ИМОМ БУХОРИЙНИНГ «АЛ-АДАБ АЛ-МУФРАД» АСАРИДА ИЛМ ВА АДАБ ТУШУНЧАЛАРИНИНГ ФАЛСАФИЙ ТАҲЛИЛИ

«Ал-Адаб ал-Муфрад» асари Пайғамбар Муҳаммад (с.а.в)нинг одоб-ахлоқ ҳақидаги ҳадисларини жамлаган нодир тўплам бўлиб, унда мусулмон одобининг барча жиҳатлари ёритилади. Имом Бухорий бу асарда ҳар бир мавзуни алоҳида боб сифатида жойлаштирган. Масалан, биринчи боб ота-онага ҳурмат ҳақидадир. Бу одобнинг энг бошланғич ва муҳим кўринишидир. Кейинги боблар қариндошлик ришталарини мустаҳкамлаш, қўшнилар ҳақи, етимларга меҳр кўрсатиш, меҳмондўстлик, яхши хулқ каби мавзуларни қамраб олади. Бу тартиб одобнинг оиладан жамиятгача бўлган кенг қамровини акс эттиради. Имом Бухорий ҳар бир боб сарлавҳаси орқали ҳадислар мазмунини қисқача хулоса қилган, айрим жойларда ҳадисларнинг ишончлилик даражасига доир изоҳлар ҳам берган (масалан, баъзи ривоятлар санадида ноаниқлик борлигини қайд этган) [12:76]. Бу ёндашув алломанинг илм борасида  ниҳоятда эҳтиёткорлигини ва унга бўлган юксак талабини кўрсатади.

Асосий қисм. Илм (билим)нинг инсон камолотидаги ўрни қандай? Нима учун Қуръони каримда ҳам, ҳадисларда ҳам бу масалага жуда катта аҳамият берилган? Ислом анъанасида «илм» тушунчаси нафақат диний билим, балки ҳар қандай фойдали билимни англатади. «Ал-Адаб ал-муфрад»да келтирилган ҳадисларда илм олиш фазилати ва унинг фойдали бўлиши зарурлиги таъкидланади. Масалан, бир ҳадисда Пайғамбар (с.а.в.) бундай деганлар: «Инсон вафот этса, барча амаллари узилади, илло уч нарса (савоби давом этади): садақаи жория, фойда берувчи илм ёки унга дуо қилувчи солиҳ фарзанд» [10:42]. Бу ерда фойдали илм (илм-ун-нафиʼ) инсон ўлимидан сўнг ҳам савоб манбаи бўлиб қолиши қайд этилган – яъни одамларга қолдирилган илм абадий ажр келтиради. Демак, Имом Бухорий ушбу ҳадисни келтириш орқали илмнинг амалий фойдаси ва давомий аҳамиятини кўрсатмоқда. Яна бир ривоятда Абу Ҳурайра (р.а.) илмни тарқатиш ҳақида бундай деган: «Одамлар орасида илм ёйилур, ноҳақ гувоҳликлар кўпаюр…» [13]. Бу охирзамонга доир маълумот бўлиб, илмнинг жамиятдаги роли пасайганда ёлғон кучайишини билдиради – бу ҳам илмни сақлаш ва улуғлаш лозимлигига ишорадир.

Адаб (одоб-ахлоқ)нинг ўрни. «Ал-Адаб ал-муфрад» номидан маълумки, асарнинг асосий эътибори одобга қаратилган. «Адаб» араб тилида ахлоқ, яхши хулқ, одоб деган маъноларни англатади. Имом Бухорий келтирган кўплаб ҳадисларда мусулмоннинг гўзал хулқли бўлиши энг олий мақсад экани таъкидланади. Пайғамбаримиз (с.а.в.)нинг қуйидаги сўзлари бунга ёрқин мисолдир: «Мен фақатгина гўзал хулқ-атворни мукаммал қилиш учун пайғамбар қилиб юборилдим». Ушбу ҳадис ислом ахлоқий таълимотининг негизини кўрсатади – яъни исломий даъват моҳиятан инсон ахлоқини комил қилишга қаратилгандир. Бошқа бир ривоятда Расулуллоҳ (с.а.в.): «Қиёмат кунида сизларнинг энг севимли ва менга энг яқин бўладиганларингиз – хулқи энг гўзал бўлганларингиздир», деб марҳамат қилганлар. Яна шунга ўхшаш ҳадис: «Тарозида энг оғир босадиган нарса – бу яхши хулқдир». Бу далиллар одоб-ахлоқнинг диний нуқтаи назардан тутган ўрнини кўрсатади, яъни яхши хулқ мўминнинг савоб тарозисида энг оғир келади ва охират нажотига сабаб бўлади [12].

Илм ва одоб уйғунлиги. Исломда илм ва одоб бир-биридан ажралмас тушунчалар ҳисобланади. Илм амал билан боғланмаса, қиймати пасаяди, одобсиз билим эса зарар келтириши мумкин. Илм олиш ҳам одоб доирасида амалга оширилиши лозим. Салаф уламолари: «Илмсиз одоб – жасадсиз руҳ кабидир, одобсиз илм эса ёнилғисиз олов кабидир», деб бежиз айтмаганлар. Яъни фақат қуруқ илм одобсиз фойдасиз бўлиб қолади, худди ёқилғиси бўлмаган олов ҳеч нарсани иситмагани каби, одоб билан безатилмаган билим ҳам самарасиз ёки ҳатто ҳалокатли бўлиши мумкин. Имом Бухорий асарида илм ва одобнинг уйғун ҳолда тарғиб қилинишини бир қанча ҳадислар орқали кўриш мумкин.

Мисол учун, «Ал-Адаб ал-муфрад»даги 187-ҳадисда Абу Убода ибн Сомит (р.а.) айтади: «Отам билан Ансор саҳобалардан илм талаб қилиб чиқдик…». Улар бир саҳобага дуч келишади ва у саҳоба Расулуллоҳдан эшитган илмни (яъни бир чўрига қандай муомала қилиш одоби ҳақида ҳадисни) уларга ривоят қилиб беради. Бу воқеа саҳобалар илмни қандай иштиёқ ва ҳурмат билан ўрганганини кўрсатади. Яна бир ҳадисда Пайғамбаримиз (с.а.в.) бир кишининг ўз жориясига (чўрисига) илм ва одоб ўргатиб, сўнг уни озод этган ҳолда никоҳига олишини юксак қадрлаб, бундай инсонга икки баробар ажр берилишини айтганлар. Мазкур ривоятда уч тоифа кишининг икки ҳисса ажр олиши зикр этилади: улардан бири айнан ўз хизматидаги чўрига яхши тарбия (одоб) ва билим бериб, уни озод қилгач, уйланган одам экани таъкидланади. Бу мисол исломда илм ва одобни бошқаларга ўргатиш нақадар савобли амал эканини кўрсатади. Илм ўргатиш жараёни одоб бериш билан ёнма-ён туради.

