YANGI ÖZBEKISTONDA DINIY TAʼLIMDAGI ISLOHOTLARNING ÖZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Kiriş. Har bir davlatning taʼlim tizimi uning tarkibidagi taʼlim muassasalari yiğindisidir. Lekin u jamiyatning iqtisodiy munosabatlari, fan-texnika taraqqiyoti, ijtimoiy talabga qarab özgaradi. U maktabgaça taʼlim muassasalaridan tortib, taʼlim akademiyalarigaça bölgan turli xil taʼlim muassasalarini öz içiga oladi. Taʼlim tizimi jamiyatning strategik vazifasi sifatida muhim örin tutadi. Diniy taʼlim ham milliy tarbiyaning bir qismi hisoblanadi. Diniy taʼlim, jumladan, retseptiv taʼlim, axloqiy tarbiya, şaxslararo munosabatlar, ijtimoiy xizmatlar, diniy bölmagan turmuş tarzi va diniy taʼlim – bularning barçasi diniy taʼlimning turli sohalaridir.

Tahlil va natijalar. Özbekiston Respublikasida istiqomat qilayotgan fuqarolarning diniy hayoti uçta tamoyil bilan farqlanib turadi:

1. Diniy plyuralizm – har bir kişi özining diniy eʼtiqodiga ega ekanligi.
2. Diniy bağrikenglik – turli eʼtiqodda bölgan fuqarolarning özaro hurmati va tinçliksevarligi.
3. Dinlararo muloqot – mamlakatda mavjud bölgan konfessiyalararo samarali munosabatlar [4:22].

Din barça darajadagi maktablarda öqituvçilar va ustoz-şogird munosabatlari uçun hayotiy taʼlimga ilhom berişi mumkin. Din bilan boğliq madaniyat yoki bilim insoniyat tarixidagi muhim madaniy boylik bölib, taʼlimda eʼtibordan çetda qoldirib bölmaydigan mazmundir. Muayyan diniy guruh uçun diniy taʼlim diniy isteʼdod va dindorlarni tarbiyalaş, bidʼatlarning oldini olişning eng yaxşi usulidir. Şu maʼnoda diniy taʼlim milliy tarbiyaga qöşimça hisoblanadi.

Yangi Özbekiston – demokratiya, inson huquq va erkinliklari borasida umumeʼtirof etilgan norma va prinsiplarga qatʼiy amal qilgan holda, jahon hamjamiyati bilan döstona hamkorlik tamoyillari asosida rivojlanadigan, pirovard maqsadli xalqimiz uçun erkin, obod va farovon hayot yaratib berişdan iborat bölgan davlatdir [1:12].

“Yangi Özbekiston” ğoyasi zamirida buyuk ajdodlarimiz, umuman olganda, milliy tariximizda birinçi va ikkinçi Uyğoniş davrlariga asos solgan alloma bobolarimizning orzu-intilişlari va armonlari ham mujassamdir.

Sönggi yillarda mamlakatimizda barça sohalar qatori diniy-maʼrifiy jabhada, xususan, turli diniy konfessiya vakillari örtasida özaro döstlik va hamjihatlik riştalarini yanada mustahkamlaş, diniy bağrikenglik tamoyillarini mustahkam qaror toptiriş borasida salmoqli işlar amalga oşirildi.

Xususan, diniy taʼlim oliş konstitutsiyaviy huquqdir. Heç bir davlat organi, ijtimoiy guruh yoki şaxs fuqarolarni dinga eʼtiqod qiliş yoki eʼtiqod qilmaslikka majburlay olmaydi, dinga eʼtiqod qiluvçi fuqarolarni va dinga eʼtiqod qilmaydigan fuqarolarni kamsitişi mumkin emas. Konstitutsiyaning 35-moddasida hamma uçun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga eʼtiqod qiliş yoki heç qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik huquqiga ega bölsa-da, şubhasiz, diniy eʼtiqod huquqi diniy taʼlim oliş huquqini ham öz içiga oladi.

Yangilanayotgan Özbekistonda diniy taʼlim muassasalarining taʼlim şakllarida qator özgarişlar amalga oşirildi.

