IMOM BUXORIYNING “AL-ADAB AL-MUFRAD” ASARIDA ILM VA ADAB TUSHUNCHALARINING FALSAFIY TAHLILI

“Al-Adab al-Mufrad” asari Payg‘ambar Muhammad (s.a.v)ning odob-axloq haqidagi hadislarini jamlagan nodir to‘plam bo‘lib, unda musulmon odobining barcha jihatlari yoritiladi. Imom Buxoriy bu asarda har bir mavzuni alohida bob sifatida joylashtirgan. Masalan, birinchi bob ota-onaga hurmat haqidadir. Bu odobning eng boshlang‘ich va muhim ko‘rinishidir. Keyingi boblar qarindoshlik rishtalarini mustahkamlash, qo‘shnilar haqi, yetimlarga mehr ko‘rsatish, mehmondo‘stlik, yaxshi xulq kabi mavzularni qamrab oladi. Bu tartib odobning oiladan jamiyatgacha bo‘lgan keng qamrovini aks ettiradi. Imom Buxoriy har bir bob sarlavhasi orqali hadislar mazmunini qisqacha xulosa qilgan, ayrim joylarda hadislarning ishonchlilik darajasiga doir izohlar ham bergan (masalan, ba’zi rivoyatlar sanadida noaniqlik borligini qayd etgan) [12:76]. Bu yondashuv allomaning ilm borasida  nihoyatda ehtiyotkorligini va unga bo‘lgan yuksak talabini ko‘rsatadi.

Asosiy qism. Ilm (bilim)ning inson kamolotidagi o‘rni qanday? Nima uchun Qur’oni karimda ham, hadislarda ham bu masalaga juda katta ahamiyat berilgan? Islom an’anasida “ilm” tushunchasi nafaqat diniy bilim, balki har qanday foydali bilimni anglatadi. “Al-Adab al-mufrad”da keltirilgan hadislarda ilm olish fazilati va uning foydali bo‘lishi zarurligi ta’kidlanadi. Masalan, bir hadisda Payg‘ambar (s.a.v.) bunday deganlar: “Inson vafot etsa, barcha amallari uziladi, illo uch narsa (savobi davom etadi): sadaqai joriya, foyda beruvchi ilm yoki unga duo qiluvchi solih farzand” [10:42]. Bu yerda foydali ilm (ilm-un-nafi’) inson o‘limidan so‘ng ham savob manbai bo‘lib qolishi qayd etilgan – ya’ni odamlarga qoldirilgan ilm abadiy ajr keltiradi. Demak, Imom Buxoriy ushbu hadisni keltirish orqali ilmning amaliy foydasi va davomiy ahamiyatini ko‘rsatmoqda. Yana bir rivoyatda Abu Hurayra (r.a.) ilmni tarqatish haqida bunday degan: “Odamlar orasida ilm yoyilur, nohaq guvohliklar ko‘payur…” [13]. Bu oxirzamonga doir ma’lumot bo‘lib, ilmning jamiyatdagi roli pasayganda yolg‘on kuchayishini bildiradi – bu ham ilmni saqlash va ulug‘lash lozimligiga ishoradir.

Adab (odob-axloq)ning o‘rni. “Al-Adab al-mufrad” nomidan ma’lumki, asarning asosiy e’tibori odobga qaratilgan. “Adab” arab tilida axloq, yaxshi xulq, odob degan ma’nolarni anglatadi. Imom Buxoriy keltirgan ko‘plab hadislarda musulmonning go‘zal xulqli bo‘lishi eng oliy maqsad ekani ta’kidlanadi. Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning quyidagi so‘zlari bunga yorqin misoldir: “Men faqatgina go‘zal xulq-atvorni mukammal qilish uchun payg‘ambar qilib yuborildim”. Ushbu hadis islom axloqiy ta’limotining negizini ko‘rsatadi – ya’ni islomiy da’vat mohiyatan inson axloqini komil qilishga qaratilgandir. Boshqa bir rivoyatda Rasululloh (s.a.v.): “Qiyomat kunida sizlarning eng sevimli va menga eng yaqin bo‘ladiganlaringiz – xulqi eng go‘zal bo‘lganlaringizdir”, deb marhamat qilganlar. Yana shunga o‘xshash hadis: “Tarozida eng og‘ir bosadigan narsa – bu yaxshi xulqdir”. Bu dalillar odob-axloqning diniy nuqtayi nazardan tutgan o‘rnini ko‘rsatadi, ya’ni yaxshi xulq mo‘minning savob tarozisida eng og‘ir keladi va oxirat najotiga sabab bo‘ladi [12].

Ilm va odob uyg‘unligi. Islomda ilm va odob bir-biridan ajralmas tushunchalar hisoblanadi. Ilm amal bilan bog‘lanmasa, qiymati pasayadi, odobsiz bilim esa zarar keltirishi mumkin. Ilm olish ham odob doirasida amalga oshirilishi lozim. Salaf ulamolari: “Ilmsiz odob – jasadsiz ruh kabidir, odobsiz ilm esa yonilg‘isiz olov kabidir”, deb bejiz aytmaganlar. Ya’ni faqat quruq ilm odobsiz foydasiz bo‘lib qoladi, xuddi yoqilg‘isi bo‘lmagan olov hech narsani isitmagani kabi, odob bilan bezatilmagan bilim ham samarasiz yoki hatto halokatli bo‘lishi mumkin. Imom Buxoriy asarida ilm va odobning uyg‘un holda targ‘ib qilinishini bir qancha hadislar orqali ko‘rish mumkin.

Misol uchun, “Al-Adab al-mufrad”dagi 187-hadisda Abu Uboda ibn Somit (r.a.) aytadi: “Otam bilan Ansor sahobalardan ilm talab qilib chiqdik…”. Ular bir sahobaga duch kelishadi va u sahoba Rasulullohdan eshitgan ilmni (ya’ni bir cho‘riga qanday muomala qilish odobi haqida hadisni) ularga rivoyat qilib beradi. Bu voqea sahobalar ilmni qanday ishtiyoq va hurmat bilan o‘rganganini ko‘rsatadi. Yana bir hadisda Payg‘ambarimiz (s.a.v.) bir kishining o‘z joriyasiga (cho‘risiga) ilm va odob o‘rgatib, so‘ng uni ozod etgan holda nikohiga olishini yuksak qadrlab, bunday insonga ikki barobar ajr berilishini aytganlar. Mazkur rivoyatda uch toifa kishining ikki hissa ajr olishi zikr etiladi: ulardan biri aynan o‘z xizmatidagi cho‘riga yaxshi tarbiya (odob) va bilim berib, uni ozod qilgach, uylangan odam ekani ta’kidlanadi. Bu misol islomda ilm va odobni boshqalarga o‘rgatish naqadar savobli amal ekanini ko‘rsatadi. Ilm o‘rgatish jarayoni odob berish bilan yonma-yon turadi.

