IKKI HUKMDORNING MOHIR USTASI

Oʻzbekiston nomi xalqaro tashkilotlar, nufuzli anjuman va ilmiy forumlarda tilga olinganda, jahon jamoatchiligi tasavvurida, eng avvalo, yurtimizdan yetishib chiqqan buyuk allomalar, jahon ilm-fani va tamadduniga beqiyos hissa qoʻshgan mutafakkirlar hamda asrlar davomida saqlanib kelayotgan muhtasham tarixiy-meʼmoriy obidalar gavdalanadi. Bu holat Oʻzbekistonning boy ilmiy-maʼrifiy merosi, qadimiy shaharsozlik anʼanalari va yuksak madaniy sivilizatsiya markazlaridan biri sifatidagi tarixiy nufuzini namoyon etadi. Ayniqsa, Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabz kabi qadimiy shaharlarda joylashgan meʼmoriy yodgorliklar, shuningdek, Muhammad Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulugʻbek, Imom Buxoriy, Imom Termiziy kabi buyuk olim va mutafakkirlarning boy ilmiy merosi mamlakatimizning xalqaro maydondagi ilmiy, maʼnaviy qiyofasini belgilab beruvchi asosiy omillardan hisoblanadi.

Yurtimiz nafaqat betakror meʼmoriy obidalari va shaharsozlik anʼanalari bilan, balki boy moddiy va nomoddiy madaniy merosi, etnografik xilma-xilligi hamda yuksak ilmiy ahamiyatga ega arxeologik yodgorliklari bilan ham jahon sivilizatsiyasida alohida oʻrin egallaydi. Shu bois, Oʻzbekiston insoniyatning koʻp asrlik madaniy taraqqiyotini oʻzida mujassam etgan, boy tarixiy-madaniy, etnografik va arxeologik merosga ega mamlakatlardan biri sifatida xalqaro miqyosda eʼtirof etiladi.

Bu zaminda bunyod etilgan meʼmoriy inshootlar oʻzining yuksak badiiy-meʼmoriy qiymati, muhandislik yechimlari va bezak sanʼati bilan nafaqat mintaqa, balki jahon meʼmorchiligi hamda madaniy merosi taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshgan. Asrlar davomida shakllangan mazkur meʼmoriy anʼanalar Markaziy Osiyodagi shaharsozlik madaniyatining yuksak darajasini namoyon etib, keyingi davrlar meʼmorchiligi rivojiga ham sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Xususan, Oʻzbekiston hududida saqlanib qolgan madrasa, masjid, maqbara, saroy va boshqa tarixiy-madaniy yodgorliklar oʻz davrining meʼmoriy uslubi, qurilish texnologiyasi, muhandislik yechimlari hamda nafis amaliy bezak sanʼatining yuksak namunalari sifatida alohida ilmiy va madaniy ahamiyat kasb etadi. Mazkur obidalar mamlakatning boy madaniy merosini aks ettirish bilan birga, jahon sivilizatsiyasi va meʼmorchilik sanʼati tarixining ajralmas qismi sifatida eʼtirof etiladi.

Bu tarixiy meʼmoriy inshootlarda qoʻllanilgan islimiy va geometrik naqshlar, floral kompozitsiyalar, ranglar uygʻunligi hamda nafis bezak yechimlari xalq amaliy sanʼatining yuksak darajada rivojlanganini namoyon etadi. Ushbu bezak elementlari nafaqat estetik vazifani bajargan, balki milliy badiiy tafakkur, ramziy maʼnolar va koʻp asrlik hunarmandchilik anʼanalarining yorqin ifodasi sifatida ham ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, ularni yaratishda ustalarning yuksak kasbiy mahorati, kompozitsion yechimlarni mukammal oʻzlashtirgani va material xususiyatlaridan samarali foydalanish mahorati yaqqol namoyon boʻladi.