Шунингдек, саҳоба ва тобеинлар ҳаётидан кўплаб мисоллар келтирилади: машҳур тобеин Абдуллоҳ ибн Муборакнинг «Биз ҳадис илмига қараганда одобни кўпроқ ўрганишга муҳтожмиз» деган сўзи маълум. Имом Моликнинг онаси уни илм олишдан аввал устозидан аввало одоб ўрганишга ундагани ҳам тарихий ривоятлар орасида машҳур. Бу нақл ва ҳикматлар «Ал-Адаб ал-муфрад» руҳига ҳамоҳанг: илмга интилиш одобдан бошланади ва илм эгаси бўлган киши одобда намуна бўлмоғи лозим. Ҳадислардан келиб чиқадиган хулоса шуки, исломда чинакам илм – бу амалга татбиқ этилган, яхши ахлоқ билан безатилган билимдир. Қуръони каримда ҳам иймон ва солиҳ амал ёнма-ён зикр этилади, фақат назарий билим билан чекланиб қолиш қаттиқ қораланган. Бир олим шундай дейди: «Гуноҳнинг калити – бу илмни амалдан ажратишдир», яна: «Илм асос кабидир, амал эса бинодир; асос бўлмаса бино қулайди» . Демак, илм ва амал (ахлоқий амалиёт) узвий бирлигида одоб намоён бўлади. Имом Бухорий асаридаги ҳадислар ҳам шу тамойилни тасдиқлайди – илмга бўлган интилиш доимо ахлоқий комиллик (одоб) сари интилиш билан биргадир. Фикримизни батафсилроқ ёритиш мақсадида биз Шарқ ва Ғарб фалсафасида адаб тушунчасига муносабат қандай эканини ойдинлаштириш учун қиёсий таҳлил этишни лозим топдик.

Ғарб фалсафасида ахлоқ назарияси (этика) узоқ тарихга эга бўлиб, бу борада антик даврдан то замонавий давргача турли ёндашувлар шаклланган. Бу бўлимда уч муҳим Ғарб файласуфи – Аристотел, Иммануэл Кант ва Жон Стюарт Милл мисолида Ғарб ахлоқий тамойиллари кўриб чиқилади. Ушбу файласуфлар уч хил ёндашувни ифода этади: фазилат ахлоқи (Аристотел), деонтологик ахлоқ (Кант) ва утилитар ахлоқ (Милл). Уларнинг ғоялари бир-биридан анча фарқ қилса-да, ҳар бири ахлоқий хулқнинг мезонини аниқлашга уринади. Қуйида уларнинг асосий қарашлари шарҳланади ва кейинчалик исломий тушунчалар билан қиёсланади.

Аристотел фазилат ахлоқи (мил.авв. IV аср). Аристотел қадимги юнон файласуфи бўлиб, унинг «Никомах ахлоқи» номли китоби ахлоқ фалсафасига оид илк фундаментал асар ҳисобланади. Аристотел таълимотига кўра, энг олий мақсад – «эудаймония», яъни бахт-саодат ва равнақдир. Инсон бахтга эришиши учун фазилатли ҳаёт кечириш зарур. Аристотел назарида фазилат (аретé) яхши хулқ-атворнинг баркамоллашган ҳолати бўлиб, у одатлар ҳосиласидир. У ҳар бир ахлоқий фазилатни икки ёмонлик (ифрот ва тафрит)нинг ўртасидаги «олтин ўрталик» (меъёр) деб таърифлайди. Масалан, сахийлик фазилат бўлса, унинг ҳаддан ташқари кўриниши исрофгарчилик, етишмаслиги эса хасислик бўлади. Ҳақиқий сахийлик ана шу иккиси орасидаги мувозанатдир. Аристотел ахлоқий системасида билимнинг ўрни ҳам муҳим. У «Барча одамлар табиатан билишга интилувчандир» деб ёзган. Бу унинг билимга (илмга) бўлган эҳтиромини кўрсатади [7:12]. Хулоса қилиб айтганда, Аристотел этикаси фазилатли характер ва ақлий комиллик уйғунлигига таянади: энг бахтли ҳаёт – бу ақл билан танланган яхши фазилатлар мавжуд бўлган ҳаётидир.

Иммануэл Кант деонтологик ахлоқи (1724–1804). Кант немис файласуфи бўлиб, у ахлоқийлик мезонини инсон ақлидан излаган. Унинг фикрича, ахлоқ асосида бурч тушунчаси ётади. Кантнинг машҳур «Категорик императив» принципига кўра, ахлоқий қонун ҳар доим барчага мажбурий бўлган, ақлга асосланган буйруқдир. Яъни инсон ўз хоҳиш-истакларидан қатъи назар, ақлий зарурат туфайли маълум ахлоқий принципларга бўйсунмоғи лозим. Масалан, ёлғон гапирмаслик ёки одамларга ҳурмат билан муносабатда бўлиш – булар шартли вазиятга боғлиқ эмас, балки мутлақ бурчлардир. Кант ахлоқан тўғри амал деганда «умумий қонун даражасига кўтарилиши мумкин бўлган махраж» асосида иш кўришни тушунади. Унинг «Олтин қоида»си: «Сенинг қилмишинг барчага умумий қонун бўлиб хизмат қила оладиган тарзда амал қил». Демак, ахлоқийлик меъёри – ақл томонидан кашф этиладиган умумий қонуният. Бу ёндашув деонтология (бурч этикаси) деб юритилади: амаллар оқибатига қараб эмас, балки ўз ички бурчга мувофиқлигига қараб баҳоланади. Кант назариясида илм ва ақл тушунчалари муҳим ўрин тутади – у назарий ақл ва амалий ақлни фарқлайди. Назарий ақл оламни билишга интилса (Кантнинг «Соф ақл танқиди» асари бунга бағишланган), амалий ақл ахлоқий қонунларни ишлаб чиқади («Амалий ақл танқиди»). Кант эътиқодича, ақл инсонда «ички ахлоқий қонун»ни яратиб, унга амал қилиш эркинлигини ҳам беради. Инсоннинг қадр-қиммати ҳам ана шу ақл ва иродавий эркинлик билан боғлиқ – ҳар бир шахс автоном ақлий мавжудот бўлгани учун ҳурматга лойиқдир. Кант ахлоқий тизими мотивацияга катта урғу беради: фақатгина бурчни бажариш нияти билан қилинган амал соф ахлоқий қадрга эга. Масалан, кимдир содиқ дўст бўлгани учун ваъдасини бузмаса, Кант назарида бу ҳақиқий ахлоқийлик; агар у фақат оқибатдан қўрқиб ёки манфаат учун ёлғон гапирмаса, бу етарли даражада ахлоқий эмас [9:8]. Хулоса сифатида, Кант этикаси универсал ахлоқий принциплар ва бурч ҳиссига таянади – булар инсон ақли орқали очиб берилади ва ҳар бир онгли мавжудот учун мажбурийдир.