Mavjud tahlillar şuni körsatmoqdaki, masjidlarda faoliyat olib borayotgan imom-xatiblarning 70 foizdan köproğini örta-maxsus maʼlumotga ega bölgan mutaxassislar taşkil etmoqda. Şuningdek, qişloq hududida joylaşgan masjidlarda faoliyat olib borayotgan imom-xatiblarning yoşi ham 50 dan oşganlarni taşkil etadi. Amaldagi taʼlim şakli asosida ularni öqitiş imkoniyati mavjud emas. Şu sababdan, Özbekiston musulmonlari idorasi tizimidagi masjidlarda faoliyat olib borayotgan örta maxsus diniy maʼlumotga ega bölgan imom-xatib va imom noiblarini bosqiçma-bosqiç oliy diniy maʼlumotli qiliş maqsadida, 2019/2020 öquv yilidan boşlab, Toşkent islom institutida 3 yillik Modul taʼlim tizimida öqitiş boşlandi. Mazkur tizim orqali bir vaqtning özida asosiy iş faoliyatidan ajralmagan holda soha mutaxassislariga oliy maʼlumotli böliş imkoniyati yaratildi.

Zamon talablaridan kelib çiqib, diniy taʼlim muassasalarining öquv reja va dasturlari qayta körib çiqilib, takomillaştirildi. Taʼlimning uzviyligi va uzluksizligini taʼminlaş, taʼlim sifatini yanada oşiriş, diniy va dunyoviy bilimlarni puxta özlaştirgan yetuk kadrlarni tayyorlaş maqsadida 2018/2019 öquv yilidan boşlab, oliy diniy taʼlim muassasalariga faqat örta maxsus islom taʼlim muassasalarini tamomlagan bitiruvçilarni öqişga qabul qiliş tizimi joriy qilindi. Öquv reja va dasturlari qayta körib çiqilib, takomillaştirildi, ixtisoslikka yönaltirilgan yangi fanlar kiritildi.

Takomillaştirilgan öquv dasturlariga köra, örta maxsus islom taʼlim muassasalarida fanlar nisbati: 35 foiz – dunyoviy fanlar, 65 foiz – diniy fanlar, oliy taʼlim muassasalarida: 38 foiz – dunyoviy fanlar, 62 foiz – diniy fanlarni taşkil etmoqda.

Taʼlim muassasalarida asrlar davomida yurtimizda şakllangan “Ustoz-şogird” anʼanalari qayta tiklanib, fanlar böyiça öqitiladigan darsliklar “Xatmul-kutub” uslubida özlaştirilmoqda.

Avvalo, darsni taşkil etiş – öqituvçining ijodiy, şaxsiy va kunlik faoliyatidir. Bu jiddiy va murakkab tayyorgarlikni talab qiladi va dars oldidan tayyorgarlik öqituvçiga dars turkumidagi örnini aniqlaş, mavzuni tuşuntiriş, mustahkamlaş, ötgan mavzu böyiça söraş, uyga vazifa beriş va boşqalar haqida oldindan öylaş imkonini beradi. Mos usul va vositalarni tanlaş, öqituvçi öquv fanlarining mazmuni va ketma-ketligini yaxşi tasavvur qila olişi, bugungi kunda yuqori sinflarda berilgan bilimlar öquvçilarning taraqqiyotiga qanday xizmat qilişini bilişi kerak.

Taʼlim jarayonida dars öqituvçining kundalik faoliyati va muhim işi bölib, darsni taşkil etiş hamda uni foydali va samarali ötkaziş uçun öqituvçining jiddiy tayyorgarligi qatʼiy talab qilinadi. Ayniqsa, yangi davr öqituvçisi uçun öziga xos malakaga ega böliş bilan birga, tölaqonli falsafiy, hayotiy dunyoqaraş ham zarur.

