АХЛОҚИЙ ЭСТEТИК ҚАДРИЯТЛАРНИНГ ИНСОН ҚАДРИ ВА МАЪНАВИЯТИГА ТАЪСИРИ

Инсон қадри ва маънавияти ўзаро чамбарчас боғлиқ бўлган, ўзининг ахлоқий ва эстетик жиҳатлари билан бир бутунликни ташкил этувчи тушунчалардир. Ҳар бир инсоннинг маънавияти, фақат ташқи кўриниши билан боғлиқ бўлмай, унинг ички дунёси, хулқ-атвори, ахлоқий қадриятлари билан ҳам узвий алоқададир. Инсоннинг ички ва ташқи маънавияти ўртасидаги уйғунлик, унинг жамиятдаги ўрни, шахсий ва ижтимоий қадриятларни қабул қилишидаги роли, кўплаб фалсафий, ахлоқий ва эстетик муаммоларни юзага келтиради.

Маънавият ва ахлоқ бир-биридан мустақил тушунчалар эмас, балки улар бир-бирини тўлдирувчи ва ўзаро таъсир қилувчи жараёнлардир. Эстетик қадриятлар ва ахлоқий меъёрлар, жамиятдаги нормалар ва идеалларга асосланиб, инсонни баҳолашда асосий ўрин тутади. Инсоннинг ташқи кўриниши ва ички дунёсидаги уйғунлик, унинг ахлоқий хулқи билан бирга, унинг маънавияти ва қадриятларига қарши нуқтайи назарни шакллантиради. Бу ўринда ахлоқ тушунчаси муҳим аҳамиятга эга. Зеро, Абдулла Авлоний айтганидек, “Инсонларни яхшиликға чақиргувчи, ёмонликдан қайтаргувчи бир илмдур. Яхши хулқларнинг яхшилигини, ёмон хулқларнинг ёмонлигини далил ва мисоллар ила баён қиладурган китоб ахлоқ дейилур” [1:2].

Бу мақолада инсон қадри ва маънавияти ўртасидаги ўзаро таъсир, ахлоқий ва эстетик қадриятларнинг бир-бирига қандай таъсир қилиши ўрганилади. Инсон маънавиятининг ижтимоий ва ахлоқий контекстдаги роли, гўзалликни қабул қилиш ва унга муносабатни белгилайдиган меъёрлар, эстетик идеал ва ахлоқий хулқнинг шаклланишидаги омиллар таҳлил қилинади. Шунингдек, гўзаллик ва ахлоқнинг бир-бирини тўлдирувчи концепциялар экани, уларнинг биргаликда инсон қадриятларини қандай шакллантириши ҳам ўрганилади. Бу мавзу, нафақат эстетик ва ахлоқий меъёрлар ўртасидаги боғлиқликни, балки инсоннинг ички ва ташқи маънавиятини қадрлашда жамиятдаги ахлоқий-этик ёндашувлар ўрнини ҳам кўрсатади.

Мавзуга оид адабиётлар таҳлили. Инсон қадри ва маънавияти ўртасидаги ўзаро таъсирни ўрганишда, ахлоқий ва эстетик қадриятларнинг бир-бирига таъсирини ёритувчи илмий асарлар муҳим ўрин тутади. Ушбу мавзу бўйича турли йўналишдаги адабиётлар мавжуд бўлиб, уларнинг таҳлили инсон маънавияти, ахлоқий хулқ, эстетик қадриятлар ва ижтимоий меъёрлар ўртасидаги муносабатларни чуқурроқ тушунишга ёрдам беради.

Инсон маънавияти ва ахлоқий қадриятлар. Инсон маънавияти ва ахлоқий қадриятлар ўртасидаги боғлиқликни ўрганишда, классик фалсафий асарлар муҳим манба ҳисобланади. Айниқса, Аристотелнинг “Никомах ахлоқи” асарида гўзаллик ва ахлоқий хулқ ўртасидаги уйғунлик тушунчаси таҳлил қилинган. Аристотел гўзалликни фақат ташқи кўриниш билан чекламаган, балки унинг аҳамиятини ахлоқий фазилатлар билан боғлаган. Унинг фикрича, гўзаллик ва ахлоқ бир-бирини тўлдиради ва одамнинг ички гўзаллиги унинг ташқи гўзаллигидан юқори туради [2:9].