Жон Стюарт Милл утилитар ахлоқи (1806-1873). Милл инглиз файласуфи бўлиб, у утилитаризм деб ном олган оқим етакчиларидан. Утилитаризмга кўра, ахлоқий амал – энг кўп бахт келтирадиган амалдир. Миллнинг ўзи бу принципни қуйидагича ифодалаган: «Ҳаракатлар, қоидага кўра, қанчалик бахт (ҳузур-ҳаловат) келтирса, шунчалик тўғри ва аксинча, бахтсизлик келтирса, шунча нотўғри ҳисобланади». Милл этикаси оқибатдорлик (консеқуэнтиализм) ёндашуви сифатида танилган. Унинг асоси – «энг кўп одамга энг кўп бахт» тамойили. Масалан, агар бир амал ўн кишига манфаат келтириб, бир кишига озор берса, умумий бахт кўрсаткичи юқори бўлгани учун, утилитаризм нуқтаи назаридан, бу амал маъқулланади. Милл нафақат миқдор, балки бахт сифатини ҳам ҳисобга олиш кераклигини айтади. Масалан, ақлий-интеллектуал лаззатлар паст даражадаги жисмоний лаззатлардан устунроқ деб ҳисоблайди. Унга кўра, юқори интеллектуал ва маънавий эҳтиёжларга эга инсоннинг норозилиги паст ҳайвоний эҳтиёжлар қондирилган ҳолатдаги қониқишдан афзалроқдир. Бу билан Милл «сифатли ҳедонизм» ғоясини илгари суради – бахт фақат миқдор эмас, сифат жиҳатдан ҳам баҳоланади. Милл ахлоқ назариясида илмий ёндашув ҳам сезилади. У ахлоқни илмий усулда, яъни тажриба ва кузатиш орқали ўрганиш мумкин деб ҳисоблаган. Унингча, одамларнинг турли жамият ва замонлардаги тажрибаси шуни кўрсатадики, одатда, ҳалол ва мурувватли хулқ жамият фаровонлигига олиб келади. Шу тажрибага асосланиб, у ҳақли равишда ахлоқий меъёрларни белгилашга уринган. Утилитаризм ахлоқда фойдали оқибатни олий мезон қилиб олгани боис, кўп ҳолларда «энг катта бахт учун баъзи индивидуал ҳуқуқларни чеклаш ҳам оқланса керак», деган ва бу мунозараларга сабаб бўлган. Миллнинг ўзи бунга ечим сифатида индивидуал ҳуқуқлар ҳам жамиятдаги умумий бахтнинг бир қисми экани, уларни камситиш охир-оқибат зарар келтиришини таъкидлайди. Хулоса қилиб айтганда, Милл этикаси натижалар ва умумий фаровонлик даражасига қараб ахлоқни белгилайди – бунда бахт (плеасуре) ва изтироб (паин)нинг баланси ҳал қилувчи роль ўйнайди.

Ғарб ахлоқ назарияларининг хусусияти. Юқоридаги уч ёндашув Ғарб фалсафасида ахлоқий фикрнинг турли қирраларини кўрсатади. Аристотел ахлоқий камолотга эришиш учун фазилатли характер ва ақл зарур дейди – бу фазилат (виртуэ) этикаси. Кант ахлоқийликни принципиал бурч сифатида талқин этиб, шахснинг нияти ва ирода эркинлигига урғу беради – бу деонтологик этика. Милл эса ахлоқ мезонини оқибатдаги бахт миқдори ва сифати билан ўлчайди – бу консеқуэнтиалист (оқибатга интилувчи) этика. Қизиқарли жиҳати, Ғарб анъанасида бу ёндашувлар бир-бирига мухолиф кўрилса-да, амалий ҳаётда улар кўпинча қўшилиб кетади. Масалан, одатда яхши фазилатли инсонлар жамиятга фойдали иш қилади (Аристотел ва Милл нуқтаи назарининг уйғунлиги), ёки бурчини адо этишга одатланган одам одатда ижтимоий фойдани ҳам кўзлаб иш қилади [11:122]. Исломда эса, қуйида кўриб ўтилишича, аслида бу тамойилларнинг уйғун бирлашуви каби фазилат, бурч ва фойда тушунчалари изчил бир тизимга солинган.

Ғарб фалсафасида билим (эпистемология) ёндашувлари. Энди Ғарб фалсафасида билим назарияси (эпистемология)га қисқача тўхталамиз. Бу соҳа «Биз қандай биламиз?», «Билим нимадан иборат?» каби саволларга жавоб излайди. Ғарбда билим ҳақидаги фалсафий қарашлар ҳам антик даврдан бошлаб ривожланган. Қуйида қисқа тарихий манзарага назар соламиз ва илм (билим)га муносабатни исломий қарашлар билан таққослаймиз.

Антик давр ва Ўрта асрлар. Билимга доир илк фалсафий тушунчани қадимги юнонлар берган. Платон ҳақиқий билимни мантиқий асосланган тўғри ишонч деб таърифлаган (унинг машҳур «Мағора алегорияси» билимсизликдан билим сари йўлни тасвирлайди). Унинг шогирди Аристотел эса билимни тизимли равишда таҳлил қилди. Масалан, Аристотел «Метафизика» асарини «Барча одамлар табиатан билимга интилади» деган сўз билан бошлайди. Бу инсоннинг туғма билиш иштиёқига эътиборни қаратади [6:980а]. Аристотел фикрича, билим сезги тажрибасидан бошланиб, ақл орқали умумий тушунча ҳосил қилиш билан шаклланади. У билим турларини ҳам фарқлаган – назарий билим (эпистеме) ва амалий билим (техне ва фронесис) ўртасини ажратиб, назарий ҳақиқатларни билиш олий қадрият, амалий донолик эса ҳаёт учун зарур деган. Юнон фалсафасида билим кўпинча фазилат билан боғлиқ деб қаралган. Суқрот «билим – фазилат, нодонлик – ёвузлик» деган ғояни илгари сурган эди, яъни ким билса, у тўғри иш қилади деб ўйлаган (кейинчалик Аристотел бу фикрни тўғрилаб, билимнинг ўзи етмаслигини, одат ва тарбия ҳам муҳимлигини айтган). Ўрта асрларга келиб, Европада билим асосан диний доирада – схоластика анъанасида ривожланди. Хусусан, Фома Аквинский каби файласуфлар илоҳиёт ва фалсафани уйғунлаштириб, илоҳий ваҳий орқали олинган билим ва инсон ақли орқали олинган билим бир-бирини тўлдиради, деб ҳисоблади. Бироқ Уйғониш ва Янги даврга келиб, Ғарб фалсафасида эпистемология мустақил соҳага айланди.