Dars bugungi şaroitda öziga xos mehnat va kuç talab qiladi. Öqituvçi, eng avvalo, öquvçilar bilan işlay olişi kerak. Yaʼni fan öqituvçisi psixolog ham bölişi kerak. Şuningdek, zamon va taʼlim jarayonining jadal rivojlanişi öqituvçidan yangi öqitiş loyihalari, yangi ruhiy yönalişlar, yangi öqitiş usullari, yangi öqitiş texnologiyalaridan yaxşi xabardor bölişni taqozo etadi. Bularning barçasi taʼlimni modernizatsiya qiliş jarayoniga boğliq bölib, uning eng muhim yönalişlaridan biri – yuqori malakali va raqobatbardoş kadrlarning mavjudligidir. Boşqaça aytganda, har bir fan öqituvçisining malaka va könikmalari darsning samarali ötişi va uning natijalariga erişişda eng muhim omil hisoblanadi.

Bugungi kunda taʼlimning asosiy yönalişlari qatoriga quyidagilar kiradi: “Nima örgatiş kerak?”, “Qanday örgatiş kerak?”, “Kimga örgatiş kerak?”, “Qaysi material asosida öqitilişi kerak?”, “Qanday usulni örgatiş kerak?” “Öquvçi kim?”, “Öqituvçi qaysi bosqiçda?”, “Taʼlim muassasasining texnik bazasi qay darajada?”.

Har qanday fanni öqitiş samaradorligi uçun tendensiyalar muhim tamoyillar hisoblanadi. Bu tendensiyalarning barçasi didaktik vositalar bilan birgalikda, dars samaradorligini taʼminlaşda muhim ahamiyatga ega.

Zamonaviy mutaxassisdan kasbiy kompetentlilik va noodatiy vaziyatlarda qaror qabul qiliş, jamoada işlaş, axborotni mustaqil oliş, tahlil qiliş, samarali foydalaniş, özgaruvçan vaziyatlarga moslaşuvçanlik talab etiladi. Bunday sifatlarga ega mutaxassisni tayyorlaş esa, diniy taʼlim muassasalari oldida turgan dolzarb masalalardan hisoblanadi.

Dunyoviy davlatda diniy taʼlimning norasmiy va rasmiy taʼlimdagi örni, davlat tomonidan berilişi mumkinmi, majburiy yoki ixtiyoriymi, diniy taʼlim berilsa, qaysi yoşdan boşlaş kerak, nima örgatiş kerak va şunga öxşaş masalalarni hal etiş dolzarb ahamiyatga ega. Sönggi yigirma yil içida “Dinlar tarixi” hamda “Tarbiya” fanlarining zarurligi va mazmuni ayrim qatlamlar tomonidan tanqid qilingan bölsa-da, umuman olganda, jamoatçilik tomonidan qöllab-quvvatlanib, işonç qozondi. Şunday qilib, diniy taʼlim borliq bahslaridan qutulib, öz erkinligiga erişdi. Dinlar tarixi va tarbiya fanlarini öqitişda jiddiy ilmiy izlaniş va tahlillar juda çeklangan darajada olib borildi.

“Dinlararo”, “Fenomenologik”, “Din yoki mazhabga asoslangan” va “Savol” kabi köplab modellar “globallaşgan”, “köp madaniyatli” va “köp dinli” dunyoda dinni qanday örgatiş kerakligi haqida akademik doiralarda işlab çiqilgan. Uşbu modellarning barçasini işlab çiqişdan maqsad, köp dinli va köp madaniyatli jamiyatlarning diniy taʼlim va taʼlimga bölgan bilim yetişmasligi va ehtiyojlarini qondirişdir. Şubhasiz, turli ijtimoiy tuzilma va dinlar taʼlimoti uçun işlab çiqarilgan bu usullarning aynan mamlakatimizga köçirilişi yoki aynan islom dinini öqitiş uçun işlatilişi mumkin emas. Biroq Ğarbda diniy taʼlim böyiça mutaxassis bölgan olimlar tomonidan işlab çiqilgan bu modellarga befarq bölib qolişni tasavvur qilib bölmaydi.