Shuningdek, sahoba va tobeinlar hayotidan ko‘plab misollar keltiriladi: mashhur tobein Abdulloh ibn Muborakning “Biz hadis ilmiga qaraganda odobni ko‘proq o‘rganishga muhtojmiz” degan so‘zi ma’lum. Imom Molikning onasi uni ilm olishdan avval ustozidan avvalo odob o‘rganishga undagani ham tarixiy rivoyatlar orasida mashhur. Bu naql va hikmatlar “Al-Adab al-mufrad” ruhiga hamohang: ilmga intilish odobdan boshlanadi va ilm egasi bo‘lgan kishi odobda namuna bo‘lmog‘i lozim. Hadislardan kelib chiqadigan xulosa shuki, islomda chinakam ilm – bu amalga tatbiq etilgan, yaxshi axloq bilan bezatilgan bilimdir. Qur’oni karimda ham iymon va solih amal yonma-yon zikr etiladi, faqat nazariy bilim bilan cheklanib qolish qattiq qoralangan. Bir olim shunday deydi: “Gunohning kaliti – bu ilmni amaldan ajratishdir”, yana: “Ilm asos kabidir, amal esa binodir; asos bo‘lmasa bino qulaydi” . Demak, ilm va amal (axloqiy amaliyot) uzviy birligida odob namoyon bo‘ladi. Imom Buxoriy asaridagi hadislar ham shu tamoyilni tasdiqlaydi – ilmga bo‘lgan intilish doimo axloqiy komillik (odob) sari intilish bilan birgadir. Fikrimizni batafsilroq yoritish maqsadida biz Sharq va G‘arb falsafasida adab tushunchasiga munosabat qanday ekanini oydinlashtirish uchun qiyosiy tahlil etishni lozim topdik.

Gʻarb falsafasida axloq nazariyasi (etika) uzoq tarixga ega bo‘lib, bu borada antik davrdan to zamonaviy davrgacha turli yondashuvlar shakllangan. Bu bo‘limda uch muhim Gʻarb faylasufi – Aristotel, Immanuel Kant va Jon Styuart Mill misolida Gʻarb axloqiy tamoyillari ko‘rib chiqiladi. Ushbu faylasuflar uch xil yondashuvni ifoda etadi: fazilat axloqi (Aristotel), deontologik axloq (Kant) va utilitar axloq (Mill). Ularning g‘oyalari bir-biridan ancha farq qilsa-da, har biri axloqiy xulqning mezonini aniqlashga urinadi. Quyida ularning asosiy qarashlari sharhlanadi va keyinchalik islomiy tushunchalar bilan qiyoslanadi.

Aristotel fazilat axloqi (mil.avv. IV asr). Aristotel qadimgi yunon faylasufi bo‘lib, uning “Nikomax axloqi” nomli kitobi axloq falsafasiga oid ilk fundamental asar hisoblanadi. Aristotel ta’limotiga ko‘ra, eng oliy maqsad – “eudaymoniya”, ya’ni baxt-saodat va ravnaqdir. Inson baxtga erishishi uchun fazilatli hayot kechirish zarur. Aristotel nazarida fazilat (areté) yaxshi xulq-atvorning barkamollashgan holati bo‘lib, u odatlar hosilasidir. U har bir axloqiy fazilatni ikki yomonlik (ifrot va tafrit)ning o‘rtasidagi “oltin o‘rtalik” (me’yor) deb ta’riflaydi. Masalan, saxiylik fazilat bo‘lsa, uning haddan tashqari ko‘rinishi isrofgarchilik, yetishmasligi esa xasislik bo‘ladi. Haqiqiy saxiylik ana shu ikkisi orasidagi muvozanatdir. Aristotel axloqiy sistemasida bilimning o‘rni ham muhim. U “Barcha odamlar tabiatan bilishga intiluvchandir” deb yozgan. Bu uning bilimga (ilmga) bo‘lgan ehtiromini ko‘rsatadi [7:12]. Xulosa qilib aytganda, Aristotel etikasi fazilatli xarakter va aqliy komillik uyg‘unligiga tayanadi: eng baxtli hayot – bu aql bilan tanlangan yaxshi fazilatlar mavjud bo‘lgan hayotidir.

Immanuel Kant deontologik axloqi (1724–1804). Kant nemis faylasufi bo‘lib, u axloqiylik mezonini inson aqlidan izlagan. Uning fikricha, axloq asosida burch tushunchasi yotadi. Kantning mashhur “Kategorik imperativ” prinsipiga ko‘ra, axloqiy qonun har doim barchaga majburiy bo‘lgan, aqlga asoslangan buyruqdir. Ya’ni inson o‘z xohish-istaklaridan qat’i nazar, aqliy zarurat tufayli ma’lum axloqiy prinsiplarga bo‘ysunmog‘i lozim. Masalan, yolg‘on gapirmaslik yoki odamlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish – bular shartli vaziyatga bog‘liq emas, balki mutlaq burchlardir. Kant axloqan to‘g‘ri amal deganda “umumiy qonun darajasiga ko‘tarilishi mumkin bo‘lgan maxraj” asosida ish ko‘rishni tushunadi. Uning “Oltin qoida”si: “Sening qilmishing barchaga umumiy qonun bo‘lib xizmat qila oladigan tarzda amal qil”. Demak, axloqiylik me’yori – aql tomonidan kashf etiladigan umumiy qonuniyat. Bu yondashuv deontologiya (burch etikasi) deb yuritiladi: amallar oqibatiga qarab emas, balki o‘z ichki burchga muvofiqligiga qarab baholanadi. Kant nazariyasida ilm va aql tushunchalari muhim o‘rin tutadi – u nazariy aql va amaliy aqlni farqlaydi. Nazariy aql olamni bilishga intilsa (Kantning “Sof aql tanqidi” asari bunga bag‘ishlangan), amaliy aql axloqiy qonunlarni ishlab chiqadi (“Amaliy aql tanqidi”). Kant e’tiqodicha, aql insonda “ichki axloqiy qonun”ni yaratib, unga amal qilish erkinligini ham beradi. Insonning qadr-qimmati ham ana shu aql va irodaviy erkinlik bilan bog‘liq – har bir shaxs avtonom aqliy mavjudot bo‘lgani uchun hurmatga loyiqdir. Kant axloqiy tizimi motivatsiyaga katta urg‘u beradi: faqatgina burchni bajarish niyati bilan qilingan amal sof axloqiy qadrga ega. Masalan, kimdir sodiq do‘st bo‘lgani uchun va’dasini buzmasa, Kant nazarida bu haqiqiy axloqiylik; agar u faqat oqibatdan qo‘rqib yoki manfaat uchun yolg‘on gapirmasa, bu yetarli darajada axloqiy emas [9:8]. Xulosa sifatida, Kant etikasi universal axloqiy prinsiplar va burch hissiga tayanadi – bular inson aqli orqali ochib beriladi va har bir ongli mavjudot uchun majburiydir.

