Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bukhari.uz
Muhammad ibn Salom Poykandiy (Baykandiy) (vaf. 841-y.) Movarounnahrning qadimgi Poykand shahrida tugʻilgan va islom ilmiy merosining muhim namoyandalaridan biri sifatida tanilgan. U oʻz davrida yetuk muhaddis, zohid, taqvodor olim va Imom Buxoriyning mashhur ustozlaridan biri boʻlgan. Uning nomi islom ilmiy anʼanasida ishonchli roviy, ilm ahliga hurmatli ustoz va maʼnaviy kamolot timsoli sifatida zikr qilinadi.
VIII-IX asrlar Movarounnahrda islom ilm-fanining jadal ravnaq topgan davri boʻlib, Poykand, Buxoro, Samarqand kabi shaharlar ilm markaziga aylangan edi. Ana shu muhitda voyaga yetgan Muhammad ibn Salom yoshligidan ilmga ragʻbat qiladi, Qurʼon, fiqh va hadis ilmini oʻrganishga bel bogʻlaydi.
Uning oʻqishga chanqoqligi va saʼy-harakati haqida ulamolar qator rivoyatlar keltirgan. Poykandiy ilm olish uchun Movarounnahrdan tashqariga – Hijozga, yaʼni Madina va Makka, shuningdek, Misrga ham safar qilgan. Bu safarlarda u yuzlab muhaddislardan hadis eshitib, ulardan eshitgan rivoyatlarini toʻplab borgan.
Ayrim manbalarda Poykandiy hadisni 400 ga yaqin ustozdan rivoyat qilgani aytiladi. Bu raqam oʻsha davr uchun ulkan koʻrsatkich boʻlib, uning ilm izlab qilgan xizmatlarini yaqqol koʻrsatadi.
Muhammad ibn Salom Poykandiyning islom tarixidagi eng muhim xizmatlaridan biri – u Imom Buxoriyning ustozlaridan biri boʻlganidir. Imom Buxoriy “Al-Jomeʼ as-sahih” kabi beqiyos asarini yozishda aynan Poykandiy kabi ishonchli roviylardan olgan bilimiga tayangan.
Ulamolarning taʼkidlashicha, Poykandiy oʻz shogirdlariga hadisni nafaqat yodlash va rivoyat qilish usullarini, balki roviyning adolati, rostgoʻyligi, taqvo bilan bogʻliq ilmiy-axloqiy meʼyorlarni ham oʻrgatar edi. Shu jihatdan u nafaqat hadis roviysi, balki tarbiyachi ustoz sifatida tanilgan.
Poykandiyning hadis ilmidagi xizmatlari bir nechta yoʻnalishda namoyon boʻlgan:
Rivoyatlarining ishonchliligi. Ulamolar uni “siqa” – ishonchli roviy sifatida baholagan. Uning rivoyatlari mashhur hadis toʻplamlarida kelgan.
Rivoyat qilishda aniqligi. Poykandiy hadislar silsilasini puxta tekshirgan muhaddis boʻlib, har bir roviyni adolat va qobiliyatiga koʻra baholagan. Bu hadis ilmidagi tartib va tekshiruvning rivojiga ulkan hissa qoʻshgan.
Ilmni avloddan‑avlodga yetkazishi. Uning shogirdlari, jumladan, Imom Buxoriy keyingi asrlarda islom sivilizatsiyasi rivojiga ulkan hissa qoʻshgan.
Manbalarda mutaxassislar Poykandiyning ilmga bagʻishlangan hayotini alohida qayd etadi. Uning mashhur soʻzlaridan biri:
“Ilm olish uchun qirq ming dinor sarfladim, uni oʻrgatish uchun yana qirq ming dinor sarfladim”.
Bu ibora uning ilm-fan rivoji yoʻlida amalga oshirgan ishlari, moddiy yordami va Alloh yoʻlidagi ixlosini namoyon etadi.
Uning zohidlikka moyilligi, dunyoviy manfaatlardan uzoqligi, kamtarligi va taqvosi haqida koʻplab rivoyatlar bor. Odamlar uning darslariga nafaqat ilm uchun, balki ruhiy tarbiya uchun ham kelgan.
Muhammad ibn Salom Poykandiyning islom sivilizatsiyasiga qoʻshgan hissasi bir necha jihatlarda koʻrinadi:
Islom ilmiy anʼanasini mustahkamladi. Uning roviy sifatidagi ishonchli uslubi hadis ilmi sofligini taʼminlashga hissa qoʻshdi.
Movarounnahrda ilm markazlarini rivojlantirdi. Poykandiyning mashhurligi Poykand va Buxoro atrofidagi madrasalar nufuzini oshirdi.
Shogirdlar orqali ummatga taʼsir qildi. Imom Buxoriy kabi buyuk muhaddislarga ustoz boʻlishi uning xizmatlari qanchalik beqiyos boʻlganini koʻrsatadi.
Axloqiy merosi bilan namuna boʻldi. Uning taqvosi, samimiyligi va ilmga sadoqati keyingi avlodlar uchun ibrat boʻlib qoldi.
Muhammad ibn Salom Poykandiy – islom ilmi va madaniyati tarixida oʻchmas iz qoldirgan ulugʻ muhaddis. Uning hadis ilmiga qoʻshgan hissasi, ilmni tarqatish va muhofaza qilishdagi faoliyati, axloqiy pokligi va shogirdlar tarbiyasi Movarounnahrning ilmiy nufuzini yuksaltirdi. Uning nomi hozirga qadar hurmat bilan tilga olinishining sababi ham shu – ilm, haqiqat va ummat manfaatiga xizmat qilishdir.
Hasan RASULOV
Toshkent shahar, Uchtepa tumani “Abu Talha” jome masjidi imom-xatibi
