МАЪРИФАТГА ЧОРЛОВ

Бугун дунёда технологиялар шиддат билан ривожланмоқда. Сунъий интеллект, рақамли иқтисодиёт, глобал ахборот майдони инсоният ҳаётини тубдан ўзгартирмоқда. Аммо бир ҳақиқат ўзгармаяпти: ҳар қандай тараққиётнинг марказида барибир инсон туради. Инсоннинг дунёқараши, билими ва тафаккури қай даражада бўлса, жамиятнинг келажаги ҳам шунга яраша шаклланади.

Шунинг учун ҳам тарихга назар ташласак, буюк цивилизациялар аввало илм-маърифатга таянганини кўрамиз. Қудратни фақат қурол-яроғ ёки бойлик эмас, билим белгилаган. Қайси халқ олимни қадрлаган бўлса, ўша халқ тараққиётга эришган. Қайси жамиятда илм аҳлига шароит яратилган бўлса, ўша ерда маданият, иқтисодиёт ва давлатчилик ҳам юксалган.

Мовароуннаҳр тарихи бу ҳақиқатнинг ёрқин тасдиғидир. Бу заминдан етишиб чиққан юзлаб алломалар фақат бир халқ ёки бир минтақа эмас, бутун инсоният тафаккури ривожига ҳисса қўшган. Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Абу Мансур Мотуридий, Бурҳониддин Марғиноний, Муҳаммад ал-Хоразмий, Аҳмад ал-Фарғоний каби буюк сиймоларнинг илмий мероси бугун ҳам ўз аҳамиятини йўқотган эмас.

Уларнинг асарларига мурожаат қилганимизда бир жиҳат алоҳида эътиборни тортади: улар илмни фақат назарий билим сифатида эмас, инсонни комилликка етакловчи куч сифатида кўрган. Чунки маърифатнинг ҳақиқий мақсади инсонни ўзгартириш, жамиятни юксалтириш ва ҳаётни яхшилашдан иборат.

Бугунги мураккаб ва зиддиятли дунёда ана шу ғоя янада долзарб аҳамият касб этмоқда. Турли мафкуравий таъсирлар, ахборот хуружлари, муросасизлик ва кескинлик кайфиятлари кучайиб бораётган бир пайтда жамиятларни бирлаштирадиган энг катта куч — бу маърифатдир. Зеро, билим бор жойда мулоҳаза бўлади, мулоҳаза бор жойда эса бағрикенглик ва ўзаро ҳурмат қарор топади.

Шу маънода, шу кунларда Тошкентда ўтаётган, Самарқанд ва Термиз шаҳарларида давом этадиган “Ислом цивилизацияси: тинчлик, бағрикенглик ва маърифат йўли” мавзусидаги I Халқаро ислом форуми нафақат муҳим халқаро анжуман, балки маърифатни тараққиётнинг асосий шарти сифатида эътироф этаётган Янги Ўзбекистоннинг бутун дунёга йўллаётган муҳим мурожаати сифатида ҳам аҳамият касб этади.

Мазкур анжуман шунчаки навбатдаги халқаро тадбир эмас, балки Ўзбекистоннинг маърифатпарварлик анъаналари ва бугунги тараққиёт йўли ўртасидаги узвий боғлиқликни намоён этадиган муҳим майдон ҳисобланади.

Форум Ўзбекистон ва Ислом таълим, фан ва маданият ташкилоти — ICESCO ҳамкорлигида ташкил этилаётгани ҳам унинг нуфузини янада оширади.

Анжуманда Яқин Шарқ, Шимолий Африка, Марказий ва Жанубий Осиё, Европа ҳамда бошқа минтақалардан 300 дан ортиқ олимлар, тадқиқотчилар, дин арбоблари, экспертлар ва маданият намояндалари иштирок этмоқда. Бу эса форумни нафақат илмий мулоқот майдони, балки турли халқ ва маданиятлар вакиллари учрашадиган нуфузли халқаро платформага айлантиради.

Форумнинг асосий мақсади ислом цивилизациясининг инсонпарварлик ва маърифатпарварлик моҳиятини кенг очиб беришдан иборат. Афсуски, баъзан ислом ҳақида гап кетганда унинг бой илмий ва маданий меросидан кўра айрим салбий воқеалар кўпроқ тилга олинади. Ваҳоланки, ислом цивилизацияси асрлар давомида илм-фан, тиббиёт, астрономия, математика, фалсафа, меъморчилик ва адабиёт соҳалари ривожига беқиёс ҳисса қўшган.

Сиёсий воқеалар пиллапоясида ислом, аввало, китоблар тарихи, кутубхоналар тарихи, илмий баҳслар тарихи, устоз ва шогирд муносабатлари тарихини ўзида акс эттиради. Буюк алломалар қолдирган меросга назар ташласак, уларнинг аксарияти инсонни илм орқали камолотга етказишни ўз фаолиятининг бош мақсади деб билганини кўрамиз.