Jon Styuart Mill utilitar axloqi (1806-1873). Mill ingliz faylasufi bo‘lib, u utilitarizm deb nom olgan oqim yetakchilaridan. Utilitarizmga ko‘ra, axloqiy amal – eng ko‘p baxt keltiradigan amaldir. Millning o‘zi bu prinsipni quyidagicha ifodalagan: “Harakatlar, qoidaga ko‘ra, qanchalik baxt (huzur-halovat) keltirsa, shunchalik to‘g‘ri va aksincha, baxtsizlik keltirsa, shuncha noto‘g‘ri hisoblanadi”. Mill etikasi oqibatdorlik (konsequentializm) yondashuvi sifatida tanilgan. Uning asosi – “eng ko‘p odamga eng ko‘p baxt” tamoyili. Masalan, agar bir amal o‘n kishiga manfaat keltirib, bir kishiga ozor bersa, umumiy baxt ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgani uchun, utilitarizm nuqtayi nazaridan, bu amal ma’qullanadi. Mill nafaqat miqdor, balki baxt sifatini ham hisobga olish kerakligini aytadi. Masalan, aqliy-intellektual lazzatlar past darajadagi jismoniy lazzatlardan ustunroq deb hisoblaydi. Unga ko‘ra, yuqori intellektual va ma’naviy ehtiyojlarga ega insonning noroziligi past hayvoniy ehtiyojlar qondirilgan holatdagi qoniqishdan afzalroqdir. Bu bilan Mill “sifatli hedonizm” g‘oyasini ilgari suradi – baxt faqat miqdor emas, sifat jihatdan ham baholanadi. Mill axloq nazariyasida ilmiy yondashuv ham seziladi. U axloqni ilmiy usulda, ya’ni tajriba va kuzatish orqali o‘rganish mumkin deb hisoblagan. Uningcha, odamlarning turli jamiyat va zamonlardagi tajribasi shuni ko‘rsatadiki, odatda, halol va muruvvatli xulq jamiyat farovonligiga olib keladi. Shu tajribaga asoslanib, u haqli ravishda axloqiy me’yorlarni belgilashga uringan. Utilitarizm axloqda foydali oqibatni oliy mezon qilib olgani bois, ko‘p hollarda “eng katta baxt uchun ba’zi individual huquqlarni cheklash ham oqlansa kerak”, degan va bu munozaralarga sabab bo‘lgan. Millning o‘zi bunga yechim sifatida individual huquqlar ham jamiyatdagi umumiy baxtning bir qismi ekani, ularni kamsitish oxir-oqibat zarar keltirishini ta’kidlaydi. Xulosa qilib aytganda, Mill etikasi natijalar va umumiy farovonlik darajasiga qarab axloqni belgilaydi – bunda baxt (pleasure) va iztirob (pain)ning balansi hal qiluvchi rol o‘ynaydi.

Gʻarb axloq nazariyalarining xususiyati. Yuqoridagi uch yondashuv Gʻarb falsafasida axloqiy fikrning turli qirralarini ko‘rsatadi. Aristotel axloqiy kamolotga erishish uchun fazilatli xarakter va aql zarur deydi – bu fazilat (virtue) etikasi. Kant axloqiylikni prinsipial burch sifatida talqin etib, shaxsning niyati va iroda erkinligiga urg‘u beradi – bu deontologik etika. Mill esa axloq mezonini oqibatdagi baxt miqdori va sifati bilan o‘lchaydi – bu konsequentialist (oqibatga intiluvchi) etika. Qiziqarli jihati, Gʻarb an’anasida bu yondashuvlar bir-biriga muxolif ko‘rilsa-da, amaliy hayotda ular ko‘pincha qo‘shilib ketadi. Masalan, odatda yaxshi fazilatli insonlar jamiyatga foydali ish qiladi (Aristotel va Mill nuqtayi nazarining uyg‘unligi), yoki burchini ado etishga odatlangan odam odatda ijtimoiy foydani ham ko‘zlab ish qiladi [11:122]. Islomda esa, quyida ko‘rib o‘tilishicha, aslida bu tamoyillarning uyg‘un birlashuvi kabi fazilat, burch va foyda tushunchalari izchil bir tizimga solingan.

Gʻarb falsafasida bilim (epistemologiya) yondashuvlari. Endi Gʻarb falsafasida bilim nazariyasi (epistemologiya)ga qisqacha to‘xtalamiz. Bu soha “Biz qanday bilamiz?”, “Bilim nimadan iborat?” kabi savollarga javob izlaydi. Gʻarbda bilim haqidagi falsafiy qarashlar ham antik davrdan boshlab rivojlangan. Quyida qisqa tarixiy manzaraga nazar solamiz va ilm (bilim)ga munosabatni islomiy qarashlar bilan taqqoslaymiz.

Antik davr va O‘rta asrlar. Bilimga doir ilk falsafiy tushunchani qadimgi yunonlar bergan. Platon haqiqiy bilimni mantiqiy asoslangan to‘g‘ri ishonch deb ta’riflagan (uning mashhur “Mağora alegoriyasi” bilimsizlikdan bilim sari yo‘lni tasvirlaydi). Uning shogirdi Aristotel esa bilimni tizimli ravishda tahlil qildi. Masalan, Aristotel “Metafizika” asarini “Barcha odamlar tabiatan bilimga intiladi” degan so‘z bilan boshlaydi. Bu insonning tug‘ma bilish ishtiyoqiga e’tiborni qaratadi [6:980a]. Aristotel fikricha, bilim sezgi tajribasidan boshlanib, aql orqali umumiy tushuncha hosil qilish bilan shakllanadi. U bilim turlarini ham farqlagan – nazariy bilim (episteme) va amaliy bilim (texne va fronesis) o‘rtasini ajratib, nazariy haqiqatlarni bilish oliy qadriyat, amaliy donolik esa hayot uchun zarur degan. Yunon falsafasida bilim ko‘pincha fazilat bilan bog‘liq deb qaralgan. Suqrot “bilim – fazilat, nodonlik – yovuzlik” degan g‘oyani ilgari surgan edi, ya’ni kim bilsa, u to‘g‘ri ish qiladi deb o‘ylagan (keyinchalik Aristotel bu fikrni to‘g‘rilab, bilimning o‘zi yetmasligini, odat va tarbiya ham muhimligini aytgan). O‘rta asrlarga kelib, Yevropada bilim asosan diniy doirada – sxolastika an’anasida rivojlandi. Xususan, Foma Akvinskiy kabi faylasuflar ilohiyot va falsafani uyg‘unlashtirib, ilohiy vahiy orqali olingan bilim va inson aqli orqali olingan bilim bir-birini to‘ldiradi, deb hisobladi. Biroq Uyg‘onish va Yangi davrga kelib, Gʻarb falsafasida epistemologiya mustaqil sohaga aylandi.

