IMOM BUXORIYNING “SAHIHUL BUXORIY” ASARIDA QO‘LLAGAN ADO LAFZLARINING ISTILOHIY TAHLILI

Imom Buxoriy Payg‘ambarimiz (alayhissalom)ning hadislaridan sanadi muttasil (sanadi muttasil – uzluksiz bog‘langan sanad) va roviylari ishonchli bo‘lganlarini tanlab olib, kitob shakliga keltirdi. Shundan so‘ng hadisshunoslik sohasida sahih hadislarni ajratib, to‘plam holiga keltira boshlandi. Abu Muammar Muborak ibn Ahmaddan rivoyat qilinadi: “Imom Buxoriyning hadis rivoyat qilishdagi sharti – sanadining sahihligiga ixtilof qilinmagan, ishonchli roviylardan rivoyat qilingan, hadis sanadi ixtilofsiz holda sahobai kiromlarga muttasil bog‘langan bo‘lsa, u hadisning sanadi muttasil deb e’tirof etgan” [1:7].

Shuningdek, Imom Buxoriy nazdida hadis sanadidagi tabaqalarda roviylarning oz bo‘lishi ham hadisning sahihligiga dalolat qilgan. Masalan, agar sanaddagi tobeinlar tabaqasida ikki roviy bo‘lsa, u holda hadis “hasan – rivoyat qilinish uslubi chiroyli” martabasida bo‘lgan, agar bu tabaqada bir roviy keltirilgan bo‘lsa, u hadisni “sahih” deb e’tirof etgan. Imom Buxoriyning bunday yo‘l tutishining o‘ziga xos sabablari mavjud. Chunki hadis qanchalik ko‘p roviydan o‘tib muhaddisga yetib kelsa, uning iboralaridagi xato va adashishlar shunchalik  ko‘p bo‘lish ehtimoli yuqoridir.

Shuningdek, Imom Buxoriy hadis sohasida “حدثنا [haddasano] – bizga hadis aytdi” iborasini va uning o‘rniga qoim bo‘ladigan boshqa iboralarni hamda “عن-عن[an–an] – falonchi falonchidan, u esa falonchidan hadis aytdi” iborasini ham istilohiy ma’noda qo‘llagan. Bu sanaddagi roviylarning darajasiga ham dalolat qiladi. Jumladan, Imom Buxoriy “Sahihul Buxoriy”ni ta’lif etishda hadislarni boblarga tasnif qilib, ularni fiqhiy masalalarga muvofiq  tartib bilan keltirgan. Bu ham o‘quvchiga kitobdan istifoda qilishni yengillashtiradi.

Payg‘ambarimiz Muhammad (alayhissalom)ning hadislari ikki asosiy qismdan:  سند[sanad] va متن [matn]dan tashkil topadi.

Sanad so‘zi lug‘atda “suyanchiq, tirgak” kabi ma’nolarni anglatadi. Lug‘at kitoblarida, masalan, Ibn Manzurning “Lisonul arab”, Ibn Forisning “Mu’jam maqoyis al-lug‘at”da bu haqda batafsil keltirilgan [4:730; 2:105].

Sanad so‘zining hadis ilmidagi istilohiy ma’nosiga kelsak, sanad – hadislarni Payg‘ambarimiz (alayhissalom)dan to muhaddisgacha yetkazib bergan roviylar silsilasiga aytiladi.

Matnga asoslanib xabar yoki hadisni birinchi bo‘lib aytgan kishi (قائله qoiluhu)gacha yetkazish sanad, isnod deyiladi. Sanad bu roviylar silsilasidan tashkil topgan. Umumlashtirgan holda aytganda, سند [sanad] va اسناد [isnod] muayyan bir tushunchani bildirib, shu xususida ham arab tilida سند الحديث [sanad al-hadis] yoki إسناد الحديث [isnod al-hadis], deb bir ma’noda qo‘llanadi. Imom Shayx Al-Assibiy “Sharhu alfiyatis Suyutiy” asarida sanadga shunday ta’rif beradi: “Sanad – muhaddisning hadisni o‘ziga yetib kelish yo‘llari (roviylar silsilasi) bilan rivoyat qilmog‘idir”.