Oʻzbek meʼmorchiligida bezak sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshgan mohir hunarmandlar orasida Usta Shirin Murodov alohida oʻrin egallaydi. U oʻzbek milliy amaliy bezak sanʼatining yirik namoyandalaridan biri boʻlib, ayniqsa, ganchkorlik sanʼatini rivojlantirish, uning anʼanaviy uslublarini asrab-avaylash va ijodiy jihatdan boyitishda katta xizmat qilgan. Usta oʻz asarlarida anʼanaviy naqqoshlik va ganch oʻymakorligi uslublarini zamonaviy badiiy yechimlar bilan uygʻunlashtirib, milliy meʼmoriy bezak sanʼatini yangi bosqichga olib chiqqan ustalardan biri sifatida eʼtirof etiladi. Uning boy ijodiy merosi nafaqat milliy hunarmandchilik taraqqiyotida, balki Oʻzbekistonning madaniy va meʼmoriy merosini saqlash hamda kelajak avlodlarga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Usta Shirin Murodov 1879-yilda Buxoro shahrida avloddan-avlodga meʼmorchilik va hunarmandchilik anʼanalarini davom ettirib kelgan oilada tavallud topgan. Uning bolalik yillari xalq amaliy sanʼati va meʼmorchilik muhitida kechgan boʻlib, hunar asoslarini dastlab oila aʼzolaridan oʻzlashtirgan. Otasi Usta Murod va bobosi Nosir ota oʻz davrining taniqli meʼmor va hunarmandlari sifatida tanilgan boʻlib, bu muhit kelajakda Usta Shirinning mohir hunarmand boʻlib shakllanishida muhim ahamiyat kasb etgan. Usta Shirinning kasbiy faoliyatining ilk bosqichi amakisi Usta Hayot rahbarligida boshlangan. Uning ustaxonasida shogird sifatida tarbiya topgan[1]. Shirin Murodov ganch oʻymakorligi, naqqoshlik va meʼmoriy bezak sanʼatining nozik sir-asrorlarini puxta egallagan. Keyinchalik u oʻzining yuqori mahorati, ijodiy yondashuvi va anʼanaviy uslublarni boyitishga qaratilgan faoliyati bilan Buxoro ganchkorlik maktabining yetuk namoyandalaridan biri sifatida shakllangan.

Usta Shirin Murodov asosan ganch oʻymakorligi, naqqoshlik hamda meʼmoriy ornamentlar yaratish sohasida samarali ijod qilgan. Uning asarlarida milliy naqshchilik anʼanalari, islimiy va geometrik bezaklar hamda yuksak badiiy did uygʻunlashgan boʻlib, bu jihatlar uning ijodini oʻzbek milliy amaliy bezak sanʼatining muhim namunasi sifatida baholash imkonini beradi[2]. Usta Shirin Murodov Buxoro amirligi hukmdorlari Abdulahadxon (1857-1910 yy.) va Said Muhammad Amir Olimxon (1880-1920 yy.) davrida yashab ijod qilgan[3]. Mazkur davr Buxoro meʼmorchiligi va amaliy bezak sanʼatida anʼanaviy uslublarning yanada takomillashuvi bilan ajralib turgan. Ana shu madaniy muhitda Usta Shirin Murodov oʻzining sermahsul ijodi bilan ganchkorlik sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshib, keyingi avlod ustalari uchun oʻziga xos ijodiy maktab yaratgan.

