SOMONIYLAR VA QORAXONIYLAR DAVRIDA MAHALLIY IJTIMOIY ŞARTNOMALAR, MUSULMON HUQUQINING MINTAQAVIYLAŞUVI VA SINKRETLAŞUV JARAYONLARI (X–XII ASRLAR)

Kiriş. IX–XII asrlar davomidagi Somoniylar va Qoraxoniylar hukmronligi Markaziy Osiyo jamiyatining ijtimoiy-huquqiy tizimida muhim özgarişlar davri böldi. Arab xalifaligi tomonidan VIII asrda Movarounnahrning fath etilişi natijasida mintaqada islom dini va huquqi joriy etilgan edi [4:180-181]. IX asr oxiriga kelib esa xalifalikdan nisbatan mustaqil birinçi mahalliy musulmon sulola – Somoniylar davlati taşkil topdi. Somoniylar (875-999) Movarounnahr va Xurosonda köp yillar hukmronlik qilib, Markaziy Osiyoda islomiy davlatlilikni mustahkamladi. X asr söngida Somoniylar qulagaç, ularning örnini turkiy Qoraxoniylar sulolasi (X–XII asrlar) egalladi. Bu ötiş davri tinç siyosiy kelişuv va uruşlar orqali amalga oşgan bölsa-da, mahalliy jamiyat hayotida davomiylik saqlanib qoldi – yangi hokimiyat islomiy huquq va tartibotga amal qilgan holda öz hukmronligini örnatdi. Tadqiqotçilarning taʼkidlaşiça, aynan Somoniylar davridagi islomlaşuv jarayoni musulmon dunyosida markaziy xalifalik hokimiyatidan mustaqil mahalliy sulolalarning legitimlaştirilişiga olib keldi [9:279]. Boşqaça aytganda, X asrga kelib xalifa nomigagina oliy hokim bölib, amalda esa turli mintaqalarda mustaqil musulmon davlatlari paydo bölişi va ular şarʼiy jihatdan özini oqlaşi odatiy holga aylangan edi. Şu tariqa, Somoniylar va Qoraxoniylar misolida Markaziy Osiyoda markaziy hokimiyat bilan mahalliy jamiyat örtasida öziga xos “ijtimoiy şartnoma”lar şakllanib, islomiy huquqning mahalliy şaroitga moslaşuvi yuz berdi.

Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. Somoniylar va Qoraxoniylar davrida islom huquqining mintaqaviylaşuvi va mahalliy ijtimoiy şartnomalar masalasi turli manba va tadqiqotlarda keng yoritilgan. Örta asr manbalari, xususan Abu Bakr Narşaxiyning “Buxoro tarixi” Movarounnahrning IX–X asrlardagi huquqiy-amaliy hayotini tasvirlab, islom qoidalari mahalliy odatlarga qanday moslaştirilganini körsatadi. Şuningdek, Abu Bakr al-Saraxsiy va Burhoniddin Marğinoniy kabi faqihlarning asarlari Hanafiy mazhabi tamoyillarini çuqur örganişga imkon beradi.

Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda ham bu davr keng tahlil qilingan. V.V.Bartold asarlarida şahar tuzilişi va davlat boşqaruvi, S.G.Agadjanovda esa Qoraxoniylar davlati va diniy siyosat masalalari yoritilgan. D.G.Tor Somoniylar davridagi islomlaşuv jarayonini xalifalikdan mustaqil mahalliy davlatlar legitimatsiyasi bilan boğlaydi.

Mahalliy tadqiqotçilardan A.K.Moʼminov Hanafiy ulamolarning şaharlardagi örni va huquqiy qarorlarni mustaqil qabul qilişi jarayonini tahlil qilib, “Movarounnahr hanafiylik maktabi” şakllanganini körsatadi. I. Bekmirzayev qozilik amaliyoti va hujjat yuritiş anʼanalari böyiça tadqiqotlar olib borib, şarʼiy hujjatlarning mintaqaviy öziga xosliklarini aniqlagan. I.Ğafurova esa vaqf institutining ijtimoiy-huquqiy ahamiyatini tahlil qilib, u mahalliy jamiyat va davlat örtasidagi muayyan kelişuv sifatida xizmat qilganini taʼkidlaydi.

Umuman, manba va tadqiqotlar Somoniylar va Qoraxoniylar davrida huquqiy tafakkur mintaqaviy tus olganini, hanafiylik asosida mahalliy urf-odatlar şariatga singdirilganini va hokimiyat bilan jamiyat örtasida norasmiy “ijtimoiy şartnomalar” şakllanganini körsatadi.