Эстетик қадриятлар ва ижтимоий меъёрлар. Эстетик қадриятларнинг инсон қадри ва гўзаллиги билан қандай боғланишини ўрганишда Иммануэл Кантнинг «Ахлоқ метафизикаси асослари» асари алоҳида аҳамиятга эга. Кант гўзалликни субъектив эстетик тажриба сифатида кўриб, унинг ижтимоий ва ахлоқий нуқтайи назардан ҳам аҳамиятини таъкидлаган [3:59]. Кантнинг эстетик назариясида гўзаллик, ахлоқий юксакликка эришиш учун зарур бўлган ички фазилатлар билан боғланади.

Гўзаллик ва ахлоқ ўртасидаги ўзаро таъсир. Бундан ташқари, замонавий тадқиқотларда гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар ўртасидаги боғлиқликни кўрсатадиган бир қанча асарлар мавжуд. Масалан, Алаин Боттоннинг «Бахт архитектураси» асарида гўзаллик, эстетик идеал ва ахлоқий меъёрлар ўртасидаги ўзаро таъсир ҳақида сўз юритилади [4:59]. У гўзалликни нафақат ташқи кўриниш, балки ахлоқий юксакликни ифодаловчи унсур сифатида кўрсатади.

Инсон қадри ва маънавияти масаласидаги ижтимоий ёндашувлар. Ижтимоий қадриятларнинг инсон маънавияти ва унинг қадриятларини шакллантиришдаги ўрни ҳақида ҳам турли илмий изланишлар мавжуд. Мишел Фуко ўзининг «Интизом ва жазо» асарида гўзаллик ва ахлоқий қадриятларнинг ижтимоий ёндашувлар ва ҳокимият тизимлари томонидан қандай шакллантирилишини таҳлил қилган. Фуко гўзаллик ва ахлоқий хулқни жамият томонидан белгиланган норматив ва эстетик меъёрлар билан боғлаган.

Эстетик идеал ва унинг инсон қадри билан алоқаси. Ўз вақтида Фридрих Нитшенинг «Зардушт таваллоси» асарида ҳам гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар ўртасидаги ўзаро алоқалар таҳлил қилинган. Нитше гўзалликни фақат эстетик қабул қилишга асосламай, уни инсоннинг юқори идеалига, ахлоқий фазилатларига боғлаб кўрсатган [5:189]. У гўзалликни фақат ташқи кўриниш сифатида эмас, балки ички куч, иродали одамнинг шаклланиши сифатида тасвирлайди.

Шу билан бирга, замонавий психология ва ижтимоий фанлар соҳасидаги тадқиқотлар ҳам гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар ўртасидаги ўзаро таъсирни ўрганишга қаратилган. Эрих Фроммнинг «Севги санъати» асарида инсоннинг ички гўзаллиги ва ахлоқий юксаклиги ўртасидаги муносабатларни ўрганишга алоҳида эътибор қаратилган. Фромм гўзаллик ва ахлоқнинг бир бутунликни ташкил этишини, инсоннинг ҳақиқий маънавияти ахлоқий тўғрилик ва меҳр-шафқатда намоён бўлишини таъкидлайди [6:14].

Тадқиқот методологияси. Тадқиқотнинг мақсади ахлоқий ва эстетик қадриятларнинг инсон маънавияти ва қадри билан қандай алоқага эга эканини аниқлашдир. Тадқиқот методологияси асосан қуйидаги ёндашувлар ва методларни ўз ичига олади:

