Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bukhari.uz
Insoniyat tarixi şuni körsatadiki, jamiyat taraqqiyoti, uning iqtisodiy va madaniy yuksalişi birinçi navbatda öşa jamiyatdagi ijtimoiy birdamlik, özaro totuvlik hamda bağrikenglik muhitiga bevosita boğliqdir. Jahon dinlari, ayniqsa, mukammal va sof Islom dini insonlarni tinçlikka, sabr-toqatga, insoniy fazilatlarga amal qilib yaşaşga çaqirib kelgan. Islom taʼlimotida zulmga qarşi turiş, adolatni qaror toptiriş, insonlarning şaʼni, qadr-qimmati va haq-huquqlarini himoya qiliş asosiy tamoyillardan hisoblanadi. Şu bilan birga, boşqa eʼtiqod vakillariga nisbatan bağrikenglik va bağrikeng munosabatda böliş jamiyatdagi soğlom maʼnaviy muhitning garovidir.
Bugungi kunda Özbekiston Respublikasida 40 milliondan ortiq aholi istiqomat qilib, ular orasida 130 dan ortiq millat va elat vakillari bor. Bu köpmillatli jamiyatning tarkibiy tuzilişiga köra, aholining 94 foizidan ziyodi islom diniga eʼtiqod qiladi, 3,5 foizga yaqini pravoslav, qolgan qismi esa boşqa diniy konfessiyalar (katolik, protestant, iudaistik, buddaviylik va boşqalar) vakillaridan iboratdir. Ana şunday xilma-xil konfessiya va millatlarning bir oila farzandlaridek tinç-totuv yaşaşi mamlakatimizda yuritilayotgan oqilona siyosatning samarasidir.
Dinlararo bağrikenglikning islomiy-huquqiy va maʼnaviy asoslari. Özbekistonda fuqarolarning vijdon erkinligi va eʼtiqod erkinligi oliy darajada kafolatlangan. Jumladan, Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 35-moddasida: “Hamma uçun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan diniga eʼtiqod qiliş yoki heç qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qaraşlarni majburan singdirişga yöl qöyilmaydi”, deb qatʼiy belgilab qöyilgan.
Barça ilohiy diniy taʼlimotlar negizida ezgulik, solih amal, jamiyatga yaxşilik ulaşiş va insonparvarlik ğoyalari yotadi. Islom dinining bağrikenglikka oid taʼlimoti juda keng va çuqur maʼnoga ega. Alloh taolo “Mumtahana” surasida musulmonlarning özga din vakillari bilan qanday munosabatda bölişi kerakligini oçiq-oydin bayon qilgan: “Din töğrisida sizlar bilan uruşmagan va sizlarni öz yurtingizdan (haydab) çiqarmagan kimsalarga nisbatan yaxşilik qilişingiz va ularga adolatli bölişingizdan Alloh sizlarni qaytarmas. Albatta, Alloh adolatli kişilarni suyadi” [4:8/548].
Buyuk mufassir Abu Lays Samarqandiy “Bahrul ulum” nomli maşhur tafsirida uşbu oyatni şarhlab: “Sizlar bilan dinda uruş qilmagan özga din vakillari bilan bordi-keldi qiling, ular bilan adolatli muomalada böling”, deb taʼkidlaydi. Şuningdek, Movarounnahrning yana bir buyuk mufassiri Abul Barakot Nasafiy özining “Madorikut tanzil” asarida: “Özga din vakillariga ehtirom körsating, ularga söz va amalda yaxşilik qiling”, deb yozadi. Bularning barçasi Islom dini nafaqat musulmonlar örtasida, balki butun insoniyat bilan tinçlik va adolat asosida muloqot qilişni talab etişini isbotlaydi.
Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam öz hadislarida boşqa din vakillarining huquqlarini himoya qilib, quyidagiça ogohlantirganlar: “Kim ğayridinni haqorat qilsa, qiyomat kuni ötdan yasalgan qamçi bilan uriladi” [1:6543].
Bu hadis boşqa din vakillarini kamsitmaslik, ularga nisbatan hurmat bilan munosabatda böliş Islom axloqining ajralmas qismi ekanligini körsatadi. Şuningdek, “Ankabut” surasida Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Sizlar ahli kitoblar bilan faqat çiroyli uslubda munozara qilingiz” [4:395].
Islomda insonning iymoni va maʼnaviy kamoloti uning bağrikengligi bilan ölçanadi. Payğambarimiz (s.a.v.) boşqa bir hadislarida: “Imonning afzali – sabr va bağrikenglikdir”, deb taʼkidlaganlar [2:335].
