HADISLARNI INKOR ETISH SABABLARI VA OQIBATLAR

Hadis ilmi bugungi kunda eng koʻp muhokama qilinadigan va bahs-munozara mavzusi boʻlgan ilm sohasidir. Ayniqsa, soʻnggi paytlarda qarshi chiqish, inkor qilish va sunnatning ishonchliligi kabi masalalar turli joylarda va platformalarda koʻp muhokama qilinmoqda va buning salbiy taʼsirlarini afsus bilan kuzatmoqdamiz. Achinarlisi, hadisga qarshi harakat insonni faqat Qurʼon musulmonligiga, Islom faqat Qurʼondan iborat degan tushunchaga olib kelmoqda. Masalan, bu kontekstda taqdir, qabr azobi, moʻjiza, shafoat, tarovih kabi koʻplab masalalar juda oddiy sabablar tufayli rad etilishi mumkin. Boshqa tomondan, bu holat Qurʼon musulmonligi kabi taʼsirli, yaltiroq bayonotlar bilan jozibali qilib koʻrsatilmoqda. Bugungi kunda bu bayonotlar tobora keng tarqalmoqda, hadislar bizga shubhali va ishonchsiz deb aytilmoqda va hadisga nisbatan salbiy munosabat bildirilmoqda. Shuning uchun bu masalani bugungi fitnalardan biri deb aytish mumkin. Bu masalaga eʼtibor bermaydigan, passiv qoladigan va oddiy deb koʻradiganlar ham endi bu yoʻnalishning yaxshilik olib kelmasligini tan olib, bu harakatga qarshi turish zarurligini taʼkidlamoqda.

Afsuski, baʼzi odamlar ommaviy axborot vositalarida chiqib, bu holatga yordam bermoqda va odamlarning ongini chalgʻitishning bir mahorati deb hisoblamoqda. Goʻyoki hadislar haqida shubhalar uygʻotish va baʼzi hadislarni rad etish ularning asosiy vazifasi kabi harakat qilmoqdalar. Masalan, televideniega chiqqan bir akademik unga berilgan barcha savollarga faqat Qurʼonni asos qilib javob bermoqda va hech qanday holda sunnatni tilga olmayapti. Goʻyoki din faqat Qurʼondan iborat degan tushunchani tinglovchilarga etkazishga harakat qilmoqda. Unga “sen sunnatga qarshimisan?” deb soʻralsa, “yoʻq” deb javob berib, odamlarni osonlikcha adashtirmoqda. Buning misollarini bir necha bor kuzatganmiz. Buni yashirin sunnat inkorchiligi deb ham atash mumkin. Yana bir misol keltirsak, Ramazon oyida televideniega chiqib, tarovihning hadislarda yoʻqligini isbotlashga harakat qilayotganlarni ham koʻrmoqdamiz. Bu salbiy taʼsir natijasida koʻplab odamlar tarovih namozini oʻqishni tark etganini, masjidlarimizdagi jamoatning oldinga nisbatan kamayganini kuzatmoqdamiz. Bugungi kunda odamlarda eng katta kamchilik samimiylik va ixlossizlik ekanligi fikridamiz. Koʻplab muammolarning ildizi shu erda yotibdi. Maqom, shon-sharaf, qiziqish va olqishlar bu turdagi odamlarning chiqish nuqtasini tashkil etmoqda. Turli narsalarni aytishing kerakki, odamlarning qiziqishini va eʼtiborini jalb qilsin deydiganlar shunday fikrlashlari kerak; dinni tushuntiruvchi odamlarning vazifasi, odamlarni dindan, iymondan, paygʻambardan, axloqdan va ibodatlardan uzoqlashtirish, odamlarning ongida diniy qadriyatlarga nisbatan shubha va ikkilanish uygʻotishmi yoki aksincha? Odamlarga zarar beryaptimi yoki foyda beryaptimi, buni oʻylashlari kerak.

1980-yillardan oldin ham oʻzini keskin qarashlarga berib yuborgan odamlar chiqqan. Xususan, Eron inqilobining jozibasiga berilib, shialikka oʻtganlar, juma namozini oʻqish joiz emasligini aytganlar, partiya tuzish va ovoz berish shirk ekanligini aytganlar, mamlakatimizni dorul-harb hududi deb, shuning uchun foiz va shu kabi narsalar muboh ekanligini aytganlar, Islomni faqat axloqqa tushirishga urinishlar va hokazolarni kuzatganmiz. Shuning uchun har davrda bu kabi salbiy fikrlovchi kichik miqyosli marginal oqimlar doimo boʻlgan. Esdan chiqarmaslik kerakki, tarix davomida barcha bu salbiyliklarga qaramay, katta bir qism doimo oʻrta yoʻlda boʻlib, islomning buyurgan moʻtadil yoʻlida qolishga muvaffaq boʻlgan.