Usta Shirin Murodov asosan ganch oʻymakorligi va meʼmoriy bezak sanʼati sohasida samarali faoliyat yuritgan. U oʻz asarlarida ganch plastikasining imkoniyatlaridan mohirona foydalanib, islimiy va geometrik naqshlar, murakkab ornamental kompozitsiyalar hamda koʻzgu bilan uygʻunlashtirilgan bezak yechimlarini yaratishda oʻz davrining boshqa ustalaridan ajralib turgan. Ayniqsa, oyna sathi ustiga ishlangan nafis ganch naqshlari uning oʻziga xos ijodiy uslubini namoyon etuvchi muhim xususiyatlardan biri hisoblanadi. Usta Shirin Murodov ijodining eng yorqin namunalaridan biri Buxoro amiri Said Muhammad Amir Olimxonning Sitorai Mohi Xosa yozgi saroyida joylashgan Oq zal bezaklaridir. Mazkur inshootning ichki bezagini yaratish jarayonida ustaning yuksak kasbiy mahorati, badiiy didi va ijodiy izlanishlari toʻla namoyon boʻlgan. Oq zal kompozitsiyalarida anʼanaviy sharqona islimiy va geometrik naqshlar yevropacha interyer yechimlari bilan uygʻunlashtirilgan boʻlib, bu holat XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi Buxoro meʼmoriy bezak sanʼatida sharq va gʻarb badiiy anʼanalarining uygʻunlashuvini yaqqol aks ettiradi.

Mazkur bezaklarda Usta Shirin Murodov ganch oʻymakorligi anʼanalarini yangi badiiy izlanishlar bilan boyitgan. Xususan, u birinchi bor meʼmoriy bezak kompozitsiyalarida koʻzgudan keng foydalanib, uning sathiga nafis ganch naqshlarini ishlash orqali interyerga chuqurlik, nur jilosi va yuksak estetik taʼsir bagʻishlashga erishgan. Natijada, ganch naqshlari va koʻzguning oʻzaro uygʻunligi oʻziga xos dekorativ muhitni shakllantirib, bu, oʻz navbatida, milliy ganchkorlik sanʼatini yangi badiiy bosqichga olib chiqqan muhim ijodiy yechim sifatida baholanadi.

Shuningdek, Usta Shirin Murodov ijodining yana bir yirik namunasi Toshkent shahridagi Alisher Navoiy nomidagi Davlat akademik katta opera va balet teatrining “Buxoro zali” ichki bezaklarini yaratishdagi ishtirokidir[4]. Mazkur zalning badiiy bezatilishida u ganch oʻymakorligi, dekorativ pannolar, plafonlar, karnizlar va boshqa meʼmoriy bezak elementlarini yuksak mahorat bilan ishlagan. Ushbu ishlar milliy ganchkorlik sanʼatining anʼanaviy uslublarini zamonaviy meʼmoriy yechimlar bilan uygʻunlashtirgan holda amalga oshirilgan boʻlib, binoga oʻziga xos badiiy qimmat va milliy ruh bagʻishlagan.

Ustaning mazkur ijodiy faoliyati davlat tomonidan ham yuksak baholangan. Jumladan, u 1948-yilda Alisher Navoiy nomidagi Davlat akademik katta opera va balet teatrini bezash ishlaridagi xizmatlari uchun SSSRning nufuzli davlat mukofotlaridan biri – “Birinchi darajali Stalin” mukofoti bilan taqdirlangan. Mazkur mukofot ustaning oʻzbek milliy amaliy bezak sanʼati va ganchkorlik maktabini rivojlantirish hamda uning yutuqlarini jahon meʼmorchiligi bilan uygʻunlashtirish borasidagi xizmatlarining yuksak eʼtirofi hisoblanadi.

Usta Shirin Murodov nafaqat yangi meʼmoriy inshootlarni bezash, balki Oʻzbekistonning bir qator tarixiy-madaniy yodgorliklarini taʼmirlash va restavratsiya qilish ishlarida ham faol ishtirok etgan. Xususan, uning ishtirokida Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi, Mir Arab madrasasi, Abdulazizxon madrasasi, Magʻoki Attor masjidi hamda Samarqanddagi Shohi Zinda meʼmoriy majmuasi kabi noyob tarixiy obidalarning ayrim meʼmoriy-bezak elementlari qayta tiklangan[5]. Ayniqsa, ushbu inshootlar peshtoqlaridagi koshinkor naqshlar, ganch bezaklari va boshqa dekorativ kompozitsiyalarni asl qiyofasini saqlagan holda restavratsiya qilishda ustaning yuksak kasbiy mahorati yaqqol namoyon boʻlgan.