Somoniylar va Qoraxoniylar davrini örganişda asosiy manbalar qatoriga Abu Bakr Narşaxiyning “Buxoro tarixi” kabi tarixiy asarlar, öşa davr musulmon huquqşunoslarining kitoblari hamda turli hujjatlar kiradi. Xususan, Abu Bakr Narşaxiyning 943-yilda yozilgan “Tarixi Buxoro” asari IX-X asrlarda Movarounnahr hayotini yoritadi va islom huquqining dastlabki mahalliy amaliyotlari haqida qimmatli maʼlumotlar beradi [8:79]. Şu bilan birga, Hanafiy mazhabiga oid fiqhiy asarlar, masalan, öşa davr Movarounnahrdan yetişib çiqqan uluğ faqihlar – Abu Bakr al-Saraxsiy, Burhoniddin Marğinoniy kabi olimlarning asarlari mazkur tadqiqot uçun nazariy asos bölib xizmat qiladi.

Zamonaviy tarixşunoslikda uşbu mavzuga doir qator fundamental tadqiqotlar mavjud. V.V.Bartold özining “Turkistonning möğullar istilosi davriga qadar tarixi” asarida IX–XII asrlarda Markaziy Osiyo şaharlarining ijtimoiy tuzilişi va davlat boşqaruvi xususiyatlarini yoritgan [4:236]. S.G.Agadjanovning tadqiqotlari esa Saljuqiylar va Qoraxoniylar davridagi davlat tuzumi va diniy siyosatga oid maʼlumotlarni beradi [1:30]. Ilmiy adabiyotlarda D.G.Tor singari mualliflar Somoniylar davrida islomlaşuvning mintaqaviy siyosiy tizimga taʼsirini alohida taʼkidlagan [9:279]. Şuningdek, A.K.Moʼminov özining doktorlik dissertatsiyasida Movarounnahr şaharlarida Hanafiy ulamolarining tutgan örni va rolini har taraflama tahlil qilgan bölib, bizning mavzuga bevosita daxldor xulosalar çiqargan [7:178]. Uşbu tadqiqotda ana şu ilmiy işlar xulosalari hamda maxsus ilmiy maqolalar (I.Bekmirzayev, I.Ğafurova va boşqalarning tadqiqotlari) natijalari tahliliy asos sifatida qöllanildi.

Tadqiqot metodologiyasi. Metodologik jihatdan, maqolada tarixiy-qiyosiy va tizimli yondaşuv uyğunlaştirildi. Avvalo, Somoniylar va Qoraxoniylar davrining siyosiy-ijtimoiy şaroitlari tasvirlanib, ular örtasidagi uzviylik va farqlar qiyosiy qilindi. Söngra, islom huquqining qöllanilişi mahalliy urf-odat va institutlar bilan aloqador holda körib çiqildi. Xulosalar manbalar maʼlumotlarini qiyoslaş va ilmiy adabiyotdagi yondaşuvlarni tahlil qiliş orqali şakllantirildi.

Tahlil va natijalar. 1. Somoniylar davlati. Islom huquqining mahalliylaştirilişi bosqiçida Somoniylar sulolasi arablardan keyingi dastlabki mahalliy musulmon davlat sifatida Movarounnahr va Xurosonda (IX–X asrlar) hukm surdi. Somoniylar davrida islom dini nafaqat rasmiy eʼtiqod, balki boşqaruvning asosiy negizi sifatida qaror topdi [1:30]. Tarixiy manbalarda qayd etilişiça, Somoniylar amirlarining saroyida Hanafiy mazhabi ulamolari katta hurmat qozongan va davlat diniy siyosati aynan hanafiylik asosida olib borilgan. Bu bejiz emas, çunki aynan hanafiylik  öşa davrda Movarounnahrda eng köp tarqalgan va aholining huquqiy ehtiyojlariga mos keluvçi mazhab edi [7:179].

Somoniy hukmdorlari xalifa nomini xutbalarda tilga olib, rasmiy ravişda Abbosiy xalifalikka böysunsa-da, amalda mustaqil içki siyosat yurgizgan. Bunda mahalliy ijtimoiy tuzilma va qadriyatlarga tayaniş muhim ahamiyat kasb etgan. Islom huquqi – şariat qoidalari Somoniylar davrida kundalik hayotning barça jabhalarini qamrab oldi: siyosiy boşqaruv, iqtisodiy muomalalar, jinoyat va fuqarolik işlari, oilaviy munosabatlar va hokazo sohalar şarʼiy hukmlar asosida hal qilinar edi [7:178]. Islom huquqining mintaqaviylaşuvi jarayoni aynan şu davrda boşlangan bölib, mahalliy olim-fuqaho mavjud şariat normalarini mintaqaning urf-odatlari va turmuş tarziga moslaştira boşlagan.

