асрлар давомида шаклланган маҳалла институти, қўни-қўшничилик муносабатлари, ҳашар, саховат ва ўзаро ёрдам каби анъаналар инсонларни бир-бирларига яқинлаштириб, ҳамжиҳатлик муҳитини мустаҳкамлаб келган. Оила тарбиясида каттани ҳурмат қилиш, кичикка меҳр кўрсатиш, муҳтожларга кўмак бериш каби фазилатлар ҳам авлоддан авлодга ўтиб келмоқда.

Шу билан бирга, халқимизнинг бағрикенглик руҳи ислом динининг инсонпарварлик ғоялари билан ҳам чамбарчас боғлиқ. Динимизда муҳтожларга ёрдам бериш, бева-бечораларга ғамхўрлик қилиш, қўшнига яхшилик қилиш, инсоннинг миллати ва динидан қатъи назар унинг ҳақ-ҳуқуқларини ҳурмат қилиш каби эзгу тамойилларга алоҳида аҳамият берилган. Ана шу қадриятлар халқимизнинг турмуш тарзи ва маънавий дунёқарашига чуқур сингиб кетган.

Сўнгги йилларда юртимизда хайрия ва жамоат ишларида кўнгилли сифатида иштирок этиш ҳаракати тобора ривожланиб, ёшлар орасида беғараз ёрдам бериш маданияти кенг оммалашмоқда. Турли ижтимоий лойиҳалар, экологик акциялар, хайрия тадбирлари ва кўнгилли ташаббусларда иштирок этаётган ёшлар жамият ҳаётида фаол ўрин эгалламоқда. Бу жараён нафақат эҳтиёжманд инсонларга ёрдам беришга, балки ёшларнинг шахсий, маънавий ва психологик камолотига ҳам ижобий таъсир кўрсатмоқда.

Аввало, хайрия ва жамоат ишларида кўнгилли сифатида иштирок этиш инсонда меҳр-оқибат, ҳамдардлик ва масъулият туйғуларини кучайтиради. Турли ҳаётий қийинчиликларга дуч келган инсонлар билан мулоқот қилиш ёшларга ҳаётнинг ҳақиқий қадрини англашга ёрдам беради. Улар ўз муаммоларига бошқача нигоҳ билан қарай бошлайди, шукроналик ҳисси ортади ва бошқалар дардига бефарқ бўлмасликни ўрганади.

Психологик жиҳатдан ҳам кўнгилли фаолият муҳим аҳамиятга эга. Бундай фаолиятда қатнашган ёшларда ўзига ишонч ортади, мулоқот қилиш кўникмалари ривожланади, жамоада ишлаш ва етакчилик қобилиятлари шаклланади. Бирор инсонга ёрдам бериб, унинг миннатдорчилиги ва дуосини эшитиш ёшларда ижобий ҳис-туйғуларни уйғотади, ҳаётга бўлган ишончини мустаҳкамлайди ва руҳий барқарорликни оширади.

Шу ўринда хайрия масаласига ҳам тўхталиб ўтиш жоиз. Маълумки, ҳозирги кунда айрим инсонлар бой бўлсам, албатта хайрия қиламан, деб ўйлайди. Лекин инсонпарварлик фақат пул билан ўлчанмайди. Албатта, моддий ёрдам муҳтож инсонларнинг ҳаётини енгиллаштиришда муҳим аҳамиятга эга. Бироқ инсонпарварликнинг ҳақиқий мазмуни юқорида айтилганидек, фақат пул ёки моддий бойлик билан ўлчанмайди. У, аввало, инсоннинг меҳрибон қалби, эзгу нияти ва бошқаларга нисбатан ғамхўр муносабатида намоён бўлади.

Кундалик ҳаётимизда пул сарфламасдан туриб ҳам кўплаб инсонпарварлик ишларини амалга ошириш мумкин. Масалан, тушкунликка тушган инсонга ширин сўз айтиш, унга далда бериш, қариялар ҳолидан хабар олиш, беморни зиёрат қилиш ёки қийин аҳволга тушган қўшнига кўмаклашиш ҳам юксак инсоний фазилат ҳисобланади. Баъзан инсон учун энг катта ёрдам моддий кўмак эмас, балки уни тушунадиган, дардига қулоқ тутадиган ва руҳий қўллаб-қувватлайдиган инсоннинг мавжудлигидир.

Шунингдек, инсоннинг вақти, билими ва меҳнати ҳам катта бойлик ҳисобланади. Кимгадир бепул таълим бериш, ҳаётий тажрибаси билан ўртоқлашиш ёки жамоат ишларида кўнгилли бўлиб иштирок этиш ҳам инсонпарварликнинг муҳим шаклларидандир. Бу ишлар кўпинча пулдан кўра кўпроқ меҳр, сабр ва масъулият талаб қилади.

Хулоса қилганда, инсонпарварлик жамият тараққиёти ва маънавий барқарорлигининг муҳим асосларидан биридир. У фақат моддий ёрдам билан чекланмай, меҳр-оқибат, ҳамдардлик, ширин сўз, яхши муомала ва ўзгалар қадр-қимматини ҳурмат қилишда намоён бўлади. Бундай фазилатлар жамиятда ўзаро ишонч, бирдамлик ва ҳамжиҳатлик муҳитини қарор топтириб, келажак авлоднинг маънавий камолотини юксалтиришга хизмат қилади.