Янги давр: рационализм ва эмпирисизм. XVII-XVIII асрларда Ғарбда «Рационализм» ва «Эмпирисизм» деб номланган икки муҳим эпистемологик оқим вужудга келди. Рационалистлар (Рене Декарт, Барух Спиноза, Лейбнитс каби) билимнинг энг ишончли манбаи сифатида ақл ва мантиқий тафаккурни кўрсатди. Масалан, Декартнинг машҳур сўзи: «Мен ўйлаяпман, демак мавжудман» – бу билиш жараёнида шубҳа ва ақлнинг аҳамиятини кўрсатади [16:4]. Декарт барча нарсадан шубҳа қилиб кўриб, охир-оқибатда ақл орқали аниқ ҳақиқатни топиш мумкин, деган хулосага келди. У математик аксиомалар сингари априори (тажрибадан аввал мавжуд) билимлар борлигини таъкидлади. Эмпириклар (Жон Локк, Девид Юм, Жорж Беркли) эса аксинча, барча билим тажрибадан келиб чиқади, деб ҳисоблади. Локк инсон онгини туғилганда «табула раса» (тоза тахта)га қиёслаган, яъни барча ғоя ва билимлар кейинчалик сезгилар орқали тўпланади. Юм эса сабаблилик, модда каби тушунчаларнинг ўзини ҳам шубҳа остига олди – биз фақат ҳодисаларни кўрамиз, лекин уларнинг ортидаги «сабаб»ни бевосита кўрмаймиз, деган фикр билан билимнинг чекланганини кўрсатди. Эмпириклар тажриба ва экспериментни илмий билишнинг асосий усули деб илгари сурди. Шу тариқа, Янги давр фалсафасида «ақл ва мантиқ», «сезги ва тажриба» қарама-қаршилиги эпистемологик баҳслар марказида бўлди.

Кант ва ундан кейинги давр. Иммануэл Кант юқорида кўриб ўтилганидек, ахлоқда инқилоб қилгани каби, эпистемологияда ҳам муҳим бурилиш ясади. У рационализм ва эмпирикизмни синтез қилишга ҳаракат қилди. Кантнинг фикрича, билим икки унсурдан таркиб топади: маълумотлар ташқи тажрибадан келади, лекин онгимиз уларни тартибга солувчи категорияларни аввалдан ўзида мужассам этган. У «Ақлсиз сезги – кўр, сезгисиз ақл – бўш» деган мазмунда таъкидлаб, билим учун ҳар иккиси зарурлигини айтади [8:55]. Кант шунингдек, билимнинг чегараларини ҳам кўрсатиб берди: инсон ақли фақат ҳодисаларни (феноменларни) билиши мумкин, нарсаларнинг «ўзини» (ноумен) – яъни, метафизик ҳақиқатларни тўлиқ билишга ожиз. Бу билан у метафизик илмнинг ишончлилигига шубҳа билдирди, гарчи ахлоқий эътиқод нуқтаи назаридан Худо, руҳ, эркинлик каби ноуменларни фараз қилиш зарур деб ҳисобласа ҳам. Кантдан кейин Ғарб фалсафасида турли эпистемологик оқимлар ривожланди: Ҳегел мутлақ идеализм орқали ақл мутлақ ҳақиқатни қамраб олади деса, позитивистлар (Огюст Конт ва бошқалар) фақат илмий-тажриба орқали текшириладиган билимни ҳақиқий деб билди. XX асрга келиб, конструктивизм, постмодернизм каби ёндашувлар билим нисбий тушунча эканини уқтирди. Бироқ анъанавий маънода, Ғарб фалсафасида «билим – бу ҳақиқатга мос келувчи асосли ишонч» деган тушунча кенг тарқалган.

Билим ва ахлоқнинг алоқадорлиги. Ғарбда эпистемология ва этика кўпинча алоҳида соҳалар сифатида қаралади: бири «нима билиш мумкин?» деган саволга, иккинчиси «нима қилиш керак?» деган саволга жавоб беради. Бироқ айрим файласуфлар уларнинг боғлиқлигини таъкидлаган. Масалан, Суқрот назарида илм ва ахлоқ бирикмас эди – у «билган киши ёмонлик қилмайди» деб ўйларди, чунки ёмонлик билимсизлик натижаси. Кейинчалик бу фикр тўла маънода қўллаб-қувватланмади, чунки тарихда жуда билимли бўлиб ҳам ахлоқсиз иш тутганлар кўп. Ғарбда илм-фан ривожланган сари «илмий билим ахлоқан нейтрал, ундан фойдаланишгина яхши ёки ёмон бўлиши мумкин» деган қараш пайдо бўлди [15:15]. Масалан, атом энергиясини билиш – бу нейтрал илмий ҳақиқат; ундан электр энергиясини олиш яхши томондан фойдаланиш бўлса, қурол яратиш ёмон томондан фойдаланиш ҳисобланади. Шу боис, Ғарб жамиятларида «илм-фан тараққиёти ахлоқий тараққиётни кафолатламаслиги» аён бўлди – бу масалада XX асрнинг ижтимоий касалликлари (урушлар, экологик муаммолар ва ҳоказо) кўп сабоқ бўлди.

Шунга қарамай, Ғарб анъанасида билим ва одоб интеграцияси ғоялари ҳам мавжуд. Масалан, Аристотел фазилат учун билим ва ақлни шарт қилганини юқорида эслатдик. Янги даврда Томас Жефферсон каби мутафаккирлар демократик жамиятда фуқароларни илмли қилиш (маърифат) ва ахлоқли қилиш бирдек муҳимлигини айтган. Профессионал этика соҳаларида (масалан, тиббиёт ёки илмий тадқиқот ахлоқи) «билимдонлик билан масъулият» бирга муҳокама қилинади. Умуман, Ғарб фалсафасида мавжуд бир савол – «Ҳақиқатни билиш» (эпистемик интилиш) ва «Яхшиликни қилиш» (ахлоқий интилиш) орасидаги боғлиқлик масаласи. Энди эса, ислом ва ғарб ёндашувларини бевосита солиштириб кўрамиз.

Илм ва адаб: ислом ва ғарбнинг қиёсий таҳлили. Юқорида исломий манбалар (ҳадислар) ва ғарб фалсафасидаги асосий ғояларни кўриб чиқдик. Энди илм ва ахлоқ (адаб) тушунчаларининг ўхшаш ва фарқли жиҳатларини таҳлил қиламиз. Исломий қарашни Имом Бухорий ҳадисларидан келиб чиқадиган тушунчалар ифодалайди, ғарбий қарашни эса Аристотел, Кант, Милл каби файласуфлар ғоялари ифодалайди. Қуйида муҳим жиҳатлар бўйича солиштирма таҳлил берилган.