Mahalliy urf va odatlarni inobatga oliş orqali şariatning hayotga tatbiq etilişi Somoniylar davrida keng kuzatilgan hodisadir. Urf (yoki odat) – xalq amaliyotidagi mahalliy odatlar – fiqh manbalaridan biri sifatida qaralgan. Movarounnahr olimlari islom huquqini joylardagi şaroit va ehtiyojlarga moslaşga intilib, ayrim masalalarda ijmö (ittifoq) va qiyos asosida mahalliy yeçimlar taklif etganlar [7:182-183]. Masalan, Abu Bakr Narşaxiy öz tarixiy asarida keltirgan bir maʼlumot mahalliy odat va şarʼiy norma örtasidagi murosa – ijtimoiy şartnomaga misol böla oladi. Arab qömondoni Qutayba ibn Muslim 712-yilda Buxoroni fath etganida, buxoroliklar bilan tuzgan sulh bitimiga köra, yangi musulmon bölgan mahalliy ayollarga pardoz (hijob) taqiş majburiyati darhol yuklanmagan edi. Natijada, IX asr oxirigaça Buxoro şahrida ayollar yuzini tösmasdan yuriş odati saqlangan. Faqatgina Somoniy amiri Nuh ibn Nasrning hukmronligi davrida (943 yil atrofida) mazkur mahalliy imtiyozga barham berilib, ayollarga şarʼiy pardali kiyiniş talabi joriy etilgani rivoyat qilinadi [8:79]. Uşbu voqea şuni körsatadiki, islom qoida va mahalliy urf örtasida bir neça avlod davom etgan noformal “ijtimoiy kelişuv” mavjud bölgan va vaqt ötişi bilan jamiyatning töliq islomiy meʼyorlarga ötişi taʼminlangan.

Somoniylar davrida islom huquqini qöllaşning yana bir öziga xos jihati – ulamo va qozilarning rolidir. Davlat hokimiyati diniy-huquqiy masalalarda asosan ulamoga tayanar edi, qozilar mustaqil sud hokimiyati vakillari sifatida faoliyat körsatgan. Şariat böyiça qarorlar çiqarişda davlatning bevosita aralaşuvi minimal bölib, qozilar Qurʼon, hadis va fiqhiy manbalarga tayanib hukm çiqargan. Somoniylar davrida Buxoro va Samarqand kabi ilm markazlarida köplab Hanafiy olimlar faoliyat yuritib, fiqh rivojiga ulkan hissa qöşgan. Ayniqsa, Movarounnahrda hanafiy mazhabning “Movarounnahr maktabi” şakllangan bölib, u Iroq va Xurosondagi anʼanaviy hanafiylikdan ayrim mahalliy fatvolar bilan farqlangan [7:185]. Mahalliy şart-şaroitlar taʼsirida qabul qilingan baʼzi fatvolar vaqt ötib butun islom olamida tan olingan huquqiy qarorlar qatoriga kirgan. Misol uçun, bu davrda yaşab ötgan uluğ faqih Imom Abu Bakr al-Saraxsiy (XI asr) Movarounnahr fiqh maktabining yirik vakili edi. U öz zamondoşlari orasida bahsli bölgan masalalarga noanʼanaviy mahalliy yeçimlar bergan. Saraxsiy ana şunday bir masalada mahalliy hukmdorning amalini tanqid qilgani uçun Qoraxoniylar davrida jazolansa-da, uning “Al-Mabsut” asari butun Hanafiy olamida keyinçalik mötabar manbaga aylangan [9:280; 5:366]. Bu holat Somoniylardan boşlangan huquqiy tafakkurning mustaqilligini va mintaqaviy xususiyat kasb etganini körsatadi.