Sanad, isnod so‘zlari hadis ilmida “hadisning sanadi”, “xabarning sanadi”, “asarning sanadi” kabi ibora shaklida qo‘llanadi.

Shunday qilib, hadis rivoyat qilgan kishilar silsilasi sanad deyiladi. Uning orasida hadisi sahih va hasan darajasiga yetish shartlari topilmagan birorta roviy bo‘lsa, sanadi zaif deyiladi. Shuningdek, sanad oliy va quyi (muhaddis bilan Nabiy (alayhissalom) o‘rtasida roviylar soni qancha kam bo‘lsa, hadis martabasi oshib boraveradi va aksincha qancha ko‘p bo‘lsa, o‘sha hadis martabasi tushib boradi), muttasil va munqote’ kabi bir necha navlarga bo‘linadi. Hadis sanadida muhaddis bilan Nabiy (alayhissalom) o‘rtasida roviylar silsilasining ozligi sanadning darajasi oliyligiga dalolat qiladi. “Sahihul Buxoriy”da eng uzun sanad to‘qqiz roviydan iborat bo‘lsa, eng qisqasi uch roviylik sanaddir. Sanadi uch roviyli hadislar 22 dona bo‘lib, hukmiy jihatdan sulosiy bo‘lgani to‘qqiztadir. Ular ushbu sahih hadis to‘plamida eng oliy sanad hisoblanadi. Ulamolarimiz bunday sanadli hadislarni alohida kitobat qilgan.

Imom Buxoriy “Sahihul Buxoriy” asarida hadis sanadini bog‘lashda o‘timli va o‘timsiz fe’llarni qo‘llab, xos uslubni namoyish qilgan. Shulardan:

[حدثنا فلان] (haddasana – bizga hadis aytdi), sanadda qisqartirilgan shakli  [ثنا] (sana – haddasana). Hadisni ustozidan ko‘pchilik bilan birga yod olgan holda olishga qo‘llangan ibora.

Imom Buxoriy sanadda ushbu o‘timli fe’lni o‘ziga hadis aytgan va uni boshqaga aytishga ijoza bergan, hadis ilmida ishonchli bo‘lgan ustozlarga nisbatan qo‘llagan. Shuningdek, Imom Buxoriy ushbu iborani hadisni rivoyat qilgan roviy ishonchda hujjat talab qilinmaydigan darajada bo‘lsa, mavquf va marfu’ hadislar sanadida ham ishlatgan [9:300].

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ [7:3.]…

[سمعتُ عن فلان] (sami’tu – eshitdim). Imom Buxoriy ushbu iborani ikki xil ma’noda qo‘llagan. 1. Ustozidan hadisni eshitib yozib olganiga ishora qilish uchun. 2. Ustozidan hadisni eshitib yod olgan va uni rivoyat qilishga ijoza olganiga ishora qilish uchun [8:302-303]. Misol:

1 – حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ. … [7:5].

[أخبرنا] (axbaronaa – Bizga xabar berdi), qisqartirilgan shakli  [نا] (naa – axbaronaa). Bu ibora hadisni ustozidan eshitish yo‘li bilan olishga ishlatiladigan lafzlardan sanaladi. Ya’ni, uni (to‘g‘ri yod olganini) ustozi tasdiqladi, ma’nosida bo‘ladi. Bu Sharq (Movarounnahr va Xuroson) ulamolarining  istilohidir [3:15-16].

Imom Ahmad (rohimahulloh) aytadi: “Istiloh ilmida (hadislarni rivoyat qilinish yo‘llariga qarab, sahih, hasan, zaif, maqbul va mamnu’ga, roviylar soni e’tibori bilan mashhur, aziz, g‘aribga ajratadigan ilm.) “axbaronaa” iborasi quvvatda “haddasana”dan yengilroqdir [3:49; 9:72].

“Haddasana” va “axbaronaa” boshqa tomondan “sami’tu” istilohidan yuqori. Chunki “sami’tu”da ustozi unga rivoyat qilib berdi, degan ma’noga dalolat yo‘q [9:82].