1. Назарий таҳлил. Тадқиқотда назарий таҳлил усули асосий метод сифатида ишлатилади. Ахлоқий ва эстетик қадриятларнинг инсон қадри ва маънавияти билан боғлиқ асосий назарий фикрлар, фалсафий, эстетик ва ахлоқий манбалардан олинган асарлар орқали ўрганилади. Аристотел, Иммануэл Кант, Фридрих Нитше, Алаин Боттон, Эрих Фромм каби классик ва замонавий олимларнинг қарашлари тадқиқотга асос бўлади. Бу асарлар орқали гўзаллик, ахлоқ, эстетик идеал ва ижтимоий қадриятлар ўртасидаги алоқалар таҳлил қилинади.
2. Контент таҳлили. Контент таҳлили усули орқали эстетик ва ахлоқий қадриятларнинг ижтимоий ва маданий контекстдаги ифодаланиши оммавий ахборот воситаларида ва адабиётларда қандай акс этгани ўрганилади. Маънавият ва ахлоқ масалалари ҳақида ёзилган асарлар, ижтимоий тармоқларда тарқалган ғоялар, маданият ва санъат асарларидаги ёндашувлар таҳлил қилинади.
3. Эмпирик тадқиқот. Эмпирик тадқиқотда сўровнома ва интервьюлар ёрдамида инсонларнинг гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар ўртасидаги боғлиқлик ҳақидаги қарашлари ўрганилади. Сўровномалар ва интервьюларни ўтказиш орқали жамиятдаги турли ижтимоий гуруҳларнинг маънавият ва ахлоқий қадриятларни қандай тушуниши ва уларга қандай баҳо бериши ҳақида маълумот тўпланади. Тадқиқотда ижтимоий психология ва маданиятшунослик аспектларига ҳам эътибор қаратилади.
4. Компаратив таҳлил. Компаратив таҳлил усули орқали турли маданиятларда ва жамиятларда маънавият ва ахлоқий қадриятларнинг қандай фарқланиши ва ўхшашликлари ўрганилади. Бу метод турли тарихий даврлар ва жамиятлардаги маънавият (ички гўзаллик) ва ахлоқий меъёрларни солиштиришга имкон беради. Шу билан бирга, эстетик ва ахлоқий қадриятларнинг ўзгариши ҳам таҳлил қилинади, масалан, классик даврдан замонавий давргача.
5. Феноменологик ёндашув. Феноменологик ёндашув ёрдамида инсонларнинг гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар ҳақидаги субъектив тажрибалари ўрганилади. Бу ёндашув ёрдамида одамларнинг гўзаллик ва ахлоқ ҳақида шаклланган ҳиссий тасаввурлари, кундалик ҳаётдаги тажрибалари, шунингдек, гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар билан боғлиқ қарашлари таҳлил қилинади. Тадқиқотда гўзаллик ва ахлоқ ҳақидаги ҳиссий тажрибалар ўрганилади.
6. Интерпретатив услуб. Интерпретатив ёндашув орқали гўзаллик ва ахлоқнинг фалсафий, эстетик ва ахлоқий маъноларини тушуниш мақсадида, турли адабиётлар ва санъат асарлари орқали бу қадриятлар қандай ифодаланганлигини таҳлил қилиш режалаштирилган. Бу метод ички гўзаллик ва ахлоқий қадриятларнинг санъат, адабиёт, мусиқа ва бошқа маданий шаклларда қандай акс этишини ўрганишга ёрдам беради.

Натижалар. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, инсон қадри ва маънавияти ўртасида бевосита ва узвий боғлиқлик мавжуд. Гўзаллик фақат ташқи кўриниш билан чекланмайди, балки ички гўзаллик, ахлоқий фазилатлар ва инсоннинг руҳий ҳолати билан ҳам чамбарчас боғланган. Бу ҳолатни Аристотелнинг “Никомах ахлоқи” асарида кўрсатилган ички ва ташқи гўзаллик ўртасидаги уйғунлик нуқтайи назари тасдиқлайди.

Мақола доирасида амалга оширилган эмпирик тадқиқотлар инсонларнинг гўзаллик ва ахлоқий қадриятларни қандай қабул қилиши ва уларга бўлган муносабати ҳақида қизиқарли натижалар берди. Жамиятдаги гўзаллик ва ахлоқий меъёрлар ўртасидаги ўзаро таъсир, кўпчиликнинг ахлоқий юксакликни ташқи гўзалликдан юқори қўйганини кўрсатади. Шунингдек, эстетик қадриятларнинг ижтимоий ва маданий таъсири ҳам катта аҳамиятга эга. Тадқиқотда гўзаллик ва ахлоқнинг бир-бирини тўлдирувчи хусусиятларга эга экани аниқланди.

Тадқиқот давомида гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар жамиятдаги эстетик ва ахлоқий идеалларга қандай таъсир қилиши таҳлил қилинди. Натижалар шуни кўрсатадики, эстетик ва ахлоқий идеал ва меъёрлар жамиятда ўзгарувчан бўлиб, улар ижтимоий, маданий ва тарихий шароитларга қараб шаклланади. Айниқса, замонавий жамиятда ташқи гўзалликнинг аҳамияти ортган бўлсада, ахлоқий фазилатлар ва ички гўзаллик ҳам ҳамон юқори баҳоланмоқда.

Гўзалликнинг жамиятдаги стандартлари ижтимоий ва маданий нуқтайи назардан бошқарилади, бу эса инсоннинг ташқи кўриниши ва унинг ижтимоий қадриятлар билан боғланишига сабаб бўлади. Шунингдек, ижтимоий тармоқлардаги эстетик идеал ва гўзалликка бўлган талаблар ҳам ахлоқий ва эстетик қадриятлар ўртасидаги ўзаро таъсирни кучайтирганини кўрсатди.