Илм (билим) тушунчаси: мақсад ва манба. Исломда илм. Илм – бу Аллоҳдан берилган неъмат, ҳақиқатни англаш воситаси ва бандага фарз қилинган мажбурият. Исломда илмнинг олий мақсади Аллоҳни таниш, Унга яқин бўлиш ва одамлар орасида фойдали бўлишдир. Пайғамбаримиз (с.а.в.) «Илм олиш ҳар бир мусулмон эркак ва аёлга фарздир» деган мазмунда кўрсатма берганлари ривоят қилинган [1:57]. Бу билим олиш диний ибодат сингари аҳамиятли эканини билдиради. Илм манбалари ислом назарида хилма-хил: биринчидан, ваҳий ва илоҳий калом (Қуръон ва ҳадис) энг ишончли билим манбаи; иккинчидан, ақл-идрок ва тажриба ҳам муҳим восита (ислом олимлари математика, тиббиёт, фалакиёт каби дунёвий илмларни ҳам ривожлантирганлар). Бироқ ислом анъанасида илмнинг ахлоқий қиймати бирламчи аҳамиятга эга: «фойдасиз илм» мақталмайди, балки фойдали илм тарғиб қилинади (юқоридаги ҳадисда ҳам «фойда берувчи илм»гина инсон учун савобли экани айтилган). Имом Бухорий келтирган ҳадис ва нақлларда кўрилганидек, илм доимо одоб ва тақво билан боғланган. Мусулмон олими нафақат билими, балки хулқининг гўзаллиги билан ҳам жамиятда етакчи бўлиши керак. Илмнинг мақсади фақат ҳақиқатни билиш эмас, балки ҳақиқатга амал қилишдир – айнан шу ерда у одоб билан қўшилади.

Ғарбда илм. Ғарб фалсафасида илм тушунчаси кўпроқ назарий ҳақиқатни билиш маъносида қўлланади. Аристотел давридаёқ билиш завқи ҳақида гапирилган – «барча одамлар билишни хоҳлайди» – яъни билим инсон учун табиий интилиш объекти. Ғарбда илмнинг мақсади кўпинча ҳақиқатни англаш, табиат қонунларини очиш, тушунтириш бериш сифатида талқин қилинади. Масалан, илм-фан тараққиёти (Коперникдан Нютонгача, Эйлердан Энштейнгача) асосан дунёқарашни кенгайтириш, олам қонуниятлари қандай ишлашини билишга қаратилган эди. Илм манбалари Ғарб анъанасида: антик даврда – ақл ва мантиқ (Платон, Аристотел); янги даврда – тажриба ва эксперимент (Галилей, Нютон); ҳозирги кунда – иккисининг интеграцияси (илмий тадқиқотлар назария ва тажрибани бирлаштиради).

Ғарб эпистемологиясида илм ахлоқий жиҳатдан нейтрал деб қаралиши мумкин: яъни «билим – бу қурол, уни яхшиликка ҳам, ёмонликка ҳам ишлатиш мумкин». Бу фикрни машҳур физик Алберт Эйнштейннинг: «Фан дин(даги ахлоқ)сиз ҳалокатга олиб боради, дин фан(билим)сиз оқсоқ бўлади» деган сўзлари ҳам ифодалайди. Яъни Ғарбда ҳам айрим тафаккур эгалари илмий билимнинг ахлоқий масъулиятини тан олган. Лекин асосан фалсафа нуқтаи назаридан, Ғарбда илмга баҳо беришда ҳақиқат ва ёлғон мезони ҳал қилувчи (ахлоқий яхши-ёмон эмас)дир [2:24]. Шунинг учун, масалан, илмий кашфиётлар баҳоланишида «Бу кашфиёт тўғрими?» деган савол бирламчи бўлади. «Бу кашфиёт яхши оқибатга олиб келадими?» деган савол эса илмий доирадан кўра, ижтимоий ёки ахлоқий доирада кўпроқ муҳокама қилинади.

Хулоса – илм борасидаги ўхшашлик ва фарқлар. Ислом ва Ғарбда илмга интилиш умумий жиҳат: ҳар иккиси инсонни билишга чорлайди. Фарқи шундаки, ислом илмни доимо маънавий ва ахлоқий мақсадга йўналтиради – илмнинг зоҳирий фойдаси билан бирга, унинг охират учун фойдаси, одоб учун асоси борлиги инобатга олинади. Ғарбда эса (хусусан, секуляр илмий анъанада) илмнинг утилитар ёки ахлоқий мақсади четда қолиши мумкин – илм ўз-ўзи учун қудратли («билим – куч» дейилган, билим бўлса, ундан фойдаланишни жамият ҳал қилади). Шунингдек, исломда илоҳий ваҳий илмнинг ажралмас манбаи (Қуръон кўплаб илмий ва тарихий ҳақиқатлар хабарини беради). Ғарб фалсафий анъанасида эса ваҳий илм манбаси сифатида Янги даврда инкор этилган. Натижада, диний билим ва илмий билим ўртасида бўлиниш юзага келган. Шу боис, Ғарбда «эътиқод ва ақл» масаласи узоқ мунозараларга сабаб бўлган бўлса, исломда эътиқоднинг ўзи ҳам аслида илм (маърифат)нинг бир шакли сифатида қабул қилинади.

Ахлоқ (одоб) тушунчаси: фазилат ва мезон. Исломда ахлоқ (адаб). Ислом ахлоқий тизими Аллоҳнинг ваҳийлари (Қуръон оятлари) ва Пайғамбар ҳадисларига асосланади. Аслида, Қуръонда ҳам, ҳадисларда ҳам ахлоқий идеал шахс тарбияси бош мавзу десак, муболаға бўлмайди. Пайғамбаримиз (с.а.в.) шахсиятлари «энг гўзал хулқ» намунасидир. Қуръонда Аллоҳ таоло: «Албатта, Сиз улуғ хулқ эгасисиз» деб марҳамат қилган (68:4-оят). Исломий ахлоқий фазилатлари сирасига ростгўйлик, адолат, сахийлик, шижоат (жасорат), ҳаё, ҳалоллик, садоқат, тавозе каби кўплаб сифатлар киради. «Ал-Адаб ал-муфрад»да келтирилган ҳадислар ана шу фазилатларни тараннум этади. Масалан, саҳобалар ахлоқий фазилат бобида Расулуллоҳ (с.а.в.)дан ўрганган сўзларидан: «Сизларнинг энг яхшиларингиз – хулқи энг яхшиларингиз», «Яхши хулқли мўмин кечаси билан ибодат қилувчи кишининг мартабасига етади» каби ҳадислар бор [4].

