Home / МАҚОЛАЛАР / ҚУРЪОНИ КАРИМНИНГ ИЛК ЛОТИНЧА ТАРЖИМАЛАРИ ВА УЛАРДА ЎРТА АСР МАФКУРАВИЙ КУРАШЛАРИНИНГ ИНЪИКОСИ (“Corpus Islamolatinum” қўлёзмалари асосида)

ҚУРЪОНИ КАРИМНИНГ ИЛК ЛОТИНЧА ТАРЖИМАЛАРИ ВА УЛАРДА ЎРТА АСР МАФКУРАВИЙ КУРАШЛАРИНИНГ ИНЪИКОСИ (“Corpus Islamolatinum” қўлёзмалари асосида)

Кириш. Европанинг XI аср иккинчи ярми – XIII асрда фаолият юритган арабшунослик таржима марказларида аниқ ва табиий фанларга доир асарлар билан бир қаторда ислом динига оид китоблар ҳам лотин тилига ўгирилган. Бу борада, диний матнлар таржималарининг буюртмачиси биринчи навбатда христианлик черкови ҳисобланган. Черков мутасаддилари таржима учун танлаб олган биринчи китоб айнан “Қуръони карим” бўлди. Муқаддас китобнинг лотин тилидаги илк нусхаси бугунги кунда Франция миллий кутубхонаси таркибидаги Арсенал кутубхонасида MS. 1162 рақамли “Corpus Islamolatinum” (“Лотинча исломий матнлар жамланмаси”)да [1] сақланмоқда. Мазкур тўплам ўзида XII асрга тааллуқли 9 та қўлёзмани [3: 8, 12, 16, 17] жамлаган бўлиб, улар асосан ислом дини ва унинг фалсафасига оид китоблар ҳамда диний асарлар таржималарининг яратилишига оид бир нечта мактублардан иборат.

“Corpus Islamolatinum” таркибидаги учинчи қўлёзма ҳисобланувчи “Epistula domini Petri abbatis ad dominum Bernardum Clare Uallis abbatem” (“Клеар водийси аббати Бернардга аббат Пьернинг мактуби”) [6: 3v – 4v] мақола доирасида тадқиқ этилаётган масала юзасидан муҳим аҳамиятга эга. Бундан ташқари, айни мактуб “Қуръони карим”нинг илк лотинча нусхасининг яратилган санасини аниқ кўрсатувчи манба ҳам ҳисобланади. Аслида, мазкур нома Бургундиядаги Клюния черкови аббати Пьер де Монтбоиссиернинг (1094-1156) Иккинчи салиб юриши (1147-1149) ғоявий раҳнамоларидан бири Клеарвеухлик Бернардга (1091-1153) йўллаган мактубидир. Унда, “Қуръони карим”ни таржима қилишдан бош мақсад нимадан иборатлиги аниқ баён этилган. Жумладан, мактубда: «ибодат ва пул кучи /таъсирида/ уларнинг /мусулмонлар/ тарихи, фани ва ҳатто қонунлари /мужассамлашган/ Қуръонни араб тилидан лотинга кўчиртиргани… мусулмонларга қарши курашиш ва уларнинг /таълимотларини/ инкор этиш учун, аввало, мазкур таълимотнинг асоси ҳисобланмиш исломни тушуниш, ундаги камчиликларни аниқлаш лозимлиги, шунинг учун ҳам уларнинг муқаддас китоби /Қуръони карим/ни араб тилидан лотинга ўгириш учун ушбу қўлёзмани ва бу ишни амалга оширувчи /таржимон/ларни /Памплонада/ жамлаганлигини [6: 4r], қайд этилган. Ушбу маълумотлар диний асарларнинг лотинча таржималари учун черков буюртмасининг асл мақсадини ортиқча изоҳларсиз ифода этади.