Hadisga qarshi muxolifat harakatining yoki hadis inkorchiligining qisqa tarixiga nazar tashlasak, birinchi harakat hijriy ikkinchi asrda sodir boʻlgan, ikkinchisi esa XIX asrda, madaniyat va sivilizatsiya jihatidan gʻarbning gegemonligi ostida boʻlgan muhitda paydo boʻlgan. Avval Hindiston va Misrda bu harakatlar oʻzini koʻrsatgan, keyinchalik boshqa hududlarga ham tarqalgan. Bu harakatlarda ishtirok etgan guruhlar orasida sunnatni qisman rad etganlar ham, sunnatni toʻliq rad etganlar ham boʻlgan. Shuning uchun hadisga qarshi chiqish bayonotlarining baʼzi izlarini hijriy ikkinchi asrda topish mumkin. Uzoq bir jarayondan soʻng hadisga qarshi chiqish harakati XIX asrda qayta paydo boʻlib, bugungi kungacha maʼlum bosqichlardan oʻtib kelgan.

Imom Shofeiy (204/819) oʻz davrida paydo boʻlgan hadis muxoliflari bilan kurashgan va bu turdagi shaxslar haqida “al-Umm” asarining “Jamʼul ilm” qismda maxsus bob ochgan^[1]. Shofeiy oʻz davrida sunnatga qarshi tashkil etilgan salbiy harakatlarni uch guruhga ajratgan:

Birinchi guruhning daʼvosi shunday: Qurʼon hamma narsani tushuntirgan. Hadis esa odamlar tomonidan naql va rivoyat qilingan. Shuning uchun sunnat, din va shariatda Qurʼonga qarshi qanday qilib dalil boʻlishi mumkin? Qurʼon hadisga muhtoj emas va hadis roviylari xatolar, unutuvchanlik va yolgʻondan xoli emasligi sababli hadisning islom shariatida oʻrni yoʻq, deb hisoblashgan.

Ikkinchi guruhning fikri shunday: Bir masalada kelgan hadislar faqat Qurʼon tomonidan oʻsha masala tushuntirilgan boʻlsa, qabul qilinadi. Bundan tashqaridagilar qabul qilinmaydi. Yaʼni sunnat Qurʼonga qoʻshimcha hukm olib kela olmaydi, deb sunnat qisman chetga chiqariladi.

Uchinchi guruhga koʻra, faqat mutavotir hadislar qabul qilinishi kerak, ohod xabarlar esa rad etilishi kerak. Bu guruhga koʻra, hadislarning deyarli barchasi inkor qilingan boʻladi.

Imom Shofeiy bu guruhlarning fikrlarini keltirish bilan birga, ularga zarur javoblarni ham bergan. Ammo bu fikr egalari qaysi mazhabdan va kimlar ekanligini aniq aytmagan^[2]. Xuzoriyning taʼkidlashicha, bu fikr egalari Ibn Qutayba (vaf. 889-y.) aytganidek, moʻtazilaning etakchi kalomchilari boʻlgan Nazzom (vaf. 835) va Johiz (vaf. 869) kabi shaxslar boʻlishi mumkin, chunki ular hadisga hujum qilgan^[3]ligini keltirgan.

Bu erda hadisga qarshi boʻlganlar kimlar va qancha kishi ekanligi haqida aniq maʼlumotga ega boʻlish qiyin, faqat taxminiy narsalar aytiladi. Xatib Bagʻdodiy (vaf. 1071) ham hadisga muxolif boʻlgan guruhlar orasida bidʼatchilar, moʻtazila kalomchilari va ahli sunnatdan tashqari firqalar borligini taʼkidlab, oʻxshash fikrlarni keltiradi^[4].

Bizning fikrimizcha, bu erda bu shaxslarning kimlar ekanligi unchalik muhim emas. Muhim jihat, oʻsha davrda sunnatga qarshi bir muxolif harakatning borligi va uning aniqlanganidir. Ammo shuni ham taʼkidlash kerakki, ularni katta bir guruh yoki mazhab deb boʻlmaydi. Marginal va kichik bir guruh odamlar bu salbiylik ichida boʻlgan. Keyinchalik bu turdagi bayonotlarning davom etmasligi va ularning ovozlarining qisqa muddat ichida toʻxtashi ham buni tasdiqlaydi.