Исломда ахлоқийлик мезони сифатида Аллоҳнинг ризоси олинади: яъни бир амални қилаётганда «Аллоҳ бундан рози бўладими?» деган савол қарор мезонидир. Бу бир жиҳатдан Кантнинг бурч концепциясига ўхшайди, фақат фарқи – бу ердаги бурч инсон ақли олдидаги эмас, Холиқ олдидаги бурчдир (лекин исломий таълимотга кўра, Аллоҳ буюрган нарсалар аслида инсониятнинг ўзи учун ҳам фойдали, унинг ақли ҳам бу ҳақиқатни тасдиқлайди). Исломий ахлоқ қанотлари шундай тартибланган: фарз (мажбурий) амаллар, ҳаром (тақиқланган) ишлардан тийилиш – булар деонтологик (бурчга оид) жиҳат; мандуб (тавсия) амаллар, макруҳ (ёқмас) нарсалар – булар ихтиёрий, лекин фазилатга элтувчи йўл ва ниҳоят мубоҳ (мумкин) ишлар – ахлоқан нейтрал соҳа. Қолаверса, ислом ахлоқи ниятга қараб ҳам баҳоланади: «Амаллар ниятларга боғлиқ» (ҳар бир ишнинг қиймати ортидаги ниятга қарайди) деган машҳур ҳадис принцип даражасига кўтарилган. Бу эса ахлоқийликда шахснинг ички мотивини ҳисобга олиш лозимлигини кўрсатади. Кант ҳам айни шу нарсани «яхши иродали бўлиш» деб таъкидлаган эди. Ислом дини жамоавий ахлоққа ҳам катта эътибор беради. Масалан, «ўзинг учун хоҳлаган нарсани биродаринг учун ҳам хоҳла» қоидаси, «Мусулмон – бошқа мусулмонлар унинг тилидан ва қўлидан эмин бўлган кишидир» деган тариф, «Энг яхши мусулмон – одамларга фойдалиси» каби ҳадислар жамиятдаги ўзаро муомала ахлоқини белгилаб беради [14]. Шундай экан, исломий одобнинг мезони ваҳий орқали белгиланган, Пайғамбар суннати орқали намоён бўлган илоҳий-иршодий қоида ва фазилатлар жамланмасидир. Бунда юксак фазилат – тақво (худодан қўрқиб ёмонликдан тийилиш) ва иҳзон (эзгуликни ички эътиқод билан сидқидилдан қилиш) энг юқори мақомда туради.

Ғарбда ахлоқ. Ғарб ахлоқий қарашлари кўп қатламли бўлса-да, умумий бир тенденцияни кўриш мумкин: дунёвий ахлоқий мезонларни излаш. Аристотелнинг фазилат ахлоқини олайлик – у бахтга эришиш учун энг мақбул характер хусусиятларини излаб, ижтимоий муҳит ва тарбия орқали уларга эришиш йўлларини кўрсатган. Бу диний манбалардан мустақил ҳолда ахлоқни тушунтириш эди. Кант эса умумий мажбурият ғоясини илгари суриб, ахлоқни мутлақо инсон ақлига таянган ҳолда асослашга интилди. Унга кўра, «ахлоқий қонун – бу ақлий қонун», инсон ундан четлашса, ақлга хилоф иш қилган бўлади ва шу сабабли бу ноўриндир. Милл ва бошқа утилитарлар эса ахлоқ мезонини «энг катта яхшилик» билан боғлади. Бу ҳам илоҳий амрлардан мустақил равишда, тажрибавий асосда одамлар учун энг кўп бахт келтирувчи йўлни ахлоқ деб белгилашга уриниши эди [10:19-20]. Ғарбда ҳам ахлоқий тушунчаларга диний-таълимий таъсир бўлган (масалан, Кантнинг ахлоқий ғоялари протестант тарбиясидан бутунлай холи дея олмаймиз). Аммо барибир назарий жиҳат шуки, Ғарб этикаси асосан инсон марказли (антропотсентрик) бўлиб, инсон тафаккури ва тажрибасини асос қилади, ислом ахлоқи эса илоҳий марказли (теосентрик) бўлиб, илоҳий ирода ва ваҳийни марказга қўяди. Бироқ қизиқарли ўхшашлик ҳам бор: фазилат ахлоқи анъаналари, хусусан «фазилат» тушунчаси. Аристотел ахлоқий фазилатларни санаган ва таърифлаган бўлса, Исломда ҳам фазилатлар (макоримул ахлоқ) саналади. Икки рўйхатда кўплаб муштарак фазилатлар бор: адолат, шижоат, сахийлик, ҳалоллик, ва ҳоказо. Дарҳақиқат, тадқиқотчилар қайд этадики, ислом одоб-ахлоқи ўз мазмун-моҳиятига кўра, «фазилат ахлоқи» мактабига яқин туради. Ҳатто араб-ислом манбаларида ахлоқий тушунчалардан бири сифатида «ахлоқ» ёки «адаб» атамаси айнан фазилатли хислатлар мажмуини англатади . Шу маънода, мусулмон ахлоқий тарбияси Аристотел тасвирлаганидек, фазилатларни одат қилиш (такрор амаллар орқали характерга сингдириш) билан рўёбга чиқади. Бироқ фарқ шуки, бу жараёнда мусулмон тарбияси диний мотивацияга таянади (савоб умиди ва гуноҳдан қўрқув, Аллоҳ муҳаббати ва қўрқинч ҳисси – хабба ва хавф уйғунлиги). Аристотел тизимида эса ақл ва дунёвий мақсад (бахт) мотивация сифатида кўрилади.

Ахлоқий тартиб ва тамойилларнинг солиштирма жадвали:

 

Жиҳат	Ислом (Имом Бухорий ва ҳадислар)	Ғарб (Аристотел, Кант, Милл)
Асосий манба	Ваҳий (Қуръон, ҳадис) ва Пайғамбар ахлоқи; ақл ҳам ваҳийга мутобиқ қўлланади	Инсон ақли ва тажрибаси; диний манбалар секуляр этикада ҳисобга олинмайди
Олий мақсад	Аллоҳ розилиги, тақво; охират нажоти (жаннат) ва жамиятда эзгулик	Эудаймония (саодат) – Аристотел; Ахлоқий бурчнинг бажарилиши – Кант; Умумий бахт – Милл
Ахлоқ мезони	Ҳалол-ҳаром чегараси (илоҳий амр); ниятнинг софлиги; Қуръон, суннат кўрсатмалари	Мантиқий универсаллашув (Кант); Натижада бахт келтириш (Милл); Фазилатнинг ўрталиги (Аристотел)
Фазилат ва бурч	Фазилатлар (сахийлик, шижоат, ҳаё) иймон билан боғлиқ; фарз амаллар ва бурчлар муқаддас	Фазилатлар – фазилат ахлоқида марказий (Аристотел); Кантда бурч марказий; Миллда фазилатлар восита (бахтга элтувчи)
Билимга муносабат	Илм-маърифат ахлоқий такомил воситаси; «Илм амал учун» тамойили	Билим ва ахлоқ кўпинча ажратилган; ахлоқий қарор учун билим зарур, лекин илмий ҳақиқат ахлоқан нейтрал бўлиши мумкин

 

Юқоридаги жадвалдан кўриниб турибдики, ислом ахлоқий тизими Ғарб этик тизимларига қиёсан синтезлироқ ва интегративроқдир. Исломда фазилат (Аристотелча айтганда, «ахлоқий аъло сифатлар») ҳам бор, қатъий бурчлар (Кант айтганидек, абсолют мажбуриятлар) ҳам бор, яхши оқибат (Милл тарзида, бошқаларга фойда) ҳам инобатга олинган. Масалан, закот бурчи – бу Аллоҳ амри (деонтологик мажбурият), лекин шу билан бирга, саховат фазилатини шакллантиради ва жамиятда камбағалларга фойда келтиради (утилитар натижа). Шу боис, исломий одоб-ахлоқни баъзан «фазилат – этика, бурч – этика ва оқибат-этика»нинг уйғун бирлиги деб таърифлашади.