Таҳлил ва натижалар. Пьер де Монтбоиссиер мактубида назарда тутилган “Қуръони карим” таржимаси 1142 йилда Пиреней ярим оролининг Франция билан чегарадош шимолий ҳудудида жойлашган Наварра тарихий вилоятидаги Памплона шаҳрида яратилган бўлиб, жараёнда Далматлик Ҳерман (1100-1160), Кеттолик Роберт (XII аср), Пуатьелик Пьер (XII аср), Толедолик Педро (XII аср) каби таржимонлар ҳамда матнни маҳаллий кастиль тилига оғзаки ўгирувчи Муҳаммад (XII аср) исмли тилмоч иштирок этган. “Alcoranum” [9] номли айни таржима “Қуръoни карим”нинг Европада яратилган илк лотинча нусхаси бўлса-да, кейинги йилларда яратилган ишлар ичида анча нуқсонлиси ҳисобланади. Сабаби, аввалроқ таъкидланганидек, таржима диний-мафкуравий жиҳатдан исломга қарши курашиш мақсадида амалга оширилгани боис, матнлар кўп ҳолатларда нотўғри талқин этилган. Айрим тадқиқотларда мазкур таржимани Кеттолик Роберт бир ўзи тайёрлагани [20:23] қайд этилган. Бироқ бу фикр нотўғри бўлиб, иш юқорида санаб ўтилган таржимонлар ҳамкорлигида амалга оширилганлигини “Alcoranum”нинг бугунги қадар етиб келган XII асрга тааллуқли қўлёзма матни [8: 26r] ҳам тасдиқлайди.

1143 йилда Кеттонлик Роберт “Қуръoни карим”ни бир ўзи лотин тилига ўгирган. “Lex Mahumet pseudoprophete” [8:9] номли бу иш ҳам Памплонада Пьер де Монтбоиссиер ташаббуси билан амалга оширилган. Шу сабабдан ҳам унинг номланиши ва матнида диний-ғоявий курашнинг салбий таъсири яққол кўринади. Мисол учун, таржиманинг номланишини ўзбек тилига сўзма-сўз ўгирилганда “(pseudoprophete) сохта пайғамбар (Mahumet) Муҳаммад (Lex) қонуни” деган маъно келиб чиқади. Бундан ташқари, ишда айрим сураларнинг кетма-кетлиги ҳам бузилган бўлиб, баъзи оятлар лотинчага ўгирилмай қолиб кетган. Жумладан, Роберт таржимасини 11 та оятдан иборат “Ал-Қориа” (101) сураси мисолида таҳлил этадиган бўлсак, суранинг фақат 7 та оятигина лотинчага ўгирилганини кўриш мумкин:

Арабча матн [1: 600]

Лотинча таржима [8: 138v]

الْقَارِعَةُ <١>

<1> —–

مَا الْقَارِعَةُ <٢>

<2> —–

وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْقَارِعَةُ <٣>

<3> —–

يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ <٤>

<4> Die mandati grauis exibunt homines uelud culices, nunc hac nunc illac promouentes

 وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنفُوشِ <٥>

<5> fientque montes ut lana decerpta

فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ ‎<٦>

<6> et cuicunque pondus immensum preponderabit

فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ ‎‎<٧>

<7> uitam uiuet optimam

وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ ‎‎‎<٨>

<8> cui uero leue contigerit

فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ ‎‎‎‎<٩>

<9> precipitium corruet

وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ ‎‎<١٠>

<10> —

نَارٌ حَامِيَةٌ ‎‎‎<١١>

<11> in ignis feruidi

Шунингдек, жараёнда таржимон оятларнинг умумий мазмунини таржима қилишга эътибор қаратиб, сура моҳиятини оятлар кетма-кетлигини бузган ҳолда ифодалайди. Мисол учун таржима матнида … <8>аммо кимда енгил келса (cui uero leue contigerit), <11> алангали оловдаги (in ignis feruidi), <9> жарликка қулайди (precipitium corruet), деб 8-оятдан кейин 11-оят келтирилиб, сура 9-оят билан якунланган, 10-оят эса тушириб қолдирилган:

Арабча матн таржимаси

(ўзбекча таржима ва қавс ичидаги изоҳлар

Шайх Абдулазиз Мансурга тегишли) [1: 600]

Лотинча матн таржимаси

<1> (У) зарба берувчидир.

<1> —–

<2> Зарба берувчи недур ?

<2> —–

<3> (Эй, Муҳаммад) Зарба берувчи нима эканини Сизга не ҳам англатур ?! (У қиёмат кунидир)

<3> —

<4> У кунда одамлар тўзитиб юборилган кўршапалаклар каби бўлурлар.

