Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bukhari.uz
Kirish. Bola tarbiyasi haqida soʻz ketganda, koʻpincha bilim berish, intizomga oʻrgatish, yaxshi va yomonni ajratish kabi masalalar birinchi oʻringa chiqadi. Biroq tarbiyaning yana oʻta nozik bir jihati bor, u ham boʻlsa “bola oʻzini tarbiya jarayonida qanday his qiladi va qanday shaxs boʻlib shakllanadi?” degan savoldir. U oʻz xatosini tuzatish jarayonida oʻzini qadrli inson sifatida his qiladimi yoki “yomon bola” degan tamgʻa bilan qolib ketib, bu unda keyinchalik talay ruhiy travmalar va komplekslarni keltirib chiqaradimi? Kattaning tanbehi uning oʻz xatosini tushunishiga yordam beradimi yoki uyalishga majbur qiladimi? Tarbiyada talabchanlik bilan mehr oʻrtasida qanday muvozanat boʻlishi kerak?
Bu savollar bugungi pedagogika va bola psixologiyasi uchun muhim masalalardan biridir. Zamonaviy tadqiqotlarda bolani sharmanda qilish, uni boshqalar oldida kamsitish yoki shaxsiyatiga salbiy tamgʻa qoʻyish tarbiya usuli sifatida shubha ostiga olinadi. Ann Monro maktab yoshidagi bolalarga nisbatan uyaltirish amaliyotining rivojlanishga salbiy taʼsirini tahlil qilib, bundan tiyiladigan pedagogik yondashuvlarga eʼtibor qaratadi.[1] Joan F.Gudman va Brittni Ayris Kuk esa tarbiyada shaxsning oʻzini emas, uning muayyan xatti-harakatini baholash muhimligini taʼkidlaydi.[2]
Qiziq jihati shundaki, asrlar avval yozilgan «Al-Adab al-mufrad»da ham bolaga munosabatga faqat buyruq va intizom emas, balki mehr, masʼuliyat, adolat va shaxsiy munosabat nuqtayi nazaridan qarash kerakligiga aniq ishoralar bor.
Shu jihatdan ushbu maqolaning asosiy maqsadi «Al-Adab al-mufrad»dagi bola tarbiyasiga oid hadis va rivoyatlarni zamonaviy pedagogikaning “bolani uyaltirmaslik” va “qoʻllab-quvvatlovchi muloqot” tamoyillari bilan qiyosiy tahlil qilishdan iborat.
- Tarbiyada birinchi qadam: bolaga “muammo” emas, shaxs sifatida qarash
«Al-Adab al-mufrad»ning «Kitobu riʼoyatil avlod» – “Farzandlarga gʻamxoʻrlik kitobi”da bola bilan munosabatning turli jihatlari bir joyga jamlangan. Unda bolaning quvonch manbai ekani, uni koʻtarib erkalash, oʻpish, mehr koʻrsatish, odob oʻrgatish va ota-onaning farzand oldidagi burchi kabi masalalar alohida boblarda keltirilgan.[3]
Bu tartibning oʻzi eʼtiborga molik. Chunki asar bolani faqat “tarbiya qilinishi lozim boʻlgan subyekt” sifatida emas, balki mehr va eʼtiborga haqli xilqat sifatida tasvirlaydi.
Jumladan, Abu Hurayradan rivoyat qilingan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Hasan ibn Alini oʻpganlari, oʻsha paytda Aqraʼ ibn Hobis “Mening oʻn farzandim bor, birortasini ham oʻpmaganman” degani va unga “Rahm qilmaganga rahm qilinmaydi” mazmunida javob berilgan aytilgan.[4]
Bu rivoyatni zamonaviy pedagogika nuqtayi nazaridan talqin qilishda muhim jihat – mehrni tarbiyaga zid qoʻymaslik. Yaʼni, “bolaga mehr koʻrsatish – uni erkalatib, intizomsiz qilib qoʻyish” degan qarash asarning ushbu ruhiga mos kelmaydi. Aksincha, mehr tarbiyaning insoniy asosi sifatida namoyon boʻladi.
Zamonaviy pedagogikada bolaning oʻqish va rivojlanishida oʻqituvchi yoki ota-onaning qoʻllab-quvvatlovchi munosabati muhimligi taʼkidlanadi. Edvard Desi va Richard Rayan ishlab chiqqan oʻzini oʻzi belgilash nazariyasida insonning avtonomiya (muayyan darajada mustaqil boʻlish), qobiliyatni his qilish va ijtimoiy bogʻliqlik ehtiyojlari muhim psixologik omillar sifatida koʻrsatiladi.[5]
Demak, tarbiyaning maqsadi bolani faqat “itoatkor” qilish emas. Unda masʼuliyat, oʻzini anglash va boshqalar bilan sogʻlom munosabat qurish qobiliyatini shakllantirish ham muhimdir.
- “Yomon bola” bilan “bilib-bilmay xato qilib qoʻygan bola” oʻrtasidagi farq
Zamonaviy pedagogika uchun juda nozik masalalardan biri – xatoni baholash bilan shaxsni baholashni farqlay bilish.