Somoniylar davrining muhim xususiyati şundaki, davlat huquqiy normalarni rasmiy kodeks holida berişga uringan emas – qonun çiqaruvçi sifatida davlatning roli çeklangan edi [7:183]. Islom huquqi asosan faqihlar doktrinasiga tayangan holda rivojlangan, davlat esa şu işlab çiqilgan qoidalarga rioya etgan. Boşqaça aytganda, şariat meʼyorlarini belgilaş “Alloh irodasi” nomidan olimlar tomonidan amalga oşirilgan bölsa, amir va hokimlar ularni ijro etuvçi bölgan. Natijada, bir xil davr va bir şaharning özida turli ulamolar baʼzi masalalarda turliça qaraşlarga ega bölişi mumkin edi va bu tabiiy qarşilik sifatida qabul qilingan [7:182]. Şarʼiy masalalarda xilma-xil ijtihodlar imkoniyati mahalliy huquq maktabining boy va fleksibil xususiyatini taʼminladi. Hatto, davlat nomidan iş yurituvçi qozilar ham hal qiluv çoğida mustaqil bölib, har biri öz ijtihodi bilan hukm çiqara olgan. Markaziy hukumat ularning hukmlarini yagona qolipga solişga intilmagan [7:183]. Bu esa Somoniylar davrida huquqiy hayotning maʼlum darajada plyuralistik bölganidan dalolat beradi.

Somoniy hukmdorlarining jamiyat bilan munosabatida ham bir qator norasmiy “ijtimoiy şartnomalar”ni köriş mumkin. Bunday kelişuvlarning asosi şundan iborat ediki, xalq somoniy amirlarini qonuniy hokimiyat deb tan olişi uçun hukmdorlar islom axloqiy-huquqiy normalariga amal qilib, adolatni taʼminlaşi lozim edi. Somoniylar davlatida adolatli boşqaruv va tartibotning kafolati sifatida Buxoro ulamolari katta ahamiyatga ega bölgan. Masalan, tarixiy manbalarda Somoniy amiri Ahmad ibn Ismoil (914–943) davrida Buxoroda röy bergan bir voqea keltiriladi: amirning noibi şahar bozorida tartib örnatiş uçun haddan taşqari qattiqqöllik qilganida, maşhur olimlar amirga murojaat qilib, xalqning noroziligi haqida xabar qilgan. Natijada, amir noibning siyosatini yumşatgan, bu orqali ulamolar jamiyat manfaatini himoya qiluvçi vositaçi rolini bajargan. Bu holat ham davlat va jamiyat örtasida muayyan nozik muvozanat – bir turdagi ijtimoiy şartnoma mavjud ekanini körsatadi.

2. Qoraxoniylar davlati. Mahalliy ijtimoiy kelişuvlarning davomiyligi va yangi şaroitlar. Somoniylar davlatining zaiflaşuvi natijasida 999-yilda Qoraxoniylar sulolasi Movarounnahrni egalladi. Somoniylar tasarrufidagi hududlar amalda ikki qismga ajraldi: Amudaryoning şimolidagi Movarounnahr Qoraxoniylarga, janubida joylaşgan Xuroson esa Mahmud Ğaznaviy qöliga ötdi [3:333]. Bu böliniş natijasida Markaziy Osiyoda ilk bor Movarounnahr siyosiy jihatdan Xurosondan ajralib, mustaqil rivojlana boşladi [10:118-122]. Yangi hukmron sulola – Qoraxoniylar – islomni qabul qilgan çorvador turkiy qabilalar ittifoqi vakillari edi. Ular özidan avvalgi Somoniylar yutuqlarini qisman meros qilib oldi: islom dini va Hanafiy mazhabining hukmron mavqeyini saqlab qolgan holda, mahalliy eroniy (fors-tojik) aholining maʼnaviy anʼanalarini davom ettirişga harakat qildi [10:109-113]. Şu bilan birga, Qoraxoniylar davri siyosiy boşqaruvi öziga xos tarzda qayta taşkil topdi.

Qoraxoniylar davlatida markaziy hokimiyat avvalgi Somoniylarning nisbatan markazlaşgan tizimidan farqli ölaroq, çor-çoq (oila) içida bölingan edi. Boşqaruvning appanaj tizimi joriy qilinib, katta hududlar sulola aʼzolari örtasida bölib boşqarildi. Har bir viloyat yoki ölkada sulola xonadoniga mansub şahzoda-hokim – “eloqxon”lar – mustaqil, deyarli yarim hukmdor sifatida faoliyat yuritgan [10:130-134]. Masalan, Samarqand, Buxoro, Farğona, Şoş kabi yirik viloyatlar alohida Qoraxoniy şahzodalari qölida bölib, ular faqat nomigagina oliy xoqon (Tamğaçxon)ga böysungan, amalda içki siyosatda töliq erkinlikka ega edi [10:133-137]. Eloqxonlar har yili markaziy hukumatga belgilangan miqdorda xiroj (soliq) yuborib turiş evaziga öz mulkini merosiy tarzda boşqargan. Bu tizim, bir tomondan, bevosita mintaqalarni boşqarişda mahalliy şaroitlarni inobatga olişga yordam bergan bölsa, ikkinçi tomondan, sulola içidagi içki nizo va uruşlarni ham kuçaytirgan. Darhaqiqat, Qoraxoniylar hukmronligi davrida Movarounnahrda turli sulola bölinmalari örtasida ham, taşqi raqiblar (Saljuqiylar, Qoraxitoylar va h.k.) bilan ham tez-tez ixtiloflar yuzaga çiqib turgan [10:137-142].