<4> Охират куни одамлар чивинлар каби у ёқдан бу ёққа тарқаладилар

<5> Тоғлар эса титилган юнг каби (ҳавода учиб юрувчи) бўлур.

<5> ва тоғлар титилган жунга ўхшаб қолади

<6> Бас, энди (ўша куни) кимнинг тарозида тортилган нарсалари (савобли амаллари) оғир келса,

<6> ва ҳар кимни мағлуб этиш учун оғир юкка эга бўлса

<7> ана ўша қониқарли маишатда (жаннатда) бўлур.

<7> яхшироқ ҳаёт кечиради

<8> Аммо, кимнинг тарозида тортилган нарсалари (савобли амаллари) енгил келса,

<8> аммо кимда енгил келса

<9> унинг жойи (дўзахдаги) “жарлик” дир.

<9> жарликка қулайди.

<10> У нима эканини Сизга не ҳам англатур?

<10> —

<11> (У) (дўзахдаги) ловуллаб ёнувчи оловдир.

<11> алангали оловдаги

Икки матннинг қиёсий таҳлилидан кўриб турибдики, Роберт таржима жараёнида тушунмаган, аниқроғи қўшимча изоҳ талаб қилувчи арабча сўз ва ибораларни лотинчага ўгирмай тушириб қолдирган. Мисол учун, 1-оятдаги арабча «الْقَارِعَةُ» («ал-Қориа») сўзининг моҳиятини тушунмагани боис мазкур сўз ишлатилган бошқа оятларни ҳам лотинчага таржима қилмайди. Шайх Абдулазиз Мансур талқинига кўра «الْقَارِعَةُ» – “Зарба берувчи, яъни қиёмат” [1: 600] дир. Бундан ташқари, Роберт арабча матн моҳиятини атайин бузишга ҳам ҳаракат қилиб, савобли амалларга бағишланган 6 ва 7-оятлардаги «فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ» [Бас, энди /ўша куни/ кимнинг тарозида тортилган нарсалари /савобли амаллари/ оғир келса, ана ўша қониқарли маишатда /жаннатда/ бўлур] деган жумлани «… et cuicunque pondus immensum preponderabit uitam uiuet optimam» [… ва ҳар кимни мағлуб этиш учун оғир юкка эга бўлса, яхшироқ ҳаёт кечиради] деб лотинча ўгиради. Натижада, исломда жаннатга кириш учун бошқаларни мағлуб этиш тарғиб қилинган, деган нотўғри талқин шаклланиб қолган. Юқоридагиларга қарамай, айнан Роберт таржимаси XVII асрга қадар “Қуръoн”нинг Европада энг кўп тарқалган лотинча варианти ҳисобланган.

1211-1212-йилларда “Қуръoни карим”нинг лотин тилидаги учинчи таржима нусхаси яратилган. Таржима муаллифи Толедолик Марко (XIII аср). Сўзма-сўз услубидан фойдаланилгани боис, мазкур таржима юқоридаги икки ишдан анча мукаммалроқ бўлган.

Кеттонлик Роберт ҳамда Толедолик Марко таржималарининг қиёсий таҳлили лотинча матндаги ўзгаришларни янада аниқроқ акс эттиради. “Бақара” сурасининг 28-ояти таржимаси мисолида ушбу ҳолатга эътибор қаратсак:

Арабча матн [1: 5]

Роберт таржимаси [8: 39]

Марко таржимаси [11: 32v]

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ۖ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Hic namque uos ad uitam de non esse deducens mortem inducet et ad se uos resurgere faciet.

Qualiter blasphematis in Deum? Et eratis mortui, [et] uiuificauit uos; deinde mortificabit uos; deinde uiuificabit; demum ad eum redibitis.

Ўзбекча таржималар

Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф таржимаси:

Аллоҳга қандай куфр келтирасизлар? Ҳолбуки, жонсиз эдингиз, сизга жон берди, сўнгра жонингизни оладир ва яна тирилтирадилар ва сизлар Унга қайтажаксизлар [2:4].

 

Шайх Абдулазиз Мансур таржимаси:

(Эй, мушриклар!) Ўлик эканингизда сизни тирилтирган, сўнгра сизга (яна) ўлим берадиган, кейин сизни тирилтиргач, сизни ҳузурига қайтарадиган Аллоҳни қандай инкор этасиз ?! [1:5]

Чунки у сизни йўқликдан ҳаётга олиб чиқиб, сизни ўлимга олиб келади ва сизни унга кўтарилишга мажбур қилади.