Imom Avzo’iy [خَبَّرَنَا] “xabbarano (bizni xabardor qildi)”ni yolg‘iz ijoza uchun, “axbaronaa (bizga xabar yetkazdi, xabar berdi)”ni (hadisni unga aytgan) ustoziga o‘qib berib o‘tkazganlik bilan xosladi. Misol:

6 – حَدَّثَنَا عَبْدَانُ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنْ الزُّهْرِيِّ ح و حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ النَّاسِ وَكَانَ أَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ. [7:8].

[أنبأنا] (anba’anaa – bizga xabar berdi), sanad orasidagi qisqartirilgan shakli[أنا]  (ana – anba’anaa).  Muhaddisning ustozidan eshitish orqali ijoza bilan hadisni olganiga ishora qiluvchi so‘z bo‘lib, kamdan-kam hollarda ishlatiladi. Goho bunday hadisning boshqa sanadi ham mavjudligiga ishora qiladi. [7:73]. Misol:

بَاب قَوْلِ الْمُحَدِّثِ حَدَّثَنَا أوْ أَخْبَرَنَا وَأَنْبَأَنَا

وَقَالَ لَنَا الْحُمَيْدِيُّ كَانَ عِنْدَ ابْنِ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا وَأَخْبَرَنَا وَأَنْبَأَنَا وَسَمِعْتُ وَاحِدًا وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ وَقَالَ شَقِيقٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَلِمَةً وَقَالَ حُذَيْفَةُ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدِيثَيْنِ وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيمَا يَرْوِي عَنْ رَبِّهِ وَقَالَ أَنَسٌ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْوِيهِ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْوِيهِ عَنْ رَبِّكُمْ عَزَّ وَجَلَّ.. [7:23]

[رأيتُ فلانا] (ro’aytu – ko‘rdim), Imom Buxoriy ushbu o‘timli fe’lni sanad silsilasi avvalida asosan tobein va sahoba rivoyatida qo‘llagan. Sanadda bu iboraning mavjudligi Imom Buxoriy nazdida oliy sanadlikka dalolat qiladi. Misoli:

124 – حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ الزُّهْرِيِّ عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ الْجَمْرَةِ وَهُوَ يُسْأَلُ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَحَرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ قَالَ ارْمِ وَلَا حَرَجَ قَالَ آخَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَنْحَرَ قَالَ انْحَرْ وَلَا حَرَجَ فَمَا سُئِلَ عَنْ شَيْءٍ قُدِّمَ وَلَا أُخِّرَ إِلَّا قَالَ افْعَلْ وَلَا حَرَجَ. [7:37]

 [قال] (qola – u aytdi) – Imom Buxoriy ushbu o‘timli fe’lni hozirgi va o‘tgan zamonlarida aksar holda sanad o‘rtasida roviyning (haddasana, axbaronaa, sami’tu) so‘zlaridan oldin va sanad avvalida, ya’ni Nabiy (alayhissalom)dan hadisni eshitgan sahobiy tabaqasida qo‘llagan. Misoli:

1 – حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ. [7:552.]

 [كتبتُ عن فلان] (katabtu a’n fulonin – falonchidan ushbu hadisni yozib oldim). Imom Buxoriy sanadda ushbu o‘timli fe’lni ham juda kamdan-kam hollarda ishlatgan. Sanadda bunday so‘zni qo‘llash ustozdan hadisni yozib olishga ijoza bo‘lganligini bildiradi. Misol:

2514 – حَدَّثَنَا خَلَّادُ بْنُ يَحْيَى حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ عَنْ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ كَتَبْتُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَكَتَبَ إِلَيَّ إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَضَى أَنَّ الْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ[7:143.]