Şunga qaramay, Qoraxoniylar mahalliy jamiyat bilan aloqada Somoniylar davridan qolgan köplab “ijtimoiy şartnoma” unsurlarini saqlab qolgan edi. Avvalo, Qoraxoniy xonlari hukmronligining ilk yillaridanoq özini islomiy anʼanalar himoyaçisi sifatida körsatişga intildi. Masalan, Qoraxoniylar sulolasidan Nasr ibn Ali 999-yilda Buxoroni egallagaç, darhol özini musulmonlar amiri – “Amir al-möminin” deb eʼlon qildi va Abbosiy xalifa Qodir nomidan tangalar zarb qilişni yölga qöydi [10:137-140; 4:333]. Bu harakat yangi turkiy hukmdorlar öz legitimligini musulmon olamida qabul qildiriş uçun xalifa nomini tan olgan holda, amalda diniy-siyosiy mustaqillikka daʼvo qilganini anglatadi. Xalifa nomini tangalarda zikr etiş – bu ham öziga xos huquqiy-siyosiy şartnoma, yaʼni yangi sulola xalifaga nominal hurmat evaziga musulmon ahlining itoatini saqlab qoldi.

  Qoraxoniylar davrida ulamo va “mahalla” instituti yanada ahamiyat kasb etdi. Markazlaşmagan boşqaruv şaroitida şaharlarning kundalik hayotini taşkil etişda mahalliy diniy-elita qatlam – ulamolar va tasavvuf ahli – muhim rol öynagan. Örta asr islom şaharlari, jumladan, Buxoro va Samarqand, rasmiy özini özi boşqaruv organlariga ega emas edi: şahar hayotining barça jihatlari, hatto bozorlardagi savdo-sotiqni taşkil etiş ham davlat amaldorlari nazorati ostida edi [12:143-147]. Biroq davlat kömagidan taşqari sohalarda aholini uyuştirişda, jamoat tartibini saqlaşda norasmiy yetakçilar – ulamolar va boylar – muhim şaxslar sifatida maydonga çiqdi. Xususan, Buxoro va Samarqandda oddiy xalq bilan bevosita aloqada bölgan, ularning muammolarini bilgan olimu fuzalolar mahalliy jamiyatning “yopiştiruvçi” qatlami vazifasini ötagan [10:144-152]. Köpgina musulmon ulamolari savdo va hunarmandçilik bilan ham şuğullangan bölib, turli tabaqalar bilan boğlanib turgan. Natijada, ular nafaqat diniy-maʼrifiy, balki ijtimoiy muvofiqlaştiruvçi yetakçilarga aylangan. Ulamolar davlatning bevosita aralaşuvisiz jamiyatga axloqiy va huquqiy meʼyorlarni singdirib bordi. Masalan, halol savdo qoidalari, zakot va sadaqa tartiblari, oilaviy nizolarni sulh yöli bilan hal etiş kabi masalalarda ulamolar körsatmasi hal qiluvçi ahamiyatga ega edi. Bu mahalliy darajada tuzilgan norasmiy ijtimoiy şartnoma sifatida talqin qilinişi mumkin: xalq ulamolar maslahati va fatvolariga amal qiladi, evaziga ulamolar hokimiyat va xalq örtasida vositaçilik qilib, adolatni tiklaşga xizmat qiladi. A.K.Moʼminovning fikriça, IX–XII asrlarda Markaziy Osiyo şaharlari hayotida Hanafiy ulamolar “fuqarolik jamiyati” vazifasini ötovçi kuç bölib, davlatning qattiq nazoratidan taşqarida axloqiy va huquqiy normalarni şakllantirişga boş-qoş bölgan [7:130-132].