Yangi davr: ratsionalizm va empirisizm. XVII-XVIII asrlarda Gʻarbda “Ratsionalizm” va “Empirisizm” deb nomlangan ikki muhim epistemologik oqim vujudga keldi. Ratsionalistlar (Rene Dekart, Barux Spinoza, Leybnits kabi) bilimning eng ishonchli manbai sifatida aql va mantiqiy tafakkurni ko‘rsatdi. Masalan, Dekartning mashhur so‘zi: “Men o‘ylayapman, demak mavjudman” – bu bilish jarayonida shubha va aqlning ahamiyatini ko‘rsatadi [16:4]. Dekart barcha narsadan shubha qilib ko‘rib, oxir-oqibatda aql orqali aniq haqiqatni topish mumkin, degan xulosaga keldi. U matematik aksiomalar singari apriori (tajribadan avval mavjud) bilimlar borligini ta’kidladi. Empiriklar (Jon Lokk, Devid Yum, Jorj Berkli) esa aksincha, barcha bilim tajribadan kelib chiqadi, deb hisobladi. Lokk inson ongini tug‘ilganda “tabula rasa” (toza taxta)ga qiyoslagan, ya’ni barcha g‘oya va bilimlar keyinchalik sezgilar orqali to‘planadi. Yum esa sabablilik, modda kabi tushunchalarning o‘zini ham shubha ostiga oldi – biz faqat hodisalarni ko‘ramiz, lekin ularning ortidagi “sabab”ni bevosita ko‘rmaymiz, degan fikr bilan bilimning cheklanganini ko‘rsatdi. Empiriklar tajriba va eksperimentni ilmiy bilishning asosiy usuli deb ilgari surdi. Shu tariqa, Yangi davr falsafasida “aql va mantiq”, “sezgi va tajriba” qarama-qarshiligi epistemologik bahslar markazida bo‘ldi.

Kant va undan keyingi davr. Immanuel Kant yuqorida ko‘rib o‘tilganidek, axloqda inqilob qilgani kabi, epistemologiyada ham muhim burilish yasadi. U ratsionalizm va empirikizmni sintez qilishga harakat qildi. Kantning fikricha, bilim ikki unsurdan tarkib topadi: ma’lumotlar tashqi tajribadan keladi, lekin ongimiz ularni tartibga soluvchi kategoriyalarni avvaldan o‘zida mujassam etgan. U “Aqlsiz sezgi – ko‘r, sezgisiz aql – bo‘sh” degan mazmunda ta’kidlab, bilim uchun har ikkisi zarurligini aytadi [8:55]. Kant shuningdek, bilimning chegaralarini ham ko‘rsatib berdi: inson aqli faqat hodisalarni (fenomenlarni) bilishi mumkin, narsalarning “o‘zini” (noumen) – ya’ni, metafizik haqiqatlarni to‘liq bilishga ojiz. Bu bilan u metafizik ilmning ishonchliligiga shubha bildirdi, garchi axloqiy e’tiqod nuqtayi nazaridan Xudo, ruh, erkinlik kabi noumenlarni faraz qilish zarur deb hisoblasa ham. Kantdan keyin Gʻarb falsafasida turli epistemologik oqimlar rivojlandi: Hegel mutlaq idealizm orqali aql mutlaq haqiqatni qamrab oladi desa, pozitivistlar (Ogyust Kont va boshqalar) faqat ilmiy-tajriba orqali tekshiriladigan bilimni haqiqiy deb bildi. XX asrga kelib, konstruktivizm, postmodernizm kabi yondashuvlar bilim nisbiy tushuncha ekanini uqtirdi. Biroq an’anaviy ma’noda, Gʻarb falsafasida “bilim – bu haqiqatga mos keluvchi asosli ishonch” degan tushuncha keng tarqalgan.

Bilim va axloqning aloqadorligi. Gʻarbda epistemologiya va etika ko‘pincha alohida sohalar sifatida qaraladi: biri “nima bilish mumkin?” degan savolga, ikkinchisi “nima qilish kerak?” degan savolga javob beradi. Biroq ayrim faylasuflar ularning bog‘liqligini ta’kidlagan. Masalan, Suqrot nazarida ilm va axloq birikmas edi – u “bilgan kishi yomonlik qilmaydi” deb o‘ylardi, chunki yomonlik bilimsizlik natijasi. Keyinchalik bu fikr to‘la ma’noda qo‘llab-quvvatlanmadi, chunki tarixda juda bilimli bo‘lib ham axloqsiz ish tutganlar ko‘p. Gʻarbda ilm-fan rivojlangan sari “ilmiy bilim axloqan neytral, undan foydalanishgina yaxshi yoki yomon bo‘lishi mumkin” degan qarash paydo bo‘ldi [15:15]. Masalan, atom energiyasini bilish – bu neytral ilmiy haqiqat; undan elektr energiyasini olish yaxshi tomondan foydalanish bo‘lsa, qurol yaratish yomon tomondan foydalanish hisoblanadi. Shu bois, Gʻarb jamiyatlarida “ilm-fan taraqqiyoti axloqiy taraqqiyotni kafolatlamasligi” ayon bo‘ldi – bu masalada XX asrning ijtimoiy kasalliklari (urushlar, ekologik muammolar va hokazo) ko‘p saboq bo‘ldi.

Shunga qaramay, Gʻarb an’anasida bilim va odob integratsiyasi g‘oyalari ham mavjud. Masalan, Aristotel fazilat uchun bilim va aqlni shart qilganini yuqorida eslatdik. Yangi davrda Tomas Jefferson kabi mutafakkirlar demokratik jamiyatda fuqarolarni ilmli qilish (ma’rifat) va axloqli qilish birdek muhimligini aytgan. Professional etika sohalarida (masalan, tibbiyot yoki ilmiy tadqiqot axloqi) “bilimdonlik bilan mas’uliyat” birga muhokama qilinadi. Umuman, Gʻarb falsafasida mavjud bir savol – “Haqiqatni bilish” (epistemik intilish) va “Yaxshilikni qilish” (axloqiy intilish) orasidagi bog‘liqlik masalasi. Endi esa, islom va gʻarb yondashuvlarini bevosita solishtirib ko‘ramiz.

Ilm va adab: islom va gʻarbning qiyosiy tahlili. Yuqorida islomiy manbalar (hadislar) va gʻarb falsafasidagi asosiy g‘oyalarni ko‘rib chiqdik. Endi ilm va axloq (adab) tushunchalarining o‘xshash va farqli jihatlarini tahlil qilamiz. Islomiy qarashni Imom Buxoriy hadislaridan kelib chiqadigan tushunchalar ifodalaydi, gʻarbiy qarashni esa Aristotel, Kant, Mill kabi faylasuflar g‘oyalari ifodalaydi. Quyida muhim jihatlar boʻyicha solishtirma tahlil berilgan.