Қандай қилиб Худога ишонмайсиз? Чунки сиз ўлганингизда, у сизга ҳаёт берди, кейин у сизни ўлишингизга сабаб бўлади, сўнгра у сизга ҳаёт беради ва кейин унга қайтариласиз.

Кўриниб турганидек, Марко таржимаси Роберт ишидан анча мукаммал ва тўлиқроқ бўлиб, оятни сўзма-сўз таржима қилишга ҳаракат қилинган. Буни, “Қуръони карим”нинг Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф таржимасидаги ўзбекча матн ҳамда Марко вариантини лексик ва грамматик стилистикасининг ўзаро жуда яқинлиги ҳам тасдиқлайди. Бироқ, “Liber Alchorani Machameti quem Marcus canonicus Toletanus de Arabica lingua transtulit in Latinam” [11] (“Толедолик қонуншунос Марко араб тилидан лотинчага ўгирган Муҳаммаднинг Қуръон китоби”) номли мазкур таржима қўлёзмасининг асл нусхасини фақат 6 варағи ҳозирга қадар етиб келган, холос. Таржиманинг XIV асрда кўчирилган тўлиқ ҳолатдаги нусхаси [10] бугунги кунда Турин миллий университети кутубхонасида сақланмоқда. Роберт ва Марко таржималарининг қиёсий таҳлили Томас Бурман [18] тадқиқотида анча батафсил келтирилган.

Мафкуравий таъсир сабаб ўзгаришларга учраган ва нотўғри талқин қилинган диний матнлардан яна бири “Китоб ал-Исро ва-л-Миʼрож” (“Исро ва меърож китоби”)дир. Ислом тарихидан яхши маълумки, Исро – бу Муҳаммад пайғамбар(с.а.в)нинг Маккадан Қуддусга амалга оширган тунги сайрини (ал-Исро сураси 1-оят [1:282]), Меърож эса у зотнинг Қуддусдаги Ақсо масжидидан осмонга кўтарилишини (ан-Нажм сураси 6-18-оятлар [1:525-526]) тасвирловчи “Қуръoни карим” оятларида келтирилган воқеликлар ҳисобланади. Фан тарихида муаллифи номаълум экани кўрсатилувчи ушбу асарнинг асл арабча қўлёзмаси сақланмаган.

Ҳозирги кунга қадар фан тарихида асарнинг биринчи таржимаси сифатида баҳоланувчи [19:52] иш 1262 йилда Леон ва Кастилия қироли Альфонсо X (1252 – 1284) топшириғи билан Авраам де Толедо (1225-1294) томонидан амалга оширилган. Таржимон асарни араб тилидан кастилча “La Escala de Mahoma” (“Муҳаммаднинг юксалиши”) номи билан ўгирган. Бироқ бу таржима матни бугунги кунга қадар тўлиқ ҳолатда сақланмаган. 1264 йилда қирол ташаббуси билан Авраам таржимаси Сиеналик Бонавентура (ХIII аср иккинчи ярми) томонидан аввал лотин (“Liber scalae Machometi”) [13, 14], сўнгра француз (“Livre de l’eschiele Mahomet”) [15] тилларига ўгирилган. Мазкур икки нусха ҳозирга қадар тўлиқ ҳолатда етиб келган.