Bunday vaziyat, ayniqsa, Qoraxoniylar davlatining söngi yillarida yaqqol közga taşlanadi. XII asr örtalariga kelib, Qoraxoniylarning siyosiy zaiflaşuvi ortidan Saljuqiylar va keyinçalik Qoraxitoylar Movarounnahrga daʼvo qila boşladi. 1141-yilda Qoraxitoylar hujumi Qoraxoniylar hukmronligini batamom tugatgan bölsa-da, mahalliy aholi uçun hayot tarzida katta siljiş yuz bermadi – çunki viloyatlarni boşqarib turgan mahalliy bek va ulamolar öz örnida qolavergan edi. Masalan, Samarqand Qoraxoniy xoni Ahmad Arslonxonning nominal hokimiyati ostida bölgan davrda ham şaharni boşqariş va tartibga solişda mahalliy ruhoniy va amaldorlar mustaqil harakat qilgan. Saljuqiy Sulton Sanjar qisqa muddat Samarqandni olganda ham şahar aholisining turmuş tarzi va huquqiy amaliyotida keskin özgariş bölmagan, çunki mahalliy qadimiy tartiblar kuçli edi [10:141-148]. Bu holat şuni körsatadiki, mahalliy jamiyat va elita örtasida vujudga kelgan norasmiy ijtimoiy kelişuvlar – islomiy qonuniyat va odatlarning hurmat qilinişi, mahalliy rahbarlarning diniy mansublikni saqlaşi – siyosiy almaşinuvlarga qaramay uzluksiz davom etgan.

Somoniylardan boşlangan islom huquqining mintaqaviylaşuvi jarayoni Qoraxoniylar davrida yangi bosqiçga çiqdi. Agar Somoniylar davrida mahalliy şarʼiy maktab şakllangan bölsa, Qoraxoniylar davrida bu maktab yanada mustahkamlanib, hatto boşqa hududlarga taʼsir körsatdi [5:85]. Movarounnahr Hanafiy fiqh maktabining yuksak mavqeyi tufayli bu yerdan yetişib çiqqan olimlar boşqa ölkalarda ham obrö qozondi. Masalan, Farğona vodiysida tuğilib, Marv va Buxoroda faoliyat körsatgan Burhoniddin Marğinoniy (XII asr) “Hidoya” nomli maşhur fiqh kitobini yozdi – uşbu asar keyinçalik butun islom olamida Hanafiy mazhabining eng nufuzli qöllanmalaridan biriga aylandi. Asarda aynan Movarounnahr olimlarining boy tajribasi va mahalliy odatlarni hisobga olgan holdagi huquqiy yeçimlar mujassam edi [5:349-350]. Bu hol islom huquqi qançalik mintaqaviy tus olganini va ayni paytda bu mintaqaviy ilmiy anʼananing global ahamiyatini körsatadi.

Yuqoridagi tahlillardan körinadiki, X–XII asrlarda Markaziy Osiyoda musulmon huquqiy tizimi yirik imperiyadan mustaqil, mahalliy xususiyatga ega bölgan şaklda rivojlandi. Somoniylar va Qoraxoniylar davrida şakllangan “mahalliy ijtimoiy şartnomalar” deganda, biz avvalo hokimiyat va jamiyat örtasidagi nozik muvozanatni tuşunmoqdamiz. Bu muvozanatga köra, hokimlar islomiy qonun-qoidalarga rioya etib boşqarar, evaziga aholi ularning hukmronligini qonuniy deb bilar edi. Bunday norasmiy kelişuvlarning işlaşi uçun vositaçi sifatida ulamolar qatlami xizmat qilgan. Ular şarʼiy normalarni tuşuntirib, hokimiyat harakatlarini diniy jihatdan oqlab bergan yoki aksinça, hokimlar adolatdan çekinsa, tanqid qilgan. Abu Bakr al-Saraxsiy bilan boğliq voqeani bunga misol sifatida keltiriliş mumkin, yaʼni yurt boşqaruvida şarʼiy adolat tamoyillarini talab qilgan bu olimning Qoraxoniy hukmdor tomonidan qamoqqa taşlanişi ortidan ham u öz ilmiy faoliyatini töxtatmagan, hatto asirlikda ötirib fiqhiy kitoblar yozgan [9:280]. Saraxsiy qamoqdan çiqqaç, uning obrösi yanada oşgan, hukmdorlar esa bunday olimlar fikrini inobatga oliş lozimligini anglagan. Demak, örta asrlarda hukmdor va ulamolar örtasida ham öziga xos ijtimoiy şartnoma mavjud bölgan: hukmdor diniy ilm ahlini hurmat qiliş, adolatni qaror toptiriş majburiyatini olgan; ulamolar esa, öz navbatida, xalqni tinçlikka, sulhga daʼvat qilib, hokimiyat qonuniyligini tan olişga undagan.