Ilm (bilim) tushunchasi: maqsad va manba. Islomda ilm. Ilm – bu Allohdan berilgan ne’mat, haqiqatni anglash vositasi va bandaga farz qilingan majburiyat. Islomda ilmning oliy maqsadi Allohni tanish, Unga yaqin bo‘lish va odamlar orasida foydali bo‘lishdir. Payg‘ambarimiz (s.a.v.) “Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdir” degan mazmunda ko‘rsatma berganlari rivoyat qilingan [1:57]. Bu bilim olish diniy ibodat singari ahamiyatli ekanini bildiradi. Ilm manbalari islom nazarida xilma-xil: birinchidan, vahiy va ilohiy kalom (Qur’on va hadis) eng ishonchli bilim manbai; ikkinchidan, aql-idrok va tajriba ham muhim vosita (islom olimlari matematika, tibbiyot, falakiyot kabi dunyoviy ilmlarni ham rivojlantirganlar). Biroq islom an’anasida ilmning axloqiy qiymati birlamchi ahamiyatga ega: “foydasiz ilm” maqtalmaydi, balki foydali ilm targ‘ib qilinadi (yuqoridagi hadisda ham “foyda beruvchi ilm”gina inson uchun savobli ekani aytilgan). Imom Buxoriy keltirgan hadis va naqllarda ko‘rilganidek, ilm doimo odob va taqvo bilan bog‘langan. Musulmon olimi nafaqat bilimi, balki xulqining go‘zalligi bilan ham jamiyatda yetakchi bo‘lishi kerak. Ilmning maqsadi faqat haqiqatni bilish emas, balki haqiqatga amal qilishdir – aynan shu yerda u odob bilan qo‘shiladi.

Gʻarbda ilm. Gʻarb falsafasida ilm tushunchasi ko‘proq nazariy haqiqatni bilish ma’nosida qo‘llanadi. Aristotel davridayoq bilish zavqi haqida gapirilgan – “barcha odamlar bilishni xohlaydi” – ya’ni bilim inson uchun tabiiy intilish obyekti. Gʻarbda ilmning maqsadi ko‘pincha haqiqatni anglash, tabiat qonunlarini ochish, tushuntirish berish sifatida talqin qilinadi. Masalan, ilm-fan taraqqiyoti (Kopernikdan Nyutongacha, Eylerdan Enshteyngacha) asosan dunyoqarashni kengaytirish, olam qonuniyatlari qanday ishlashini bilishga qaratilgan edi. Ilm manbalari Gʻarb an’anasida: antik davrda – aql va mantiq (Platon, Aristotel); yangi davrda – tajriba va eksperiment (Galiley, Nyuton); hozirgi kunda – ikkisining integratsiyasi (ilmiy tadqiqotlar nazariya va tajribani birlashtiradi).

Gʻarb epistemologiyasida ilm axloqiy jihatdan neytral deb qaralishi mumkin: ya’ni “bilim – bu qurol, uni yaxshilikka ham, yomonlikka ham ishlatish mumkin”. Bu fikrni mashhur fizik Albert Eynshteynning: “Fan din(dagi axloq)siz halokatga olib boradi, din fan(bilim)siz oqsoq bo‘ladi” degan so‘zlari ham ifodalaydi. Ya’ni Gʻarbda ham ayrim tafakkur egalari ilmiy bilimning axloqiy mas’uliyatini tan olgan. Lekin asosan falsafa nuqtayi nazaridan, Gʻarbda ilmga baho berishda haqiqat va yolg‘on mezoni hal qiluvchi (axloqiy yaxshi-yomon emas)dir [2:24]. Shuning uchun, masalan, ilmiy kashfiyotlar baholanishida “Bu kashfiyot to‘g‘rimi?” degan savol birlamchi bo‘ladi. “Bu kashfiyot yaxshi oqibatga olib keladimi?” degan savol esa ilmiy doiradan ko‘ra, ijtimoiy yoki axloqiy doirada ko‘proq muhokama qilinadi.

Xulosa – ilm borasidagi o‘xshashlik va farqlar. Islom va Gʻarbda ilmga intilish umumiy jihat: har ikkisi insonni bilishga chorlaydi. Farqi shundaki, islom ilmni doimo ma’naviy va axloqiy maqsadga yo‘naltiradi – ilmning zohiriy foydasi bilan birga, uning oxirat uchun foydasi, odob uchun asosi borligi inobatga olinadi. Gʻarbda esa (xususan, sekulyar ilmiy an’anada) ilmning utilitar yoki axloqiy maqsadi chetda qolishi mumkin – ilm o‘z-o‘zi uchun qudratli (“bilim – kuch” deyilgan, bilim bo‘lsa, undan foydalanishni jamiyat hal qiladi). Shuningdek, islomda ilohiy vahiy ilmning ajralmas manbai (Qur’on ko‘plab ilmiy va tarixiy haqiqatlar xabarini beradi). Gʻarb falsafiy an’anasida esa vahiy ilm manbasi sifatida Yangi davrda inkor etilgan. Natijada, diniy bilim va ilmiy bilim o‘rtasida bo‘linish yuzaga kelgan. Shu bois, Gʻarbda “e’tiqod va aql” masalasi uzoq munozaralarga sabab bo‘lgan bo‘lsa, islomda e’tiqodning o‘zi ham aslida ilm (ma’rifat)ning bir shakli sifatida qabul qilinadi.

Axloq (odob) tushunchasi: fazilat va mezon. Islomda axloq (adab). Islom axloqiy tizimi Allohning vahiylari (Qur’on oyatlari) va Payg‘ambar hadislariga asoslanadi. Aslida, Qur’onda ham, hadislarda ham axloqiy ideal shaxs tarbiyasi bosh mavzu desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Payg‘ambarimiz (s.a.v.) shaxsiyatlari “eng go‘zal xulq” namunasidir. Qur’onda Alloh taolo: “Albatta, Siz ulug‘ xulq egasisiz” deb marhamat qilgan (68:4-oyat). Islomiy axloqiy fazilatlari sirasiga rostgo‘ylik, adolat, saxiylik, shijoat (jasorat), hayo, halollik, sadoqat, tavoze kabi ko‘plab sifatlar kiradi. “Al-Adab al-mufrad”da keltirilgan hadislar ana shu fazilatlarni tarannum etadi. Masalan, sahobalar axloqiy fazilat bobida Rasululloh (s.a.v.)dan o‘rgangan so‘zlaridan: “Sizlarning eng yaxshilaringiz – xulqi eng yaxshilaringiz”, “Yaxshi xulqli mo‘min kechasi bilan ibodat qiluvchi kishining martabasiga yetadi” kabi hadislar bor [4].