Imom Buxoriy hadis sanadini bog‘lashda [عن] –  [عن]uslubini qo‘llagan. M:  [عن فلان عن فلان]. Hadis ulamolari sanadda bu uslubning qo‘llanishi hadis darajasini tushirishini aytgan. Shunday bo‘lsa-da, ular muhaddisning bu uslubini sanad cho‘zilib ketmasligi uchun deb izohlagan, shuningdek, Imom Buxoriy shartiga ko‘ra, bunday uslub sanad muttasilligi va hadis sahihligiga zarar yetkazmaydi, deb hisoblagan [5:86]. Masalan:

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ (فى النصخة الأصلية: القسم) عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ دَخَلَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِسَرِفَ وَأَنَا أَبْكِي فَقَالَ مَا لَكِ أَنَفِسْتِ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ هَذَا أَمْرٌ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَى بَنَاتِ آدَمَ اقْضِي مَا يَقْضِي الْحَاجُّ غَيْرَ أَنْ لَا تَطُوفِي بِالْبَيْتِ وَضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ نِسَائِهِ بِالْبَقَرِ. [6:2A.]

ح] – تحويل [ (tahviyl – sanadni qaytadan boshlash) – muhaddis o‘ziga ikki yo‘l bilan yetib kelgan hadisni keltirganda ushbu belgini qo‘llagan. Bunda u hadis sanadi o‘rtasida ma’lum bir roviyga yetgandan so‘ng uning o‘ziga yetib kelishdagi ikkinchi yo‘lini ham rivoyat qilgan. Tahviyl bir hadisning muhaddisga ikki yo‘l bilan rivoyat qilinib, yagona bir roviyda jamlanishidir. Misoli:

6 – حَدَّثَنَا عَبْدَانُ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنْ الزُّهْرِيِّ ح و حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ النَّاسِ وَكَانَ أَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ وَكَانَ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ فَيُدَارِسُهُ الْقُرْآنَ فَلَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدُ بِالْخَيْرِ مِنْ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ. [7:8.]

“Sahihul Buxoriy”dagi ko‘plab hadislarning leksik-semantik tahlilidan muhaddisning hadisni qabul va rivoyat qilishdagi uslublari hadis ilmining ajralmas qismi ekani ma’lum bo‘ladi. Shuningdek, alloma ilmiy merosini tadqiq etish hadis ilmini o‘rganishda asosiy omil ekanini anglab yetish mumkin.

Ta’kidlash lozimki, “Sahihul Buxoriy”dan o‘rin olgan hadislarning lingvistik  tahlili bevosita hadis rivoyati sababi, tarixi, holati, nosix-mansuxligi va bu asarga yozilgan sharhlar orqali amalga oshiriladi. Imom Buxoriyning “Sahihul Buxoriy” asarini yozishdagi uslubini tadqiq etish, hadislarning fiqhiy va istilohiy kodikologik tavsifini tuzish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. 

1. Ahmad ibn Fazl – Ibn Hajar Asqaloniy. Fathul Boriy. – Qohira, 1880.
2. Ahmad ibn Foris. Mu’jam maqoyis al-lug‘at. 3-jild. – Damashq: Dorul fikr, 1979.
3. Jaloliddin Abdurohman ibn Abu Bakr Suyutiy. Tadriybur roviy. Doru ibn Javziy. 2 juz. – Bayrut,
4. Jamoliddin ibn Muhammad ibn Mukarram ibn Munzir. Lisonul arab. – Bayrut: Darul ma’rifa, 2007.
5. Mahmud Tahhon. Taysiru mustalahil hadis. Qadimiy kutubxona. Kara Qayta nashri. – T.: Movarounnahr, 1992.
6. Muhammad ibn Ismoil Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih. Abdulg‘ani ibn Abdulvohid Maqdisiy qo‘lyozma nusxasi. “Babu man zabaha zahiyata (asl nusxada: azhiyata) g‘oyrahu”. 2A varaq.
7. Muhammad ibn Ismoil Buxoriy. Al-Jome’ as-sahih. – Doru tavqun najot, 2000.
8. Mustafo Saidxon va Badi’us Said Lihom. Al-Iyzoh fiy ulumil hadis val istiloh. – Damashq: Dorul kalimit toyyib, 2009.
9. Sayyid Abdulmajid G‘oviy. Mo‘jamul mustalahotil hadis. – Damashq: Daru Ibni Kasir, 2007.