Musulmon huquqining mintaqaviylaşuvi deganda, şariat meʼyorlarining Markaziy Osiyo mintaqasiga xos tarzda takomillaşuvi va qöllanilişini tuşuniş lozim. Somoniy va Qoraxoniylar davrida bu jarayon bir neça yönalişda keçdi: birinçidan, mahalliy odatlar şariatga singdirildi [7:182-183]; ikkinçidan, hanafiylik doirasida mustaqil ijtihodiy maktab paydo bölib, u baʼzi masalalarda öziga xos hududiy fatvolar işlab çiqdi [5:85]; uçinçidan, huquqiy institutlar (qozilik, muftiylik, hujjatlar yuritiş) mahalliy boşqaruv tizimining bir qismiga aylandi, şu tariqa huquqiy madaniyat şakllandi. Mazkur omillar natijasida Markaziy Osiyo islom huquqi anʼanalari keyinçalik möğullar istilosi va Temuriylar davrida ham uzviy davom etdi.

Mahalliy ijtimoiy şartnomalarning yana bir qirrasi – bu iqtisodiy va ijtimoiy sohadagi kelişuvlar edi. Masalan, vaqf institutini olaylik: Somoniylar va Qoraxoniylar davrida köplab boy musulmonlar vaqf tariqasida öz mulklarini xayr-ehson işlarga bağişlagan, buning evaziga jamiyat muayyan xizmatlar (masjid, madrasa, hammom, köprik va h.k.) bilan taʼminlangan [6:100]. Vaqf mulklari davlat soliqlaridan ozod qilingan, ularni boşqariş ulamolar va homiylar qölida bölgan. Bu hol jamiyat va davlat örtasidagi yana bir nozik kelişuv edi: davlat ijtimoiy taʼminot va maorifning bir qismini jamoaga, xususan, ulamolar boşçiligidagi vaqf tizimiga topşirgan; evaziga vaqf boşqaruvçilari aholini davlat hokimiyatiga itoatda tutiş, barqarorlikni saqlaşga xizmat qilgan [6:102-104]. Irodaxon Ğafurova öz tadqiqotida Turkiston tarixida vaqf mulklarining diniy-maʼrifiy va ijtimoiy hayotdagi ulkan rolini körsatib, örta asrlarda vaqf tizimi aynan Markaziy Osiyo jamiyatini birlaştiruvçi omillardan biri bölganini taʼkidlaydi [6:107-109]. Demak, iqtisodiy jihatdan ham jamiyat va hokimiyat örtasida şartnoma – vazifalar taqsimoti şakllangan: hokimiyat mudofaa, tartib kabi funksiyalarni öz zimmasiga olgan, jamoa esa taʼlim, saxovat işlarini öz zimmasiga olib, davlat yukini yengillaştirgan.

Somoniylar va Qoraxoniylar davri tajribasi şuni körsatadiki, Markaziy Osiyoning islomiy jamiyatida huquqiy tizim juda moslaşuvçan va mahalliy ehtiyojlarga javob beruvçi şaklda bölgan. Bu davrni musulmon huquqşunosligi rivojida “oltin davr” deb ataş mumkin – çunki şarʼiy nazariya va amaliyot bir paytning özida yuqori çöqqiga kötarildi [5:81]. Diniy-huquqiy maktablar (hanafiylik) rasmiy darajaga kötarildi, ulamolar eʼtibor topdi va keng ijtimoiy vakolatlarga ega böldi. Şu bilan birga, uşbu yutuqlarning barçasi mahalliy jamiyat xususiyatlari bilan uyğunlaşgan edi: fiqh kitoblarida ham, tarixiy hujjatlarda ham Movarounnahr aholisining mentaliteti va odatlariga moslaşgan yeçimlar bayon etilganini köramiz [7:182-183].