Soğlom diniy taʼlim sifatli taʼlim va tarbiya orqali amalga oşiriladi. Çunki dunyo tinçlikka muhtoj, dinlararo tinçlik zarur. Dinlararo tinçlik dinlararo muloqotni talab qiladi va bu esa, dinlar böyiça fundamental tadqiqotlarni talab qiladi. Bularning barçasi taʼlim va kadrlar tayyorlaş sohasidagi saʼy-harakatlarni kuçaytirişni taqozo etmoqda. Zero, “Islom dini bizni ezgulik va tinçlikka, asl insoniy fazilatlarni asrab-avaylaşga daʼvat etadi” [2].

Ijtimoiy va şaxsiy hayot bilan çambarças boğliq bölgan dinning axloqiy taʼlimotlari ikkinçi öringa tuşirilgan, rasmiyatçilik va şiorlar örtaga taşlangan bir muhitda haqiqiy va soğlom diniy taʼlimning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Dinni sifatli öqitiş bilan tuşuniş mumkin. Din töğri örgatilmasa, odamlarni mutaassiblik va aqidaparastlikka olib keladi. Tarix bunga son-sanoqsiz misollar bilan töla. Bizningça, diniy taʼlimning uç xil yöl bilan berilişi mumkinligi haqidagi quyidagi tezisni ilgari suriş maqsadga muvofiq:

1. Dinni örganiş. Bu yerda har bir şaxs mansub bölgan dinning tamoyillari va eʼtiqodlarini örgatiş maqsad qilingan. Qaysidir maʼnoda bu bitta din yoki bitta teologik tizimning taʼlimotidir. Mazkur yondaşuvda muhim narsa ozçilik guruhlari öz dinlarini örganişi va öz dinini hurmat qilişidir.
2. Dinni ilmiy örganiş. U din bilan boğliq ilmiy izlaniş va tadqiqotlarni öz içiga oladi. Muayyan din boşqa dinlar bilan taqqoslangan holda öqitiladi. Diniy taʼlimotda rivojlangan fenomenologik yondaşuv diniy taʼlimotga ilmiy yondaşiş natijasida rivojlandi. Din fenomenologiyasi – bu falsafiy fenomenologiyaning maʼlum darajasi taʼsirida bölgan yondaşuvlar töplami bölib, ular diniy materialni tiriklar nuqtai nazaridan taqdim etişga, talaba yoki olimning taxminlaridan voz keçişga harakat qiladigan metodologiyalarni öz içiga oladi [6:21].

Dinni öqitişda fenomenologik yondaşuvning maqsadi öquvçilarda dinni tuşuniş va fikrlaş qobiliyatini rivojlantirişdan iborat. Bu usulga köra, jamiyatdagi köpçilikning dinidan boşqa dinlar öşa din aʼzolari nuqtai nazaridan öqitilişi kerak. Uşbu taʼlimot jarayonida boşqa dinlar haqidagi salbiy fikrlar rad etilgan, yaʼni qavs içida diniy adolat tahlili keltirilgan [7:485].

Dinni öqitişga fenomenologik yondaşuv dinşunoslik metodologiyasini davlat maktablarida diniy taʼlimga aylantiriş natijasida vujudga kelgan usuldir. Bu maktablarda aqidaviy bölmagan plyuralistik yondaşuvga yöl oçadi [3:498-502].

Şu maʼnoda, diniy taʼlim ilohiyotning quyi fanidir va turli dinlarni örganiş uçun teng huquqlarni beradi. Buyuk Britaniya va Norvegiyada işlab çiqilgan modellar uşbu toifaga kirişi mumkin. Dinni örganiş köp dinli, köp madaniyatli, plyuralistik va demokratik jamiyatlarda muhim ahamiyatga ega. Bu usul özining afzalliklari va kamçiliklariga ega.

3. Dindan axloqiy tarbiya vositasi sifatida foydalaniş. Uşbu örganiş uslubida din nafaqat tadqiqot obyekti, balki taʼlim mavzusiga ham aylanadi. Maqsad talabaga biron-bir din yoki mazhabni örgatiş emas, balki uning hayotga oid qadriyatlarni örganişiga imkon beriş orqali uning axloqiy va maʼnaviy rivojlanişiga hissa qöşişdir. Uşbu modelning maqsadi bolani yuksak darajada tarbiyalaşdir. Şu sababdan bu yondaşuvni diniy taʼlim deb ham ataş mumkin.