Sunnat muxoliflarining ilgari surgan daʼvolarining boshida sunnatning ishonchli emasligi daʼvosi turadi. Bu kimsalar hadisning bizga etib kelishi/intiqoli borasida shubhalar borligini ilgari surmoqdalar. Holbuki, hadis tarixi va hadis usulini oʻqiganlar, hadisning bizga oddiy tarzda emas, balki sanad orqali kelganini, sanadi boʻlmagan hadisga hadis deyilmasligini biladilar. Hadis = sanad + matn. Matni boʻlmagan hadisga ham hadis deyilmaydi. Bir hadisning sanadi boʻlishi ham etarli boʻlmay, bu sanadning roviylari jarh-taʼdilga tobe tutilganini, natijada sogʻlomlik jihatidan sahih, hasan, zaif va mavzu hadis turlari paydo boʻlganini koʻramiz. Muhaddislarning sanad, roviy, jarh-taʼdil mavzularida qilgan ishlarini oʻrganganda aqlga sigʻmas darajada ekanini koʻramiz. Minglab roviylar oʻrganilib, tekshirilib, manbalarda holatlari, shaxsiyatlari, biografiyalari, ijobiy-manfiy jihatlari bilan yozilgan. Bugun ham xohlagan har bir kishi bu roviylarni tanish imkoniga ega. Shuning uchun hadisning bizga etib kelishi borasida katta saʼy-harakatlar qilingan. Hadis tanqidi qilingani kabi matn tanqidi ham qilinganini bilamiz.

Hadislar juda erta davrlarda, baʼzi sahobalar tomonidan yozib olingan (kitobat), shundan keyin ularni ikki muqova orasiga toʻplash (tadvin) faoliyati boshlangan. Ayniqsa tadvin, hadis ilmining shakllanish jarayonini boshlatgan juda muhim rivojlanishdir. Bu faoliyat, avvalo hadisni bilgan birinchi avlodning endi vafot eta boshlashi va ayniqsa bidʼat ahlining hadis toʻqish faoliyatlari kabi, Islom jamiyatida Paygʻambar (a.s.)ning vafotidan qisqa muddat oʻtgach yuz bergan rivojlanishlar oldida ulamolarning murojaat qilgan himoya saʼy-harakatidir. Chunki hadislarni yozishga, sahobalar tomonidan Paygʻambar (a.s.)ning hayoti davridayoq boshlangani oʻylansa, tobein davrida buning tobora kengayishi va bu ikkinchi avlodning, uchrashganlari yoki shaxsan borgan sahobalardan eshitgan hadislarni yozib olishi juda tabiiy boʻlishi kerak. Bu ham kitobatdan tadvinga oʻtish davriga dalolat qiladi.

Hadislarni sahifalarga, terilarga va shu kabi parchalarga, suyaklarga yozib qayd etish, yodlash sahobalarning mehnat va saʼy-harakatlari Rasululloh (s.a.v.) davrida boshlangan. Paygʻambar (a.s.) (s.a.v.) vafotidan keyin ham hadislarni qayd etish toʻxtamay, yozib olish va yodlash bilan davom etgan. To rasman davlat tomonidan tadvin qilinguniga qadar. Hadislarni tizimli va davlat tomonidan rasman bir joyga toʻplashga hijriy birinchi asrning oxirlari va ikkinchi asrning boshlarida ummatning amiri Umar ibn Abdulaziz (vaf. 101/719) tomonidan qoʻl urilgan^[5]. Hazrati Abu Bakr va Hazrati Usmonning ham xalifaliklari davrida Qurʼonni jamlash va nusxa koʻchirish ishlari amalga oshirilgani maʼlum. Bu erda ham har ikki faoliyat tadvin, jamlash va nusxa koʻchirish amirlar tomonidan, davlatning aralashuvi bilan rasman amalga oshirilgan. Qurʼonni jamlash bilan hadislarni tadvin qilish bir-biriga juda oʻxshash. Har ikki holatda ham nasslarning yoʻqolib ketish xavfi mavjud boʻlgani uchun davlatning aralashuvi boʻlgan. Ammo davlat aralashuvidan oldin ham Qurʼonni jamlash va hadislarni tadvin qilish shaxsiy tarzda amalga oshirilgan.