Феноменологик ёндашув ва эмпирик тадқиқотлар гўзаллик ва ахлоқий хулқнинг ўзаро бир-бирига таъсир кўрсатишини тасдиқлади. Жамиятда гўзаллик фақат ташқи кўриниш сифатида эмас, балки ахлоқий юксаклик ва ички фазилатлар билан боғланган [7:72]. Тадқиқот шуни кўрсатдики, гўзаллик ва ахлоқнинг биргаликдаги таъсири инсоннинг ижтимоий ва маданий қадриятлар билан алоқасини мустаҳкамлайди. Аксарият респондентлар гўзалликни фақат ташқи жиҳатдан эмас, балки ахлоқий хулқ ва ички гўзаллик билан биргаликда баҳолаган.

Замонавий жамиятда гўзаллик ва ахлоқий қадриятларнинг ўзаро таъсири, кўплаб ижтимоий ва маданий ўзгаришлар туфайли янгиланган. Эстетик идеал ва гўзалликка нисбатан ижтимоий талаблар ўзгараётган бўлсада, ахлоқий қадриятлар ҳали ҳам ўзининг аҳамиятини йўқотмаган. Тадқиқот натижалари гўзаллик ва ахлоқий қадриятларнинг ўзаро таъсири, ижтимоий нормативлар ва маданий меъёрлар билан доимо ўзгариб туришини кўрсатади.

Муҳокама. Ушбу мавзу доирасида олиб борилган тадқиқот, гўзаллик ва ахлоқий қадриятларнинг ўзаро боғлиқлигини ўрганишда муҳим янгиликлар тақдим этди. Тадқиқот натижалари гўзаллик ва ахлоқнинг инсон қадри билан бўлган муносабатини нафақат ташқи кўриниш, балки ички фазилатлар нуқтайи назаридан ҳам муҳим аҳамиятга эга эканини кўрсатди. Бу эса жамиятдаги гўзаллик ва ахлоқий қадриятларнинг тарихи ва замонавий ўзгаришларини чуқурроқ англашга ёрдам беради.

Гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар ўртасидаги боғлиқлик ҳар доим ижтимоий ва маданий контекстда шаклланиб келган. Тадқиқотда аксарият респондентларнинг гўзалликни фақат ташқи кўриниш билан боғламаслиги, балки ички гўзаллик, яъни ахлоқий фазилатлар билан ҳам боғлагани кўрсатилди. Бу ҳодиса гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар ўзаро тўлдирувчи хусусиятга эга эканини тасдиқлайди. Шунингдек, ички гўзалликни юқори баҳолаган респондентларнинг кўпчилиги, ташқи гўзалликнинг ижтимоий ва маданий қадриятлар билан қандай боғланишини тушунишда сезиларли даражада юқори кўрсаткичларга эга бўлди.

Замонавий жамиятда гўзаллик ва ахлоқий қадриятларнинг шаклланиши ва ўзгариши муҳим масала ҳисобланади. Аксарият жамиятларда гўзаллик кўпроқ ташқи кўринишга асосланади, бу эса эстетик қадриятларнинг ижтимоий ва маданий таъсирига боғлиқ. Масалан, замонавий медиа ва ижтимоий тармоқлар гўзаллик ва идеал гўзаллик ҳақида ноаниқ ва кўпинча реал ҳаётга мос келмайдиган тасаввурларни яратади. Бундай ҳолат ахлоқий қадриятларни ўзига йўналтирган ёш авлодни кўпроқ ташқи кўринишга урғу беришга ундайди. Шу билан бирга, гўзалликнинг ташқи ифодаси ва ички қадриятлар ўртасидаги уйғунликни яратиш муҳим аҳамиятга эгадир.

Шуни таъкидлаш керакки, маънавият ва ахлоқий қадриятларнинг ўзаро таъсири фақат индивидуал нуқтайи назардан эмас, балки ижтимоий нуқтайи назардан ҳам муҳимдир. Гўзаллик ҳақидаги замонавий тасаввурлар ижтимоий меъёрлар ва маданий қадриятларга боғлиқ равишда ўзгаради. Бунда, гўзалликнинг ташқи кўриниши кўпинча жамиятдаги эстетик идеал ва тармоқлардаги машҳурликка қараб шаклланади. Аммо бу ўзгаришлар билан бирга, ахлоқий қадриятлар ҳам, ўз навбатида, янги ижтимоий талаблар ва маданий меъёрларга жавоб беради. Янги жамиятлар ва ёш авлодда гўзаллик ва ахлоқ ўртасидаги уйғунликни сақлаш масаласи муҳим аҳамият касб этади.