Islomda axloqiylik mezoni sifatida Allohning rizosi olinadi: ya’ni bir amalni qilayotganda “Alloh bundan rozi bo‘ladimi?” degan savol qaror mezonidir. Bu bir jihatdan Kantning burch konsepsiyasiga o‘xshaydi, faqat farqi – bu yerdagi burch inson aqli oldidagi emas, Xoliq oldidagi burchdir (lekin islomiy ta’limotga ko‘ra, Alloh buyurgan narsalar aslida insoniyatning o‘zi uchun ham foydali, uning aqli ham bu haqiqatni tasdiqlaydi). Islomiy axloq qanotlari shunday tartiblangan: farz (majburiy) amallar, harom (taqiqlangan) ishlardan tiyilish – bular deontologik (burchga oid) jihat; mandub (tavsiya) amallar, makruh (yoqmas) narsalar – bular ixtiyoriy, lekin fazilatga eltuvchi yo‘l va nihoyat muboh (mumkin) ishlar – axloqan neytral soha. Qolaversa, islom axloqi niyatga qarab ham baholanadi: “Amallar niyatlarga bog‘liq” (har bir ishning qiymati ortidagi niyatga qaraydi) degan mashhur hadis prinsip darajasiga ko‘tarilgan. Bu esa axloqiylikda shaxsning ichki motivini hisobga olish lozimligini ko‘rsatadi. Kant ham ayni shu narsani “yaxshi irodali bo‘lish” deb ta’kidlagan edi. Islom dini jamoaviy axloqqa ham katta e’tibor beradi. Masalan, “o‘zing uchun xohlagan narsani birodaring uchun ham xohla” qoidasi, “Musulmon – boshqa musulmonlar uning tilidan va qo‘lidan emin bo‘lgan kishidir” degan tarif, “Eng yaxshi musulmon – odamlarga foydalisi” kabi hadislar jamiyatdagi o‘zaro muomala axloqini belgilab beradi [14]. Shunday ekan, islomiy odobning mezoni vahiy orqali belgilangan, Payg‘ambar sunnati orqali namoyon bo‘lgan ilohiy-irshodiy qoida va fazilatlar jamlanmasidir. Bunda yuksak fazilat – taqvo (xudodan qo‘rqib yomonlikdan tiyilish) va ihzon (ezgulikni ichki e’tiqod bilan sidqidildan qilish) eng yuqori maqomda turadi.

Gʻarbda axloq. Gʻarb axloqiy qarashlari ko‘p qatlamli bo‘lsa-da, umumiy bir tendensiyani ko‘rish mumkin: dunyoviy axloqiy mezonlarni izlash. Aristotelning fazilat axloqini olaylik – u baxtga erishish uchun eng maqbul xarakter xususiyatlarini izlab, ijtimoiy muhit va tarbiya orqali ularga erishish yo‘llarini ko‘rsatgan. Bu diniy manbalardan mustaqil holda axloqni tushuntirish edi. Kant esa umumiy majburiyat g‘oyasini ilgari surib, axloqni mutlaqo inson aqliga tayangan holda asoslashga intildi. Unga ko‘ra, “axloqiy qonun – bu aqliy qonun”, inson undan chetlashsa, aqlga xilof ish qilgan bo‘ladi va shu sababli bu noo‘rindir. Mill va boshqa utilitarlar esa axloq mezonini “eng katta yaxshilik” bilan bog‘ladi. Bu ham ilohiy amrlardan mustaqil ravishda, tajribaviy asosda odamlar uchun eng ko‘p baxt keltiruvchi yo‘lni axloq deb belgilashga urinishi edi [10:19-20]. Gʻarbda ham axloqiy tushunchalarga diniy-ta’limiy ta’sir bo‘lgan (masalan, Kantning axloqiy g‘oyalari protestant tarbiyasidan butunlay xoli deya olmaymiz). Ammo baribir nazariy jihat shuki, Gʻarb etikasi asosan inson markazli (antropotsentrik) bo‘lib, inson tafakkuri va tajribasini asos qiladi, islom axloqi esa ilohiy markazli (teosentrik) bo‘lib, ilohiy iroda va vahiyni markazga qo‘yadi. Biroq qiziqarli o‘xshashlik ham bor: fazilat axloqi an’analari, xususan “fazilat” tushunchasi. Aristotel axloqiy fazilatlarni sanagan va ta’riflagan bo‘lsa, Islomda ham fazilatlar (makorimul axloq) sanaladi. Ikki ro‘yxatda ko‘plab mushtarak fazilatlar bor: adolat, shijoat, saxiylik, halollik, va hokazo. Darhaqiqat, tadqiqotchilar qayd etadiki, islom odob-axloqi o‘z mazmun-mohiyatiga ko‘ra, “fazilat axloqi” maktabiga yaqin turadi. Hatto arab-islom manbalarida axloqiy tushunchalardan biri sifatida “axloq” yoki “adab” atamasi aynan fazilatli xislatlar majmuini anglatadi . Shu ma’noda, musulmon axloqiy tarbiyasi Aristotel tasvirlaganidek, fazilatlarni odat qilish (takror amallar orqali xarakterga singdirish) bilan ro‘yobga chiqadi. Biroq farq shuki, bu jarayonda musulmon tarbiyasi diniy motivatsiyaga tayanadi (savob umidi va gunohdan qo‘rquv, Alloh muhabbati va qo‘rqinch hissi – xabba va xavf uyg‘unligi). Aristotel tizimida esa aql va dunyoviy maqsad (baxt) motivatsiya sifatida ko‘riladi.

Axloqiy tartib va tamoyillarning solishtirma jadvali:

 

Jihat	Islom (Imom Buxoriy va hadislar)	Gʻarb (Aristotel, Kant, Mill)
Asosiy manba	Vahiy (Qur’on, hadis) va Payg‘ambar axloqi; aql ham vahiyga mutobiq qo‘llanadi	Inson aqli va tajribasi; diniy manbalar sekulyar etikada hisobga olinmaydi
Oliy maqsad	Alloh roziligi, taqvo; oxirat najoti (jannat) va jamiyatda ezgulik	Eudaymoniya (saodat) – Aristotel; Axloqiy burchning bajarilishi – Kant; Umumiy baxt – Mill
Axloq mezoni	Halol-harom chegarasi (ilohiy amr); niyatning sofligi; Qur’on, sunnat ko‘rsatmalari	Mantiqiy universallashuv (Kant); Natijada baxt keltirish (Mill); Fazilatning o‘rtaligi (Aristotel)
Fazilat va burch	Fazilatlar (saxiylik, shijoat, hayo) iymon bilan bog‘liq; farz amallar va burchlar muqaddas	Fazilatlar – fazilat axloqida markaziy (Aristotel); Kantda burch markaziy; Millda fazilatlar vosita (baxtga eltuvchi)
Bilimga munosabat	Ilm-ma’rifat axloqiy takomil vositasi; “Ilm amal uchun” tamoyili	Bilim va axloq ko‘pincha ajratilgan; axloqiy qaror uchun bilim zarur, lekin ilmiy haqiqat axloqan neytral bo‘lishi mumkin

 

Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, islom axloqiy tizimi Gʻarb etik tizimlariga qiyosan sintezliroq va integrativroqdir. Islomda fazilat (Aristotelcha aytganda, “axloqiy a’lo sifatlar”) ham bor, qat’iy burchlar (Kant aytganidek, absolyut majburiyatlar) ham bor, yaxshi oqibat (Mill tarzida, boshqalarga foyda) ham inobatga olingan. Masalan, zakot burchi – bu Alloh amri (deontologik majburiyat), lekin shu bilan birga, saxovat fazilatini shakllantiradi va jamiyatda kambag‘allarga foyda keltiradi (utilitar natija). Shu bois, islomiy odob-axloqni ba’zan “fazilat – etika, burch – etika va oqibat-etika”ning uyg‘un birligi deb ta’riflashadi.