Masalan, “sen yomon bolasan” degan gap bolaning muayyan xatti-harakatini emas, uning butun shaxsini baholaydi. «Bu ishing notoʻgʻri boʻldi» degani esa xatti-harakatga qaratilgan boʻladi va uni tuzatishga imkoniyat qoldiradi.
Gudman va Kuk maktab muhitida uyaltirishning salbiy jihatlarini tahlil qilar ekan, shaxsni kamsitish bilan uning muayyan xatti-harakatini baholash oʻrtasida farq borligini koʻrsatadi.[6] Bu farq zamonaviy pedagogika uchun juda muhim.
«Al-Adab al-mufrad»dagi tarbiyaga oid materiallardan ham shunga yaqin xulosa chiqarish mumkin: tarbiya insonni sindirishi emas, uni odobga yoʻnaltirishi kerak. Ayniqsa, Ibn Umarning ota-onaning farzand oldidagi burchi haqida keltirilgan soʻzlari diqqatga sazovor: “Sening ota-onang oldida burching boʻlganidek, farzanding oldida ham burching bor”.[7]
Bu qarash tarbiyaga bir tomonlama hokimiyat sifatida emas, oʻzaro masʼuliyat munosabati sifatida qarash imkonini beradi.
Zamonaviy pedagogika nuqtayi nazarida ham bolaning ehtiyojlarini inobatga olish uni intizomdan ozod qilish degani emas. Aksincha, bola bilan munosabatda chegaralar aniq boʻlgani holda uning qadrini saqlash muhim shart hisoblanadi.
- Farzandlar oʻrtasida adolat – pedagogik muhitning yashirin omili
«Al-Adab al-mufrad»dagi eng qiziq va zamonaviy pedagogika bilan bogʻlash mumkin boʻlgan mavzulardan yana biri farzandlarga munosabatda adolat saqlashdir.
Nuʼmon ibn Bashir rivoyatida otasi unga narsa beradi va buni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga bildiradi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam boshqa farzandlariga ham xuddi shunday narsa berilgan-berilmaganini soʻraydilar. Ota “yoʻq” deganida esa bu ishni guvohlikka olishdan bosh tortadilar va farzandlarga yaxshilikda teng munosabat qilish zarurligiga eʼtibor qaratadilar.[8]
Bu hadisga faqat moddiy sovgʻa masalasi sifatida qarash tor yondashuv boʻladi. Uning tarbiyaviy ahamiyati bolalar orasida oʻzaro adolat hissi bilan bogʻliq.Oilada bir farzandni boshqasidan ustun qoʻyish, birini “aqlli”, boshqasiga “muammoli, odam boʻlmaydi, oʻqib nima ham boʻlardi, shahar olib berarmidi” deb qarash, qiz yo oʻgʻil ekaniga koʻra ajratish, qiz bolani kamsitish, bir-biri bilan solishtirish bolalar oʻrtasidagi munosabatlarga juda yomon taʼsir qiladi.
Maktab muhitida ham xuddi shunday holat uchraydi. Oʻqituvchi bir oʻquvchini “eng yaxshi”, boshqasini esa “doimo muammo chiqaradigan, qobiliyatsiz, uquvsiz” oʻquvchi sifatida belgilab qoʻysa, bunday munosabat bolaga qattiq salbiy taʼsir qiladi.
Shu nuqtayi nazardan «Al-Adab al-mufrad»dagi adolat gʻoyasi zamonaviy pedagogika uchun “tamgʻalashdan saqlanish” tamoyili bilan muloqotga kirishishi mumkin.
- Mehr va intizom – bir-biriga zid emas, balki bir-birini toʻldiruvchi kuchli omillardir
Tarbiya haqidagi eski qarashlarning ayrimlarida qattiqqoʻllik yaxshi natijaning asosiy kafolati sifatida koʻriladi. Zamonaviy yondashuvda esa mehr va intizomni bir-biriga qarshi qoʻymaslik tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. «Al-Adab al-mufrad»da bolaga mehr koʻrsatish bilan birga unga odob oʻrgatish, ota-onaning tarbiyaviy masʼuliyati va farzandning axloqiy kamoloti haqida ham gap ketadi.
Demak, asardagi yondashuvni shartli ravishda “mehr + masʼuliyat” modeli sifatida koʻrish mumkin.Faqat mehr boʻlib, talab boʻlmasa, tarbiya jarayonida chegaralar yoʻqoladi. Bola “nima qilsam ham mumkin”, “istaganimni qilaveraman”, “istaganimni gapiraveraman” degan tushunchalar bilan katta boʻladi. Faqat talab boʻlib, mehr boʻlmasa, bola tarbiyani qoʻrquv va bosim sifatida qabul qiladi.
Shuning uchun zamonaviy pedagog uchun asosiy vazifa “qattiqqoʻl yo yumshoq boʻlish” emas, balki talabni bolaning qadrini saqlagan holda ifodalashdir.
- Uyaltirish oʻrniga masʼuliyatni shakllantirish
Maqolaning eng muhim taklifi shuki, tarbiyada “uyaltirish” va “masʼuliyat uygʻotish” tushunchalarini bir-biridan ajratish zarur.