Яна бир мисол – адолат тамойили. Исломда адолат – асосий ахлоқий талаб: Қуръонда: «Адолат қилинг, у тақвога яқинроқдир» (5:8) дейилади. Аристотел ҳам адолатни олий фазилат деган ва адолат тушунчасини батафсил таҳлил қилган. Кант эса, адолатни бурч ва ҳуқуқ доирасида тушуниб, ҳеч кимга восита сифатида қарамасдан, ҳар бир инсон ўз-ўзича мақсаддир қабилидаги принципи билан инсон ҳуқуқини (аслида адолат тамойилини) илгари сурди [10:96-97]. Милл ҳам адолатни утилитаризмнинг бир қисми сифатида кўриб, адолат жамият фаровонлиги учун зарур меъёрлар тўплами деди. Демак адолат ғояси ҳам шарқ, ҳам ғарб ахлоқининг марказида. Фарқи: исломда адолат – бу диний буйруқ, илоҳий тавсия; ғарбда – инсоний келишув ва ақлий тушунча (хусусан, ижтимоий шартнома назариялари адолатни жамият битими деб қарайди). Натижада, ислом жамиятида адолатга эришиш масаласи диний инъикосга эга бўлса (зулм – гуноҳ, адолат – савоб), Ғарб жамиятида эса ҳуқуқий-инсоний зиммадорлик масаласидир (зулм – қонунга хилоф, адолат – инсон ҳуқуқларига мувофиқ).

Илм ва одобнинг интеграцияси масаласи. Ислом анъанасида алоҳида таъкидланадиган нарса – илм аҳлининг ахлоқи. Ҳадисда: «Биздан бўлмаган – ким кичикларимизга раҳм қилмаса, катталаримизни ҳурмат қилмаса» дейилади [3:185]. Илм эгалари жамиятда катталардир, уларни ҳурмат қилиш – одоб, лекин уларнинг ўзи кичикларига раҳм қилиши – бу ҳам одоб. Яна: «Олим ва обиднинг устунлиги тўлин ой билан юлдузларнинг фарқидек» мазмунидаги ҳадислар илм фазилатини кўрсатади. Лекин айни пайтда олимга масъулият юклайди. Чунки ой ёритар экан, ундан нур талаб қилинади. Ғарбда ҳам илм эгаларининг ахлоқий масъулияти борасида интеллектуал анъана шаклланган (масалан, «олимларнинг жамият олдидаги жавобгарлиги» мавзуси 1945 йилдан кейин – атом бомбаси оқибатида – кенг муҳокама бўлди). Бугунги кунда илм-фаннинг ҳар бир соҳаси учун фан этикасига оид кодекслар ишлаб чиқилган: табобатда – Гиппократ қасамёди янгича талқинлари, илмий тадқиқотларда – ҳалоллик ва плагиатдан воз кечиш қоидалари, технологияда – сунъий интеллектни ахлоқий чегарада ривожлантириш ва ҳоказо. Бу, аслида, Ғарбнинг сўнгги асрларда ислом тамойилига яқинлашаётганини кўрсатади. Яъни илм ва одоб интеграцияси зарур деган тушунча кенгроқ тан олинмоқда. Бир академик манбада қайд этилишича: «Ислом анъанасидаги ахлоқ (адаб ёки ахлоқ) моҳиятан фазилат ахлоқи мактабига киради», жумладан, тиббий этика контекстида ҳам шарқда «Адаб ал-тибб» («Тиб одоблари») деган асарлар ёзилган. Уларда шифокорлар учун зарур фазилат ва ахлоқий қоидалар баён этилган. Ғарб эса бундай ахлоқий нормаларни секуляр тилга ўгириб қабул қилмоқда. Масалан, бугун тиббиётда ҳалол-ҳаром ўрнига «профессионал этик нормалар» дейишади, лекин у мазмунан ҳалоллик ва зарарсизликдир. Ёки молия соҳасида «исломий молия» концепцияси ҳалоллик (судхўрликдан тийилиш, хатарли қимордан йироқлик)га асосланган бўлса, Ғарб банк тизими ҳам кўп жиҳатдан ҳозир рискларнинг ижтимоий оқибатини кўзлаб қонунлар ўрнатмоқда.

Умумий хулоса (қиёсий таҳлилдан). Ислом илм ва ахлоқни ягона маънавий маконда бирлаштиради. Илм Аллоҳни танишга, одоб Аллоҳга бандалик қилишга хизмат қилар экан, бу икковлон бир бутун динга айланади. Ғарбда эса, тарихан, илм ва ахлоқ кўпроқ ажралган йўлларда ривожланди, бири табиатни, бири инсон феълини тадқиқ қилди. Ибн Муборакнинг «Одоб – илмнинг ажралмас ярми» дегани, Имом Ғаззолий ва Исфаҳонийларнинг «Билим амалсиз бўлмас, амал билимсиз бўлмас» деб тушунтирганларининг барчаси илм-ахлоқ бирлиги тамойилидир [5:41-42]. Ғарб фалсафаси ҳозирги кунда, айниқса, ахлоқий психология ва билим социологияси соҳаларида, инсондаги билим ва ахлоқнинг ўзаро алоқасини қайтадан кашф этмоқда (масалан, ахлоқий қарорлар қабулида билимнинг роли, ёки билим жамиятда тарқалиши учун ишонч муҳитининг ахлоқий асослари ҳақида тадқиқотлар олиб борилмоқда). Демак, Шарқ ва Ғарб тафаккури муайян масалада турли йўллардан борган бўлса-да, ҳақиқий комил инсон образи борасида уларнинг мақсади уйғунлашади: у ҳам бўлса билимли ва одобли инсон. Имом Бухорий ўз асарини «Ал-Адаб ал-муфрад» – «Одоб дурдоналари» деб атаган ва ҳар бир ҳадис шу нурга йўғрилган. Ғарб файласуфи Кант ҳам: «Юлдузли осмон устимда ва ахлоқий қонун ичимда мени ҳайратга солади», деб ёзган эди. Бу ҳам ахлоқий идеал буюклигининг тасдиғидир.