Yana bir misol – adolat tamoyili. Islomda adolat – asosiy axloqiy talab: Qur’onda: “Adolat qiling, u taqvoga yaqinroqdir” (5:8) deyiladi. Aristotel ham adolatni oliy fazilat degan va adolat tushunchasini batafsil tahlil qilgan. Kant esa, adolatni burch va huquq doirasida tushunib, hech kimga vosita sifatida qaramasdan, har bir inson o‘z-o‘zicha maqsaddir qabilidagi prinsipi bilan inson huquqini (aslida adolat tamoyilini) ilgari surdi [10:96-97]. Mill ham adolatni utilitarizmning bir qismi sifatida ko‘rib, adolat jamiyat farovonligi uchun zarur me’yorlar to‘plami dedi. Demak adolat g‘oyasi ham sharq, ham g‘arb axloqining markazida. Farqi: islomda adolat – bu diniy buyruq, ilohiy tavsiya; g‘arbda – insoniy kelishuv va aqliy tushuncha (xususan, ijtimoiy shartnoma nazariyalari adolatni jamiyat bitimi deb qaraydi). Natijada, islom jamiyatida adolatga erishish masalasi diniy in’ikosga ega bo‘lsa (zulm – gunoh, adolat – savob), G‘arb jamiyatida esa huquqiy-insoniy zimmadorlik masalasidir (zulm – qonunga xilof, adolat – inson huquqlariga muvofiq).

Ilm va odobning integratsiyasi masalasi. Islom an’anasida alohida ta’kidlanadigan narsa – ilm ahlining axloqi. Hadisda: “Bizdan bo‘lmagan – kim kichiklarimizga rahm qilmasa, kattalarimizni hurmat qilmasa” deyiladi [3:185]. Ilm egalari jamiyatda kattalardir, ularni hurmat qilish – odob, lekin ularning o‘zi kichiklariga rahm qilishi – bu ham odob. Yana: “Olim va obidning ustunligi to‘lin oy bilan yulduzlarning farqidek” mazmunidagi hadislar ilm fazilatini ko‘rsatadi. Lekin ayni paytda olimga mas’uliyat yuklaydi. Chunki oy yoritar ekan, undan nur talab qilinadi. Gʻarbda ham ilm egalarining axloqiy mas’uliyati borasida intellektual an’ana shakllangan (masalan, “olimlarning jamiyat oldidagi javobgarligi” mavzusi 1945-yildan keyin – atom bombasi oqibatida – keng muhokama bo‘ldi). Bugungi kunda ilm-fanning har bir sohasi uchun fan etikasiga oid kodekslar ishlab chiqilgan: tabobatda – Gippokrat qasamyodi yangicha talqinlari, ilmiy tadqiqotlarda – halollik va plagiatdan voz kechish qoidalari, texnologiyada – sun’iy intellektni axloqiy chegarada rivojlantirish va hokazo. Bu, aslida, Gʻarbning so‘nggi asrlarda islom tamoyiliga yaqinlashayotganini ko‘rsatadi. Ya’ni ilm va odob integratsiyasi zarur degan tushuncha kengroq tan olinmoqda. Bir akademik manbada qayd etilishicha: “Islom an’anasidagi axloq (adab yoki axloq) mohiyatan fazilat axloqi maktabiga kiradi”, jumladan, tibbiy etika kontekstida ham sharqda “Adab al-tibb” (“Tib odoblari”) degan asarlar yozilgan. Ularda shifokorlar uchun zarur fazilat va axloqiy qoidalar bayon etilgan. Gʻarb esa bunday axloqiy normalarni sekulyar tilga o‘girib qabul qilmoqda. Masalan, bugun tibbiyotda halol-harom o‘rniga “professional etik normalar” deyishadi, lekin u mazmunan halollik va zararsizlikdir. Yoki moliya sohasida “islomiy moliya” konsepsiyasi halollik (sudxo‘rlikdan tiyilish, xatarli qimordan yiroqlik)ga asoslangan bo‘lsa, Gʻarb bank tizimi ham ko‘p jihatdan hozir risklarning ijtimoiy oqibatini ko‘zlab qonunlar o‘rnatmoqda.

Umumiy xulosa (qiyosiy tahlildan). Islom ilm va axloqni yagona ma’naviy makonda birlashtiradi. Ilm Allohni tanishga, odob Allohga bandalik qilishga xizmat qilar ekan, bu ikkovlon bir butun dinga aylanadi. Gʻarbda esa, tarixan, ilm va axloq ko‘proq ajralgan yo‘llarda rivojlandi, biri tabiatni, biri inson fe’lini tadqiq qildi. Ibn Muborakning “Odob – ilmning ajralmas yarmi” degani, Imom G‘azzoliy va Isfahoniylarning “Bilim amalsiz bo‘lmas, amal bilimsiz bo‘lmas” deb tushuntirganlarining barchasi ilm-axloq birligi tamoyilidir [5:41-42]. Gʻarb falsafasi hozirgi kunda, ayniqsa, axloqiy psixologiya va bilim sotsiologiyasi sohalarida, insondagi bilim va axloqning o‘zaro aloqasini qaytadan kashf etmoqda (masalan, axloqiy qarorlar qabulida bilimning roli, yoki bilim jamiyatda tarqalishi uchun ishonch muhitining axloqiy asoslari haqida tadqiqotlar olib borilmoqda). Demak, Sharq va Gʻarb tafakkuri muayyan masalada turli yo‘llardan borgan bo‘lsa-da, haqiqiy komil inson obrazi borasida ularning maqsadi uyg‘unlashadi: u ham bo‘lsa bilimli va odobli inson. Imom Buxoriy o‘z asarini “Al-Adab al-mufrad” – “Odob durdonalari” deb atagan va har bir hadis shu nurga yo‘g‘rilgan. Gʻarb faylasufi Kant ham: “Yulduzli osmon ustimda va axloqiy qonun ichimda meni hayratga soladi”, deb yozgan edi. Bu ham axloqiy ideal buyukligining tasdig‘idir.