Тадқиқот давомида “Китоб ал-Исро ва-л-Миʼрож”нинг юқоридаги уч таржимасидан аввалроқ яратилган лотинча нусхаси аниқланди. Мазкур таржима “Corpus Islamolatinum” таркибидаги 5-сонли қўлёзма бўлиб, “Chronica mendosa et ridicula Sarracenorum” (“Мусулмонларнинг уйдирмалар билан бойитилган кулгили йилномаси”) [4] деб номланади. Қўлёзмада таржима матни муаллифи сифатида Кеттонлик Роберт кўрсатилган. Ушбу таржимани Ватикан, Париж ва Оксфорд нусхалари билан қиёсий таҳлили, уларда матннинг таркибий тузилиши ва келтирилган маълумотлар ўхшашлигини тасдиқламоқда. Фақат, бу таржимада ҳам Роберт ўз услубига хос равишда исломий матнларни бузиб талқин қилган. Буни сарлавҳа учун танлаб олинган номда ҳам яққол кўриш мумкин. Бундан ташқари, лотинча матннинг дастлабки саҳифасида асарни таржима учун танлаб олинишига, ундаги пайғамбарни бир кечада узоқ масофани босиб ўтгани, осмонга кўтарилиб, жаннат ва дўзахни томоша қилгани тўғрисидаги маълумотлар сабаб бўлгани қайд этилиб, улар ишониб бўлмас воқеликлар сифатида ислом таълимотини нотўғрилигини асослашда қўл келиши мумкинлиги (асл матн: «…incredibilis notitia de propheta, qui una nocte magnam distantiam iter fecit, in caelum ascendit et caelum et infernum observavit, utilis esse potest ad iustificandam doctrinae Islamicae fallaciam») таъкидланган. Мазкур маълумотлар араб тилидаги асарларни таржима қилиш ишини черков томонидан йўлга қўйилиши аввало диний-мафкуравий курашлар фонида юз берганини яна бир карра тасдиқлайди.

Роберт таржимасида араб тилидаги матн муаллифи сифатида Пьер де Монтбоиссиернинг толедолик мусулмон таржимони Муҳаммад [4: 19r] қайд этилган. Мазкур маълумот бир тарафдан “Китоб ал-Исро ва-л-Миʼрож” Пьер де Монтбоиссиер буюртмаси асосида исломга қарши курашиш учун XII асрда тайёрланган қурама асар эканини англатса, иккинчи томондан асар муаллифи сифатида Абдулкарим Муҳаммад ал-Қушайрий (986–1072)га ишора қилган айрим фан тарихчиларининг [20 – 27] фикри нотўғри эканини кўрсатмоқда.

Хулоса. Манбалар таҳлили черков мутасаддиларининг арабча асарларни таржима қилдиришига аввало диний-мафкуравий мотивлар сабаб бўлганидан далолат бермоқда. Жумладан, кўриб ўтилаётган даврда христианлик черковининг ўрта аср “мафкуравий майдони”даги энг асосий рақобатчиси ҳисобланган ислом дини ва унинг фалсафасига бағишланган илоҳиётга доир китобларни лотин тилига ўгириш ташаббусидан асосий мақсад – мазкур динга қарши курашиш, унинг ғояларини инкор этиш ва бу орқали мусулмонларни христианликка ўтказиш эди. Шундай бўлса, айни даврда яратилган таржималар исломий таълимотнинг христиан оламидаги илк интерпретацияси сифатида Ғарб фалсафий дунёсига ўзининг кучли таъсирини кўрсатди.

Европанинг XI аср иккинчи ярми – XIII асрда фаолият юритган арабшунослик таржима марказларида “Қуръoни карим”дан ташқари, ислом динига оид яна бир қанча асарлар лотин тилига ўгирилдики, мазкур қўлёзмаларнинг тадқиқига доир хулосаларимизни ўзимизнинг навбатдаги ишимизда батафсил баён этамиз. 