Натижада, исломий ва ғарбий ёндашувларни фалсафий диалогга келтириш бизга шуни кўрсатадики: илм ва адаб – ҳар икки мактаб учун ҳам марказий тушунчалар. Фақат ислом улар орқали инсонга икки дунё саодатини (дунё ва охират) кўзласа, Ғарб фалсафаси кўпроқ инсонга шу дунёдаги бахт-саодатни ёки оқилона жамиятни мақсад қилган. Бироқ замонавий дунёда бу қарашлар бир-бирига яқинлашиб, универсал ахлоқий қадриятлар ва умумбашарий билим концепцияси шаклланмоқда. Бу эса, Шарқ ва Ғарб меросининг қоришиб кетиши, муштарак хулосаси бўлиб хизмат қилмоқда.

Юқорида келтирилган таҳлиллардан хулоса қилиш мумкинки, Имом Бухорийнинг «Ал-Адаб ал-муфрад» асари исломий тамаддун учун илм ва одобнинг уйғун талқинини тақдим этади. Ҳадисларда илм олишнинг савоблиги, илмнинг фойдали бўлиши таъкидланар экан, шу илмни безаш лозим бўлган одоб ва ахлоқ тамойиллари бирма-бир ёритиб берилади. Аллома бу ҳадисларни тематик тартибга солиб, мусулмон маънавий тарбиясининг турли жиҳатларини қамраб олган: ота-онага ҳурматдан тортиб қўшничилик одобигача, меҳмондўстликдан тортиб илм талабининг одобигача. Шарқ анъанасида илм – нур, одоб – унинг зийнати, иккисининг бирикмаси мукаммал инсонни тарбиялайди.

Ғарб фалсафаси ҳам азалдан «комил инсон»ни излаган, фақат турли йўллар билан: Аристотел фазилатни тарғиб қилди, Кант бурч ва қатъий принципларни ўртага қўйди, Милл бахт-саодатга эришиш қоидаларини ишлаб чиқди. Ҳар уч йўналишда ҳам аслида инсоният учун яхши хулқ ва онгли ҳаёт мақсад қилинган эди. Улар орасидаги тафовутлар кўпроқ методологик ва манба жиҳатдан: бири илоҳий манбага суянади, бири инсон ақлига; бири охират ҳисобини қўшади, бири бу дунё билан чекланади. Аммо натижада, фазилатли ва билимли шахс идеали Шарқ ва Ғарбда ҳам юксак қадрият саналади.

Фалсафий қиёсий таҳлил шуни кўрсатадики, ислом ахлоқий-фалсафий қарашлари (хусусан, илм ва одобга доир тушунчалари) Ғарб этикасига оид ва эпистемологик ёндашувлари билан жиддий мулоқот қила олади. Исломдаги ният ва жавобгарлик тушунчаси – Кантнинг ақлий-ахлоқий императивини тўлдиради. Исломдаги жамоавий масъулият ва маслаҳатчилик – Миллнинг умумий фаровонлик ғоясига уйғун жиҳатлари бор. Фарқли томони – асос: исломий тушунчаларда асос сифатида илоҳий ҳақиқат ётади, Ғарб фалсафасида эса инсоний субъект. Бу фарқ илм ва одобни амалда қўллашда айрим тафовутларни келтириб чиқарса-да, инсоният камолоти сингари пировард мақсад муштаракдир.

Имом Бухорий мероси бугунги кунда ҳам долзарбдир. Глобал ахлоқий инқирозлар даврида унинг ҳадис тўпламидаги илм ва одобга доир панд-насиҳатлари барча учун манба бўла олади. Ғарб олимлари ҳам кўп ҳолларда Шарқ ахлоқий меросидан илҳомланмоқда. Масалан, замонавий таълим тизимларида ҳаётий маҳорат (софт скиллс) сифатида «Одоб-ахлоқ» кўникмалари алоҳида эътибор билан ўргатилмоқда. Етакчилик фазилатлари учун Шарқ донишмандларининг ҳикматлари келтирилмоқда.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, илм ва одоб – бири ақл нури, бири қалб нури – мукаммал равишда уйғунлашганида, жамиятлар тараққий этади ва инсон камол топади. Имом Бухорий «Ал-Адаб ал-муфрад» асари орқали шундай уйғунлик моделини ҳадис воситасида таклиф этган. Ғарб файласуфлари эса уни фалсафий тилда ифодалашга ҳаракат қилган. Иккисини бирга ўрганиш орқали, биз янада бой ва мўътадил тушунчага эга бўламиз. Зотан, Пайғамбаримиз (с.а.в.)нинг ўзлари «Илм Хитойда бўлса ҳам излаб олинг» деб васият қилганлар. Демак, Шарқу Ғарбдан қатъи назар, ҳақиқий илм ва ҳақиқий одоб қаерда бўлса, ўшани ўрганмоқ ва ҳаётимизда қўлламоқ биз учун энг тўғри йўлдир. 

1. Al-Bayhaqiy. Shu‘ab al-Iman. No.1763. – Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1990.
2. Albert Einstein. “Science, Philosophy and Religion: A Symposium”. – New York: Conference on science, philosophy and religion, 1941.
3. Al-Bukhari. Al-Adab al-mufrad. Bāb Raḥmat aṣ-Ṣibyān va Taʿẓīm al-Kubarāʼ, Hadis №353; Ahmad ibn Hanbal, Musnad Ahmad, Juz 2.
4. Al-Bukhari. Sahih al-Bukhari. Kitab al-Adab (Odoblar kitobi). Hadis № 6035.
5. Al-Ghazali. Ihya Ulum ad-Din. Kitab al-Ilm. – Bayrut: Dar al-Ma’rifah, 2005.
6. Metaphysics. Translated by W.D.Ross. Book I. – Oxford: Clarendon Press, 1924.
7. Nicomachean Ethics. Translated by W.D.Ross. – Oxford: Oxford University Press, 2009.
8. Immanuel Kant. Critique of practical reason. Translated by Lewis White Beck. – Indianapolis: The Bobbs-Merrill Company, 1956.
9. Immanuel Kant. Groundwork for the metaphysics of morals. Translated and edited by Mary Gregor. – Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
10. Immanuel Kant. Groundwork of the metaphysics of morals. Transl. by H.J.Paton. – New York: Harper & Row, 1964.
11. John Stuart Mill. Utilitarianism. – London: Parker, Son, and Bourn, 1863.
12. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. الأدب المفرد. – Bayrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1990.
13. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. صحيح البخاري. – Bayrut: Dar Ibn Kathir, 1987. – Kitab al-Ilm, Hadis №80.
14. Sahih Muslim. Kitab al-Iman. Hadis №45.
15. Meno. Translated by G.M.A.Grube. – Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1976.
16. René Descartes. Discourse on the method of rightly conducting the reason and seeking truth in the sciences. – Leiden: Jan Maire, 1637.