Taʼkidlaş lozimki, Somoniylar va Qoraxoniylar davridagi huquqiy mintaqaviylaşuv jarayoni keyinçalik butun Markaziy Osiyo tarixiga çuqur taʼsir körsatdi. XII asr oxirida Qoraxoniylar qulagaç, ularning örniga Xorazmşohlar, söng möğullar va Temuriylar kelgan bölsa-da, islom huquqining mintaqaviy anʼanalari uzilmadi. Movarounnahrning hanafiylikka sodiqligi saqlanib qoldi, ulamo va qozilarning jamiyatdagi mavqeyi davom etdi. Hatto, möğullar istilosidan keyin ham, mahalliy kadrlar orqali qozilik mahkamalari tiklandi – masalan, maşhur olim Burhoniddin Marğinoniyning “Hidoya”si Çingizxon vorislari davrida ham asosiy huquqiy manba bölib qoldi. Bu hodisalar Somoniy-Qoraxoniy davrida asos solingan ijtimoiy şartnomalarning naqadar barqaror bölganini körsatadi.

Xulosa. X–XII asrlardagi Somoniylar va Qoraxoniylar hukmronligi tajribasi şuni körsatadiki, Markaziy Osiyoda islom huquqi va davlat boşqaruvi öziga xos mintaqaviy yönalişda rivojlangan. Somoniylar davrida şakllangan mahalliy huquqiy anʼanalar Qoraxoniylar davrida ham davom ettirildi va yanada mustahkamlandi. Mahalliy ijtimoiy şartnoma tuşunçasi uşbu jarayonning muhim jihatini ifodalaydi: hukmdorlar va jamiyat örtasida şakllangan özaro majburiyatlar majmuasi. Bunda hukmdorlar islomiy adolat va şariatga rioya qilişni öz zimmasiga olgan, evaziga xalq ularning hokimiyatini qonuniy deb qabul qilgan.

Islom huquqining mintaqaviylaşuvi asosan Hanafiy mazhabining Movarounnahr şaroitida yetakçi örin egallaşi va mahalliy odatlar bilan uyğunlaşuvi orqali keçdi. Mahalliy olimlar – faqihlar Şarqning boşqa hududlaridagidan farqli ravişda, turli masalalarda odatni inobatga olib fatvo berdi [7:182-183]. Qozilar davlatdan mustaqil tarzda Qurʼon va hadisga tayanib qarorlar çiqariş erkinligiga ega böldilar. Natijada, Movarounnahr şarʼiy maktabi baʼzi nazariy va amaliy farqlari bilan ajralib turuvçi, lekin umuman olganda sunniy-hanafiy dunyoning ajralmas qismi bölgan bir tizim hosil qildi.

Somoniylar va Qoraxoniylar davridagi ijtimoiy hayotda ulamo va qozilarning mavqeyi nihoyatda yuqori bölgani ularga jamiyat nomidan hokimiyat bilan muayyan kelişuvlar tuziş imkonini berdi. Ulamolar hokimiyatni adolatdan çetlamaslikka çaqirar ekan, hokimiyat ulamolarni qöllab-quvvatlab, ularning fatvolariga tayanardi – bu ham bir turdagi ijtimoiy şartnoma edi. Mazkur davrda vaqf, zakot kabi institutlarning keng rivoj topgani ham jamiyat içida ijtimoiy birdamlik va özini özi taʼminlaş unsurlarini kuçaytirdi, bu orqali davlat va fuqaro örtasidagi munosabatlar barqarorlaşdi [6:102-104].

Xulosa örnida aytiş mumkinki, Somoniy va Qoraxoniylar davri Markaziy Osiyoda musulmon huquqiy madaniyatining yetilgan davri bölib, unda şarʼiy meʼyorlar mahalliy ijtimoiy reallikka mos holda qöllandi va takomillaştirildi. Bu davr tajribasi, bir tomondan, islom huquqining universalligi va moslaşuvçanligini namoyon etsa, ikkinçi tomondan, mahalliy anʼana va odatlarning naqadar kuçli bölganini tasdiqlaydi. Mahalliy ijtimoiy şartnomalar tufayli jamiyat va hokimiyat örtasida maʼlum muvozanat taʼminlandi, bu esa mintaqada siyosiy özgarişlar bölsa-da, ijtimoiy barqarorlikni saqlaşga xizmat qildi. Somoniylar va Qoraxoniylar davrida şakllangan huquqiy anʼanalar keyingi asrlarda ham Markaziy Osiyo huquqiy tizimining asosini taşkil etdi. Xususan, Hanafiy mazhabining hukmronligi va ulamolar rahbarligidagi jamiyat tuzilmasi köp asrlar davom etdi. Bu meros hozirgi zamongaça yetib kelib, mintaqaning huquqiy va madaniy taraqqiyotiga taʼsir körsatganini alohida qayd etiş lozim.