Маънавият ва ахлоқни бир-бирини тўлдирувчи тушунчалар сифатида кўриш кўпинча жамиятда бирор бир қадриятнинг бошқа бирини тенг даражада қабул қилмаслигига олиб келади. Мисол учун, гўзаллик ва ахлоқий фазилатлар ўртасидаги уйғунликни яратишда, баъзи маданиятларда ташқи гўзаллик ички фазилатларни устун қўйишга қаратилган меъёрларга қарши чиқмоқда. Бундай ноаниқликлар гўзаллик ва ахлоқий қадриятларнинг инсон қадри ва унинг ижтимоий позицияси билан қандай боғланиши ҳақида чуқурроқ ўйлашни талаб қилади.

Кўпчилик жамиятда гўзаллик ижтимоий жиҳатдан меъёрлаштирилган ва кўпинча оммавий ахборот воситаларида, реклама ва ижтимоий тармоқларда акс этадиган идеал сифатида қабул қилинади [8:72]. Бу ҳолат эстетик қадриятларнинг динамикасини ўзгартиради, аммо ахлоқий қадриятларнинг ўрни, айниқса, инсон қадри ва ахлоқий идеалга нисбатан ҳамон юқори баҳоланмоқда.

Хулоса сифатида айтиш мумкинки, гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар ўртасида чуқур ва узвий боғлиқлик мавжуд. Гўзаллик фақат ташқи кўриниш билан чекланмайди, балки ички гўзаллик ва ахлоқий хулқ билан ҳам чамбарчас боғланган. Инсоннинг маънавияти унинг ахлоқий фазилатлари билан уйғунлашганда, ҳақиқий қиймат топади. Бу эса, ўз навбатида, гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар бир-бирини тўлдирувчи ва мустаҳкамловчи хусусиятларга эга эканини кўрсатади. Замонавий жамиятда гўзаллик кўпинча ташқи кўринишга асосланган бўлсада, ички гўзаллик ва ахлоқий юксаклик ҳам муҳим аҳамият касб этади. Эстетик ва ахлоқий идеал ўртасидаги мувозанатни топиш замонавий жамият учун жиддий аҳамиятга эга, чунки у инсон қадриятларини шакллантиришда муҳим роль ўйнайди. Бундан ташқари, медиа ва ижтимоий тармоқлар ички гўзаллик ҳақидаги ижтимоий тасаввурларни шакллантиришда катта роль ўйнайди. Бироқ, ахлоқий қадриятлар ҳамон ижтимоий нормативларда ўз ўрнига эга бўлиб, гўзаллик ва ахлоқ ўртасидаги уйғунликни сақлашни талаб қилади.

Шундай қилиб, инсон қадри ва маънавияти ҳақидаги қарашлар жамиятнинг ижтимоий, маданий ва тарихий шароитларига қараб шаклланиб, доимий равишда ўзгариб боради. Гўзаллик ва ахлоқий қадриятлар биргаликда инсон ҳаётида муҳим ўрин тутади ва жамият маданий ривожида бир-бири билан боғлиқ ҳолда намоён бўлади. 

2. Гусейнoв A. A. Никoмaxoвa этикa // Нoвaя филoсoфскaя энциклoпедия / Ин-т филoсoфии РAН; Нaц. oбществ.-нaуч. фoнд; Предс. нaучнo-ред. Сoветa В.С.Стёпин, зaместители предс.: A.A.Гусейнoв, Г.Ю.Семигин, уч. секр. A.П.Oгурцoв. – 2-е изд., испр. и дoпoл. – М.: Мысль, 2010. – ISBN 978-5-244-01115-9.
3. Immanuel Kant. Groundwork of the metaphysics of morals. – United Kingdom.: Start Publishing, 2013.
4. Alain de Botton. The archetecture of happiness. – CA, London: Penguin Group, 2007.
5. Фридрих Нитше. Зардушт таваллоси. – Т.: Янги аср авлоди, 2021.
6. Эрих Фромм. Севги санъати (русчадан Абдуҳамид Пардаев таржимаси), 2017. Хуршид Даврон кутубхонаси. https://kh-davron.uz/kutubxona/jahon/erix-fromm-sevgi-sanati-01.html.
7. Ғайбуллаев О. Эстетика. Ўқув-услубий қўлланма. – Самарқанд: СамДЧТИ, 2019. – 160 бет.
8. Йўлдошев С. Антик фалсафа. – Т., 1999.