Sahobalar inson boʻlgani uchun yodlash jihatidan boshqa odamlar kabidir. Xato, unutuvchanlik va boshqa kamchiliklar ular uchun ham mavjud boʻlishi mumkin. Bu xatolarni bartaraf etish va hadisni eng toʻgʻri tarzda aniqlash bir necha sahobaning guvohligi bilan taʼminlanishi mumkin. Paygʻambar (a.s.)ning pok sunnatiga yolgʻon aralashmasligi yoki tahrifdan himoya qilinishi juda muhim edi. Rasulullohga yolgʻon nisbat berishning masʼuliyatini anglab etishgan. Shu qoʻrquv bilan baʼzi sahobalar koʻp hadis rivoyat qilishdan qochganlar, kam rivoyatni yaxshi koʻrishgan va har imkoniyatda hadisning toʻgʻriligini aniqlash uchun dalillar izlashgan^[6]. Hazrati Oisha, Hazrati Umar va hatto Hazrati Abu Bakrning vaqt-vaqti bilan “Hasbuna Kitabulloh” (bizga Allohning kitobi etarli) degan soʻzlaridan bu nozik fikrning asoschilarini faqat rivoyat suiisteʼmolchilari boʻlishi mumkin^[7]. Chunki sahobalar hadis rivoyat qilishda juda hassos, ehtiyotkor va ogoh edilar. Shu bilan birga, Qurʼonning nozil boʻlishini davom ettirishini oʻylab, uni hadislar bilan aralashtirmaslik va uni qalblarga yaxshi joylashtirish masalasida ham juda hassos, ehtiyotkor va ogoh edilar. Ularning bu jihatlarini boshqa joylarga tortish ilmiy tushuncha bilan mos kelmaydi.

Tarixiy jarayonda Paygʻambar (a.s.)ning maqomi baʼzan toʻliq rad etilishi mumkin boʻlgani kabi, baʼzan qisman chetlatilgan. Masalan, ilk mazhablardan xorijiylar (Ibodiylardan tashqari) hadisni toʻliq rad etgan, shia va muʼtazila esa oʻzlariga xos tushuncha va metod bilan qisman rad etganlar. Ammo natijada har ikki turdagi inkor ham hadis inkori deb atalishi mumkin. Demak, deyishimiz mumkinki, qisman boʻlsin yoki toʻliq boʻlsin, rivoyat qilingan hadislarni rad etish inkor tushunchasining bir qismi boʻladi. Taʼvilda haddan oshish ham hadisni bekor qilish kabidir^[8].

Bu ergacha qilingan tahlildan Paygʻambar (a.s.)ning Islomda juda muhim oʻringa ega ekani tushuniladi. Unga berilgan hikmatning manbai vahiydir. Bu, albatta, hadis va sunnat shaklida namoyon boʻladi. Yuksak axloq sohibi boʻlgan Paygʻambar (a.s.)ga kelgan vahiy, Qurʼoni karim bilan cheklanmaydi. Uning maqtovga sazovor sifatlari va dindagi oʻrni jihatidan unga ergashish zarur. Unga itoat qilish, hayotida ham, vafotidan keyin ham vojibdir. Ammo, barcha bu xususiyatlariga qaramay, Paygʻambar (a.s.) ham inson boʻlib, inson boʻlishning barcha talablarini bajarishi kerak.

Qurʼoni karimga asoslanib chizilgan bu doira ichida, hadis inkori tushunchasining baʼzi xususiyatlarini aniqlash mumkin.

1. a) Qurʼonning Paygʻambar (a.s.) uchun belgilagan asosiy xususiyatlaridan birini rad etish, uning sunnatini va sunnatning naqli boʻlgan hadislarni rad etish maʼnosini anglatadi. Masalan, Paygʻambar (a.s.)ning Qurʼondan boshqa vahiy olmagani qabul qilinsa, ibodatlardagi sunnatning majburiyati bekor boʻladi. Bu holda, namozni Paygʻambar (a.s.)ning oʻqiganidek oʻqishga hojat qolmaydi. Masalan, peshin namozini toʻrt rakat oʻrniga bir yoki uch rakat oʻqish mumkin boʻladi. Holbuki, bu dinning tahrifidir.
2. b) Paygʻambar (a.s.)ning dindagi oʻrnini qisman yoki toʻliq rad etish ham hadis inkori tushunchasining doirasiga kiradi. Tarixda buning misollari koʻrilgan. Xorijiylar (Ibodiylardan tashqari) hadislarni toʻliq rad etgan boʻlsa, shia va moʻtazila qisman rad etgan. Yaʼni, hadis va sunnatni inkor qilish, qisman boʻlsin yoki toʻliq boʻlsin, har ikkisi ham inkor tushunchasiga kiradi.