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
Қўлёзмалар:
  1. Қуръони карим. Маънолари, таржима ва тафсири. / Таржима ва тафсир муаллифи Абдулазиз Мансур. – Т.: Тошкент ислом университети нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2004. – 618 б.
  2. “Қуръони карим” ва ўзбек тилидаги маънолари таржимаси. / Таржима муаллифи Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. – Анқара, 2018. – 312 б.
  3. Corpus Islamolatinum. – 1162 || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.
  4. Chronica mendosa et ridicula Sarracenorum. – 1162: fols. 5r – 10v. || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.De doctrina Mahumet. – MS. 1162: fols. 19r – 25r. || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.
  5. Epistola Saraceni et rescriptum Christiani. – MS. 1162: fols. 139r – 178r. || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.
  6. Epistula domini Petri abbatis ad dominum Bernardum Clare Uallis abbatem. – 1162: fols. 3v – 4v. || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.
  7. Fabulae Sarracenorum (Prologus) . – 1162: fol. 5r. || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.
  8. Lex Mahumet pseudoprophete. – MS. 1162: fols. 26r – 138v. || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.
  9. Lex Mahumet pseudoprophete. – 313. 3: fols. 29 – 159v. || Merton College, Oxford, UK.
  10. Liber Alchorani Machameti quem Marcus canonicus Toletanus de Arabica lingua transtulit in Latinam. – V. 35. || La Biblioteca Nazionale Universitaria di Torino, Torino, Italia.
  11. Liber Alchorani Machameti quem Marcus canonicus Toletanus de Arabica lingua transtulit in Latinam. – 1. sup., fol. 4v. || Biblioteca Ambrosiana, Milano, Italia.
  12. Liber de generatione Mahumet et nutritura eius. – 1162: fols. 11r – 18r. || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.
  13. Liber scalae Machometi. – 6064. || Bibliothèque nationale de France, Paris, France.
  14. Liber scalae Machometi. – 7072. || Biblioteca Apostolica Vaticana, Civitas Vaticana.
  15. Livre de lʼeschiele Mahomet. – Laud Misc. 537. || Bodleian Library, Oxford, UK.
  16. Prephacio. – MS. 1162: fol. 25v. || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.
  17. Summa totius haeresis ac diabolice secte Sarracenorum. – 1162: fols. 1r – 3v. || Bibliothèque de lʼArsenal, Paris, France.
Илмий тадқиқотлар:
  1. Burman T.E. Tafsīr and translation : traditional arabic Qurʼān exegesis and the latin Qurʼāns of Robert of Ketton and Mark of Toledo. // Speculum: a journal of medieval studies. – 73, Issue 3. 1998.
  2. Cahn W. The “portrait” of Muhammad in the Toledan Collection. // Reading medieval images. The art historian and the object. – Chicago: University of Michigan press, 2002.
  3. DʼAlverny M-T. Deux traductions latines du Coran au Moyen-Âge. // Archives dʼhistoire doctrinale et littéraire du Moyen-Âge. 1948.
  4. DʼAlverny M-T. Pierre le Vénérable et la légende de Mahomet. // Fêtes et Cérémonies liturgiques en lʼhonneur des saints Abbés Odon et Odilon. Congrès scientifique de juillet 1949. – Dijon: Société des Amis de Cluny, 1950.
  5. González Muñoz. F. Corrections to Robert of Kettonʼs translation of the Qurʼan in MS Paris Bibliothèque de lʼArsenal 1162. // The Latin Qurʼan, 1143 – 1500: Translation, Transition, Interpretation. – Berlin: De Gruyter, 2021.
  6. Hanne O. Le mariage coranique vu à travers lʼAlcoran de Robert de Ketton. // Les Stratégies matrimoniales (IXe – XIIIe siècle). – Turnhout: Brepols, 2013.
  7. Hanne O. Translating from Arabic to Latin in the Twelfth Century: The Examples of Two Englishmen, Robert of Ketton and Adelard of Bath. // The Latin Qurʼan, 1143-1500: Translation, Transition, Interpretation. – Berlin: De Gruyter, 2021.
  8. Lappin A.J. On the genesis and formation of the Corpus Cluniacense. // The Latin Qurʼan, 1143-1500: Translation, Transition, Interpretation. – Berlin: De Gruyter, 2021.
  9. Martínez Gázquez J. Glossae ad Alchoran Latinum Roberti Ketenensis translatoris, fortasse a Petro Pictauiense redactae: An Edition of the Glosses to the Latin Qurʼān in BNF MS Arsenal 1162. // Medieval encounters. – Vol. 21. 2015.
  10. The Latin Qurʼan, 1143-1500: Translation, Transition, Interpretation. / Edited by C.F.Hernandez, J.Tolan. – Berlin: De Gruyter, 2021. – 490 p.

 

Отабек МАҲМУДОВ,
Фарғона давлат университети Жаҳон тарихи кафедраси доценти,
тарих фанлари бўйича фалсафа доктори
“Имом Бухорий сабоқлари” журнали 2025-йил 3-сонидан олинди.

Check Also

«91 + 40: Ҳар бир инсон билиши шарт бўлган ҳақиқатлар»

«91 + 40: ҲАР БИР ИНСОН БИЛИШИ ШАРТ БЎЛГАН ҲАҚИҚАТЛАР» ёхуд «БИЛМАСЛИК КЕЧИРИЛМАЙДИГАН ҚОИДАЛАР: 131 …