Форум доирасида айнан ана шу масалалар кенг муҳокама қилиняпти. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказида юқори даражада ташкил этилаётган ялпи йиғилишлар ҳамда бир қатор тематик сессияларда туркий халқларнинг цивилизация тараққиётига қўшган ҳиссаси, ҳадис, фиқҳ ва калом илмининг ривожланиши, музейлар ва қўлёзма фондларининг аҳамияти, ислом цивилизацияси ва замонавий медиа макони, рақамли коммуникациялар ҳамда маърифий фаолиятнинг янги шакллари борасида қизғин фикр алмашилмоқда.

Айниқса, замонавий ахборот маконида ислом цивилизацияси меросини тўғри ва холис тарғиб қилиш масаласи бугун долзарб аҳамият касб этяпти. Чунки рақамли технологиялар инсонларга катта имкониятлар билан бирга муайян хавф-хатарларни ҳам олиб келмоқда. Шу боис тарихий меросни замонавий форматларда тақдим этиш, ёшларга тушунарли ва қизиқарли усулларда етказиш муҳим вазифага айланяпти.

Самарқандда бўлиб ўтадиган тадбирларда эса Имом Бухорийнинг “Саҳиҳул Бухорий” асари ва унинг жаҳон илм-фанидаги ўрни, Имом Мотуридий таълимотининг мўътадиллик, ақл ва маърифатга асосланган ғоялари ҳамда ислом цивилизацияси ва замонавий дунё мутаносиблиги масалалари муҳокама қилинади. Бу мавзулар нафақат диний илмлар нуқтаи назаридан, балки замонавий жамият тараққиёти нуқтаи назаридан ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Термиз шаҳрида эса Термиз ҳадис мактаби ва унинг жаҳон илм-фани ривожига қўшган ҳиссаси ҳақида янги тадқиқотлар тақдим этилади. Бу бежиз эмас. Чунки Термиз замини асрлар давомида ислом илмлари тараққиётининг муҳим марказларидан бири бўлиб келган.

Форум доирасида ислом хаттотлиги ва қўлёзмалари кўргазмалари, ноёб тарихий манбалар тақдимотлари, ҳужжатли фильмлар намойиши ва маданий-маърифий тадбирлар ҳам ўтказилади. Бу эса иштирокчиларга китобларда ўқиган меросни бевосита кўриш, ҳис қилиш ва англаш имконини беради.

Форумнинг яна бир муҳим жиҳати шундаки, унда тинчлик ва бағрикенглик маданиятини ривожлантириш, экстремизм ва радикализмга қарши маърифий ёндашувларни кучайтириш, ёшларни инсонпарварлик руҳида тарбиялаш, маданий меросни асраш каби масалаларга алоҳида эътибор қаратилади.

Бугун жаҳон тажрибаси бир ҳақиқатни кўрсатмоқда: радикал ғояларга қарши курашишнинг энг самарали йўли маърифатдир. Инсон қалби ва онгини билим билан тўлдириш мумкин бўлган жойда жаҳолатга ўрин қолмайди. Шунинг учун ҳам маърифатга қаратилган ҳар бир ташаббус, аслида, тинчликка қаратилган ташаббусдир.

Ўтказилажак форумнинг аҳамиятини яна бир жиҳатдан баҳолаш мумкин. Мазкур тадбир Ўзбекистоннинг халқаро гуманитар мулоқот, маданиятлар ва цивилизациялар ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантириш борасидаги ташаббусларини янада кенг намоён этади. Кейинги йилларда мамлакатимизда диний-маърифий меросни ўрганиш, тарихий обидаларни тиклаш, қўлёзма бойликларни тадқиқ қилиш ва уларни халқаро илмий муомалага киритиш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Форум ана шу саъй-ҳаракатларнинг мантиқий давоми бўлади.

Энг муҳими, мазкур анжуман бугунги дунёга муҳим бир ҳақиқатни яна бир бор уқтиради – тараққиётнинг энг ишончли йўли илмдан бошланади. Тинчликнинг энг мустаҳкам пойдевори бағрикенгликдир. Жамиятнинг энг катта бойлиги эса маърифатли инсонлардир.

Шу маънода, илк бор ўтказилаётган I Халқаро ислом форуми нафақат олимлар ва мутахассислар учрашуви, балки Янги Ўзбекистоннинг бутун дунёга йўллаётган маънавий чақириғи сифатида ҳам аҳамият касб этади. Бу чақириқнинг мазмуни оддий, аммо ғоят теран: инсониятни бирлаштирадиган энг катта куч — билим, тинчлик ва маърифатдир.