Diniy taʼlim insoniyat tarixining boşidanoq muhim ehtiyoj bölib kelgan. Bu ehtiyojni qondiriş uçun odamlar azaldan dinga eʼtiqod qilgan. Töğri maʼlumot bilan bu qobiliyatni rivojlantira olmaydigan odam yolğon maʼlumot va yöl-yöriqlarga duçor bölişi mumkin. “Dunyoda dinga işonçi bölmagan xalq yöq. Çunki muayyan xalq dinsiz, eʼtiqodsiz, biror-bir narsaga işonçsiz holda yaşay olmaydi” [5:9].

Mamlakatimizda yangi joriy etilgan taʼlim tizimida öqitişning kredit tizimi sanab ötilgan jihatlarga ega kadrlarni tayyorlaşga keng imkoniyat yaratadi [8]. Har jihatdan qulay va samarador mazkur tizim mehnat bozorining özgaruvçan ehtiyojini qoplovçi mexanizm sifatida namoyon böladi, yaʼni taʼlim muassasalari bitiruvçilarining akademik harakatçanligi, yaʼni öz ustida takror va takror işlaşini taʼminlaydi. Taʼlimda kredit tizimining muhim ahamiyati şundaki, akademik dasturlar mehnat bozori talablariga mos holda tuziladi. Öquv rejadagi fanlarning aksar foizini tanlov fanlari taşkil etib, öquv jarayoniga axboriy tizimlar joriy etiladi. Bunda mamlakatdagi bugungi vaziyatdan kelib çiqib, diniy taʼlim muassasasi bitiruvçisiga qöyiladigan talablar belgilanadi hamda ularni öqitişda individual yondaşilib, ular mustaqil taʼlim olişga yönaltiriladi. Bu esa, diniy taʼlim muassasalari talabalarini öz ustida köproq işlaşini talab etadi.

Xulosa örnida aytiş joizki, Özbekiston ming yillar davomida Buyuk Ipak yölining muhim qismi bölib kelgan. Bu yerda ilm-fan, madaniyat markazlari hamişa taraqqiy etgan. Ularning rivojlanişida xalqimizga xos bağrikenglik, mehmondöstlik, özga madaniyat vakillariga hurmat tuyğulari asosiy omillardan bölgani tabiiy. Şuning uçun bugungi kunda ham ölkamizda turli xalqlar urf-odat va anʼanalari özaro uyğunlikda rivojlanib bormoqda. 

1. Mirziyoyev Ş.M. Yangi Özbekiston demokratik özgarişlar, keng imkoniyatlar va amaliy işlar mamlakatiga aylanmoqda. – T., 2021. – B.12.
2. Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev 2017-yil 19-sentyabr kuni BMT Boş Assambleyasining 72-sessiyasida sözlagan nutqidan. – “Xalq sözi” gazetasi. – №189.
3. Bazarkulov S. Fenomenologiçeskiy podxod k obuçeniyu religii v şkole // E-Scio 2. – 2021. – C.498-502.
4. Diniy bağrikenglik tamoyillari yoşlar talqinida. Taşkiliy hayʼat: O.Yusupov [va boşq.]. Masʼul muharrir I.Ahrorov. – T.: Movarounnahr, 2015. – B. 22.
5. Yöldoşxöjayev H., Rahimjonov D., Komilov M. Dinşunoslik maʼruzalar matni. – T., – B. 9.
6. Robert J. Din Eğitimi: Yorumlayıcı Bir Yaklaşım. – İstanbul: Dem Yayınları, 2005. – S.21.
7. Cyeylan Yusuf. Ninian Smartʼın Din Eğitimiyle İlgili Görüşlerinin Değyerlendirilmesi // Yekev Akademi Dergisi. – Yaz 2019. – Yıl: 23 Sayı: 79. – S.485.
8. https://muslim.uz/index.php/мақолалар/итем/3659-диний-та-лим-со-асидаги-исло-отлар