Uyaltirishda bolaga “Nega bunday ish qilding? Sendan odam chiqmaydi!” deyish mumkin. Masʼuliyatga asoslangan muloqotda esa, “Bu ishing boshqa odamga zarar yetkazdi. Endi uni qanday toʻgʻrilashimiz mumkin?” degan savol qoʻyiladi.
Birinchi usul bolaning shaxsiga zarba beradi; ikkinchisi esa uni xatti-harakatining oqibatini anglashga undaydi.
Enn Monro taʼlimda uyaltirishning salbiy taʼsirlarini koʻrib chiqib, bundan voz kechadigan muqobil pedagogik yondashuvlarni taklif qiladi. Gudman va Kuk esa intizomda shaxsni kamsitish oʻrniga uning qilmishiga eʼtibor qaratish muhimligini uqtiradi.
Bu yerda «Al-Adab al-mufrad»ning axloqiy tarbiyaga oid gʻoyalari bilan zamonaviy pedagogika oʻrtasida parallel yuzaga keladi. Ikkisi bir xil tarixiy yoki nazariy tizim emas, ammo har birida tarbiya insonning axloqiy rivojlanishi bilan bogʻlanadi.
- Ota-ona va oʻqituvchi uchun yangi pedagogik formula taklifi
«Al-Adab al-mufrad»dan zamonaviy pedagogik amaliyot uchun shartli ravishda quyidagi formulani chiqarish mumkin:
Mehr → ishonch → muloqot → masʼuliyat → odob.
Bu formula asarda aynan shu shaklda berilmagan, balki undagi bolaga mehr, ota-onaning burchi, adolat va odobga oid gaplarni zamonaviy pedagogik tushunchalar bilan qiyoslash asosida shunday taklif ilgari surilmoqda.
Bola oʻzini xavfsiz his qilgan muhitda xatosini tan olishi osonroq kechadi. Doimo kamsitilgan yoki qoralangan bola esa xatoni yashirishga, yolgʻon gapirishga yo muloqotdan qochishga moyil boʻladi.
Shu sababli tarbiyada “Nima uchun bunday qilding?” degan savolning oʻzi emas, bu savol qanday ohangda va qanday maqsadda berilayotgani ham muhim.
Zamonaviy taʼlimda oʻqituvchining qoʻllab-quvvatlovchi munosabati oʻquvchining ichki motivatsiyasi bilan bogʻliq ekani boʻyicha tadqiqotlar mavjud.8 Demak, pedagogik taʼsir faqat maʼlumot berish yoki nazorat qilish bilan cheklanmaydi; oʻqituvchining munosabat uslubi ham taʼlim jarayonining bir qismi hisoblanadi.
Xulosa. «Al-Adab al-mufrad»ga odob-axloq qoidalarining oʻtmishdagi toʻplami emas. Uning tarbiyadagi imkoniyatlar doirasi juda katta. Asarda bolaga mehr koʻrsatish, ota-onaning farzand oldidagi masʼuliyati, farzandlar oʻrtasida adolat, yaxshi muomala va axloqiy tarbiya kabi masalalar bir-biri bilan bogʻliq holda namoyon boʻladi.
Ushbu gʻoyalarni zamonaviy pedagogika bilan qiyoslashda eng eʼtiborli jihat esa, tarbiyaning inson qadrini saqlash bilan birga olib borilishi masalasidir.
Maktab yo oilada bolani xatosi uchun sharmanda qilish oson. Lekin uning xatosini anglatish, oqibatini koʻrsatish va toʻgʻri yoʻlni tanlashga oʻrgatish ancha murakkab pedagogik mahoratni talab qiladi.
Shu maʼnoda «Al-Adab al-mufrad»dagi mehr, adolat va masʼuliyatga oid materiallar zamonaviy pedagogika bilan mazmunli ilmiy muloqotga kirishishi mumkin. Bu yerda maqsad qadimgi manbani zamonaviy pedagogikaga “moslashtirish” yoki unda zamonaviy pedagogik nazariyalar borligini daʼvo qilish emas. Aksincha, ikki xil tarixiy tajribani bir savol atrofida uchrashtirish muhim: bolani uning qadrini saqlagan holda qanday tarbiyalash mumkin?
Asosiy xulosa shundan iboratki, samarali tarbiya bolaning xatosini inkor etmaydi, ammo xatoning oʻzi bilan bolaning shaxsini bir narsa deb qaramaydi. Xatoni tuzatish mumkin, lyekin bunda albatta bolaning qadri saqlanishi kerak. Bu tamoyil «Al-Adab al-mufrad»dagi mehr va adolatga oid tarbiyaviy qarashlar bilan zamonaviy pedagogikadagi inson qadri, emotsional xavfsizlik va qoʻllab-quvvatlovchi muloqotga eʼtibor oʻrtasidagi eng muhim umumiy nuqtalardan biri sifatida koʻrilishi mumkin. Bu masalaga eʼtibor qaratganingiz uchun tashakkur.