Ammo, bu erda bir nuqtani taʼkidlash foydali boʻladi. Hadislarning metodik tahlildan keyin tanqid qilinishi inkor sifatida qabul qilinmaydi. Har bir hadis sanad va matn jihatidan oʻrganishga ochiqdir. Bunday tahlil natijasida hadis shubha bilan qaralishi mumkin. Shu bilan birga, hadislarni tushunish va talqin qilish ham shaxsning shaxsiy saʼy-harakatlariga koʻra oʻzgarishi mumkin. Hadisni talqin qiluvchi shaxs sahih boʻlsa ham, oʻsha hadis bilan amal qilish mumkin emas degan fikrga kelishi mumkin. Buning barchasi hadislarni inkor qilish maʼnosini anglatmaydi. Bu borada, Ibn Taymiya (vaf. 728-y.) hadislarni rad etish uchun uchta asosiy sababni ilgari suradi: Paygʻambar (a.s.)ning oʻsha soʻzni aytganiga ishonch hosil qilmaslik, mavjud hadis bilan oʻsha masala koʻzda tutilganiga ishonmaslik va hadisning mansux boʻlishi^[9].

1. c) Yuqorida aytilganlardan tashqari, taʼvilda haddan oshish orqali ham hadislarni inkor qilish mumkin. Keyingi vaqtlarda koʻriladiganidek, Murjiiy va Muʼtazila kabi baʼzi guruhlar hadislarni haddan tashqari taʼvil qilish yoʻliga kirib, toʻgʻridan-toʻgʻri rad eta olmagan hadislarni taʼvil yoʻli bilan rad etishgan. Bu masalaga jiddiy eʼtibor qaratgan Gʻazzoliy (vaf. 505-y.), mavjudlikni; zotiy mavjudlik, hissiy mavjudlik, xayoliy mavjudlik, oliy mavjudlik va shibhi mavjudlik shaklida besh kategoriyaga ajratib, hadislarni bu besh mavjudlik sohasidan tashqari taʼvil qilishni inkor deb hisoblaydi^[10].

Bu izohlardan soʻng hadis inkori tushunchasini quyidagicha taʼriflash mumkin: Qurʼonning Paygʻambar (a.s.)ga bergan maqomi va unga ergashish zaruriyatini, fikr yoki amalda, aqlga muvofiq va ilmiy hech qanday sababsiz, qisman yoki toʻliq rad etish hadislarni inkor qilishdir.

Bu taʼrif toʻrt qismdan iborat:

“Qurʼonning Paygʻambar (a.s.)ga bergan maqomi va unga ergashish zaruriyati” xulosalarning zaruriy natijasidir.

“Fikr va amalda” iborasi bilan, ayniqsa klassik kalom maktablaridan baʼzilarining kalom tizimlarida hadisga oʻrin bermasliklari yoki hadislarni haddan tashqari taʼvil qilishlari nazarda tutilmoqda. Amal iborasi bilan nazarda tutilgani esa ibodat, axloq va huquq tizimi jihatidan amaliy masalalardir.

“Aqlga muvofiq va ilmiy hech qanday sababsiz” deyilganining maʼnosi shunday: Hadis sahih boʻlsa ham, baʼzan amal qilinmasligi mumkin. Shuning uchun baʼzi olimlar “har sahih hadis bilan amal qilinmaydi” deganlar. Ikkinchidan, bir hadis ilmiy metodlar doirasida sahih emasligi aniqlansa, u hadis bilan ham amal qilinmaydi. Ammo bu erda asosiy nazarda tutilgani, insonning bilim va aqlini ishlatib hadislarni tanqid qilish huquqining tan olinishidir. Bizga koʻra, har bir inson bu huquqqa ega va bu huquqdan foydalangani uchun hadis inkorchisi deb atalmaydi.

“Qisman yoki toʻliq rad etish” iborasiga kelsak; bizga koʻra hadis va sunnat bir butundir. Bir qismini qabul qilib, bir qismini qabul qilmaslik toʻgʻri emas. Boshqa soʻz bilan aytganda, hadislarning bir qismini rad etish, barchasini rad etish kabidir.

Davomi bor…