Shirin Murodov oʻzbek ganchkorlik sanʼati taraqqiyotiga yangi badiiy yoʻnalish olib kirgan ustalardan biri sifatida eʼtirof etiladi. U anʼanaviy girih va islimiy naqshlar bilan bir qatorda koʻzgu sathi ustiga ganch orqali gulsimon, yulduzsimon va boshqa murakkab ornamental kompozitsiyalar yaratish usulini takomillashtirib, uni keng ommalashtirgan. Bu ijodiy yondashuv meʼmoriy interyerlarga nur, fazoviy chuqurlik va oʻziga xos badiiy joziba bagʻishlab, milliy ganch oʻymakorligi sanʼatining vizual-estetik imkoniyatlarini yanada kengaytirgan.

Usta Shirin Murodov yaratgan bezak kompozitsiyalari nafaqat yuksak badiiy mahorati, balki milliy maʼnaviy qadriyatlar, xalqning estetik didi va koʻp asrlik madaniy anʼanalarini oʻzida mujassam etgani bilan ham alohida ahamiyat kasb etadi. Shu bois, uning ijodiy merosi oʻzbek amaliy bezak sanʼati va meʼmorchilik tarixi taraqqiyotida muhim oʻrin tutadi hamda milliy madaniy merosning ajralmas qismi sifatida yuksak baholanadi.

Usta nafaqat mohir ganch oʻymakori va meʼmoriy bezak sanʼati ustasi, balki oʻz tajribasini keyingi avlodlarga yetkazgan yetuk pedagog ham boʻlgan. U koʻplab shogirdlar tayyorlab, milliy ganchkorlik va naqqoshlik maktabining shakllanishi hamda rivojlanishiga munosib hissa qoʻshgan. Uning pedagogik faoliyati Samarqand taʼmirchilar maktabi, Toshkent qurilish sanʼati maktabi, Moskva badiiy sanʼat bilim yurti hamda P.Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti kabi taʼlim muassasalari bilan bogʻliq boʻlib, bu yerlarda u ganch oʻymakorligi, naqqoshlik va meʼmoriy bezak sanʼati yoʻnalishlari boʻyicha oʻz bilim va tajribasini yosh mutaxassislarga oʻrgatgan.

U 1957-yil 12-fevralda vafot etgan va Toshkent shahridagi Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan. Uning milliy amaliy bezak sanʼati va meʼmorchilik rivojiga qoʻshgan beqiyos hissasi davlat tomonidan munosib eʼtirof etilgan. U mashhur oʻzbek naqqosh rassomi, ganch oʻymakori va xalq meʼmori sifatida tanilgan boʻlib, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi faxriy unvoniga sazovor boʻlgan. Shuningdek, “Lenin”, “Mehnat Qizil nishoni” ordenlari, mustaqillik yillarida esa “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan taqdirlangan. Ustaning boy ijodiy merosi va milliy meʼmoriy bezak sanʼati taraqqiyotiga qoʻshgan xizmatlarini abadiylashtirish maqsadida Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa yozgi saroyi hududida uning xotirasiga bagʻishlab byust oʻrnatilgan. Bu yodgorlik xalq ustasining oʻzbek ganchkorlik sanʼati rivojida tutgan oʻrni va milliy madaniy merosni saqlash hamda boyitish yoʻlidagi xizmatlariga bildirilgan yuksak ehtirom ifodasi hisoblanadi.

Xulosa oʻrnida shuni aytishmiz mumkinki, ikki hukmdor davrida ijod qilgan Usta Shirin Murodov – nafaqat saroylar bezagini yaratgan mohir hunarmand, balki asrlar osha yashaydigan milliy sanʼat xazinasini barpo etgan buyuk sanʼatkordir.