Natijada, islomiy va gʻarbiy yondashuvlarni falsafiy dialogga keltirish bizga shuni ko‘rsatadiki: ilm va adab – har ikki maktab uchun ham markaziy tushunchalar. Faqat islom ular orqali insonga ikki dunyo saodatini (dunyo va oxirat) ko‘zlasa, Gʻarb falsafasi ko‘proq insonga shu dunyodagi baxt-saodatni yoki oqilona jamiyatni maqsad qilgan. Biroq zamonaviy dunyoda bu qarashlar bir-biriga yaqinlashib, universal axloqiy qadriyatlar va umumbashariy bilim konsepsiyasi shakllanmoqda. Bu esa, Sharq va Gʻarb merosining qorishib ketishi, mushtarak xulosasi bo‘lib xizmat qilmoqda.

Yuqorida keltirilgan tahlillardan xulosa qilish mumkinki, Imom Buxoriyning “Al-Adab al-mufrad” asari islomiy tamaddun uchun ilm va odobning uyg‘un talqinini taqdim etadi. Hadislarda ilm olishning savobligi, ilmning foydali bo‘lishi ta’kidlanar ekan, shu ilmni bezash lozim bo‘lgan odob va axloq tamoyillari birma-bir yoritib beriladi. Alloma bu hadislarni tematik tartibga solib, musulmon ma’naviy tarbiyasining turli jihatlarini qamrab olgan: ota-onaga hurmatdan tortib qo‘shnichilik odobigacha, mehmondo‘stlikdan tortib ilm talabining odobigacha. Sharq an’anasida ilm – nur, odob – uning ziynati, ikkisining birikmasi mukammal insonni tarbiyalaydi.

Gʻarb falsafasi ham azaldan “komil inson”ni izlagan, faqat turli yo‘llar bilan: Aristotel fazilatni targ‘ib qildi, Kant burch va qat’iy prinsiplarni o‘rtaga qo‘ydi, Mill baxt-saodatga erishish qoidalarini ishlab chiqdi. Har uch yo‘nalishda ham aslida insoniyat uchun yaxshi xulq va ongli hayot maqsad qilingan edi. Ular orasidagi tafovutlar ko‘proq metodologik va manba jihatdan: biri ilohiy manbaga suyanadi, biri inson aqliga; biri oxirat hisobini qo‘shadi, biri bu dunyo bilan cheklanadi. Ammo natijada, fazilatli va bilimli shaxs ideali Sharq va Gʻarbda ham yuksak qadriyat sanaladi.

Falsafiy qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, islom axloqiy-falsafiy qarashlari (xususan, ilm va odobga doir tushunchalari) Gʻarb etikasiga oid va epistemologik yondashuvlari bilan jiddiy muloqot qila oladi. Islomdagi niyat va javobgarlik tushunchasi – Kantning aqliy-axloqiy imperativini to‘ldiradi. Islomdagi jamoaviy mas’uliyat va maslahatchilik – Millning umumiy farovonlik g‘oyasiga uyg‘un jihatlari bor. Farqli tomoni – asos: islomiy tushunchalarda asos sifatida ilohiy haqiqat yotadi, G‘arb falsafasida esa insoniy subyekt. Bu farq ilm va odobni amalda qo‘llashda ayrim tafovutlarni keltirib chiqarsa-da, insoniyat kamoloti singari pirovard maqsad mushtarakdir.

Imom Buxoriy merosi bugungi kunda ham dolzarbdir. Global axloqiy inqirozlar davrida uning hadis to‘plamidagi ilm va odobga doir pand-nasihatlari barcha uchun manba bo‘la oladi. Gʻarb olimlari ham ko‘p hollarda Sharq axloqiy merosidan ilhomlanmoqda. Masalan, zamonaviy ta’lim tizimlarida hayotiy mahorat (soft skills) sifatida “Odob-axloq” ko‘nikmalari alohida e’tibor bilan o‘rgatilmoqda. Yetakchilik fazilatlari uchun Sharq donishmandlarining hikmatlari keltirilmoqda.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, ilm va odob – biri aql nuri, biri qalb nuri – mukammal ravishda uyg‘unlashganida, jamiyatlar taraqqiy etadi va inson kamol topadi. Imom Buxoriy “Al-Adab al-mufrad” asari orqali shunday uyg‘unlik modelini hadis vositasida taklif etgan. Gʻarb faylasuflari esa uni falsafiy tilda ifodalashga harakat qilgan. Ikkisini birga o‘rganish orqali, biz yanada boy va mo‘tadil tushunchaga ega bo‘lamiz. Zotan, Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning o‘zlari “Ilm Xitoyda bo‘lsa ham izlab oling” deb vasiyat qilganlar. Demak, Sharqu G‘arbdan qat’i nazar, haqiqiy ilm va haqiqiy odob qayerda bo‘lsa, o‘shani o‘rganmoq va hayotimizda qo‘llamoq biz uchun eng to‘g‘ri yo‘ldir. 

1. Al-Bayhaqiy. Shu‘ab al-Iman. No.1763. – Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1990.
2. Albert Einstein. “Science, Philosophy and Religion: A Symposium”. – New York: Conference on science, philosophy and religion, 1941.
3. Al-Bukhari. Al-Adab al-mufrad. Bāb Raḥmat aṣ-Ṣibyān va Taʿẓīm al-Kubarāʼ, Hadis №353; Ahmad ibn Hanbal, Musnad Ahmad, Juz 2.
4. Al-Bukhari. Sahih al-Bukhari. Kitab al-Adab (Odoblar kitobi). Hadis № 6035.
5. Al-Ghazali. Ihya Ulum ad-Din. Kitab al-Ilm. – Bayrut: Dar al-Ma’rifah, 2005.
6. Metaphysics. Translated by W.D.Ross. Book I. – Oxford: Clarendon Press, 1924.
7. Nicomachean Ethics. Translated by W.D.Ross. – Oxford: Oxford University Press, 2009.
8. Immanuel Kant. Critique of practical reason. Translated by Lewis White Beck. – Indianapolis: The Bobbs-Merrill Company, 1956.
9. Immanuel Kant. Groundwork for the metaphysics of morals. Translated and edited by Mary Gregor. – Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
10. Immanuel Kant. Groundwork of the metaphysics of morals. Transl. by H.J.Paton. – New York: Harper & Row, 1964.
11. John Stuart Mill. Utilitarianism. – London: Parker, Son, and Bourn, 1863.
12. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. الأدب المفرد. – Bayrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1990.
13. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. صحيح البخاري. – Bayrut: Dar Ibn Kathir, 1987. – Kitab al-Ilm, Hadis №80.
14. Sahih Muslim. Kitab al-Iman. Hadis №45.
15. Meno. Translated by G.M.A.Grube. – Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1976.
16. René Descartes. Discourse on the method of rightly conducting the reason and seeking truth in the sciences. – Leiden: Jan Maire, 1637