Tarixiy manbalar va anʼanalarda bağrikenglik muhiti. Markaziy Osiyo, xususan, Özbekiston zaminida asrlar davomida turli sivilizatsiyalar, din va madaniyatlar tinç-totuv yaşab kelgan. Tarixiy manbalar şundan dalolat beradiki, bu hududda Islom dini kirib kelgunga qadar ham, undan keyin ham diniy bağrikenglik yuqori darajada bölgan. Jumladan, Buxoro yahudiylari jamoasi vakillaridan biri R.Beneman bu şaharda dastlabki sinagoga VIII asrdayoq qurilganini taʼkidlab, quyidagilarni qayd etgan: “Örta asr Yevropasi va Vizantiya imperiyasida taʼqib va quvğin qilingan yahudiylik Markaziy Osiyoda boşqa dinlar bilan bir xil huquqqa ega edi”.
XV asr boşlarida Sohibqiron Amir Temur saroyiga taşrif buyurgan Kastiliya elçisi Rui Gonsales de Klavixo öz xotiralarida şunday yozadi: “Sohibqiron Temur Samarqandda turli din vakillarini yiğib, ularga iltifot körsatadi. Nasroniylikka eʼtiqod qiluvçi mehmonlar uçun alohida masʼul şaxs tayinlaydi. Bundan maqsad – ular bilan döstona va mustahkam aloqalarni örnatişdir”.
Bu kabi tarixiy misollar ajdodlarimiz diniy va milliy rang-baranglikni boylik sifatida qadrlaganini va jamiyat barqarorligini taʼminlaşda bağrikenglikni boş mezon deb bilganini yaqqol körsatadi.
Jahon dinlari va falsafiy taʼlimotlarda umuminsoniy qadriyatlar. Konfessiyalararo bağrikenglik nafaqat dindorlarning tor doiradagi munosabati, balki butun jamiyat aʼzolarining ezgulik yölidagi hamkorligini anglatadi. Zero, bu bugungi globallaşuv davrida tinçlik va barqarorlikning eng muhim şartidir. Özbekistonda noislomiy konfessiyalarga mansub diniy taşkilotlar va ibodatxonalar erkin faoliyat yuritmoqda. Poytaxtimiz va boşqa viloyatlarda masjidlar, pravoslav çerkovlari, sinagogalar va boşqa ibodatxonalarning yonma-yon joylaşgani hammamiz uçun oddiy holatga aylangan bölib, bu mamlakatimizdagi haqiqiy diniy bağrikenglikning amaliy tasdiğidir.
Dunyodagi barça ilohiy va anʼanaviy dinlar insoniyatni ezgu iş, ilm-maʼrifat, yuksak xulq va odobga çaqirib, jaholat va buzuqliklardan qaytargan. Jumladan, Islomda farzand tarbiyasi haqida söz borganda, Rasululloh (s.a.v.): “Ota-ona öz farzandiga çiroyli xulqdan köra afzalroq narsa taqdim qilolmaydi”, deganlar [1:700].
Bunday ezgu çaqiriqlarni boşqa dinlarning muqaddas manbalarida ham köriş mumkin. Xususan, Xristian dinining muqaddas manbai bölgan Injil kitobida Iso alayhissalom öz izdoşlariga şunday murojaat qilgani keltiriladi: “Duşmanlaringizni sevinglar… sizga jabr-zulm ötkazganlarning haqqiga ibodat qilinglar…” [8:5/44]; yoki boşqa bir örinda: “Bir çakkangga urganga ikkinçisini ham tut” [7:6/29].
Şuningdek, Bibliyada: “…rahm qilganlar, rahm topadilar, …tinçlikparvarlar najot topadilar, …barça insonlar bilan tinç-totuv bölinglar” [3:3/6], deb uqtiriladi.
Buddaviylik falsafasida ham bağrikenglik va qalb sofligi uluğlanadi: “Barça dinlar hamma erda yaşaşi darkor, ularning barçasi uçun yagona istak öz-özini boşqariş va qalb sofligidir”.
Qadimiy “Avesto” kitobida esa ezgu söz, fikr va amal birligi quyidagiça tasvirlangan: “Haq sözdan özga heç narsani öylama, haq sözdan özga heç narsa töğrisida suhbatlaşma, haqqoniy amaldan boşqa heç narsa bilan şuğullanma”.
Huquqiy asoslar va davlat siyosatining ustuvor yönalişlari. Özbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini taʼminlaş va diniy sohadagi davlat siyosati konsepsiyasining 10-bandida quyidagilar qayd etilgan: “Dinlararo muloqot va özaro tuşuniş prinsipi asosida turli dinlarga eʼtiqod qiladigan yoki biror-bir dinga eʼtiqod qilmaydigan fuqarolar, turli konfessiyalarga oid taşkilotlar özaro diniy bağrikenglik, murosa, hurmat va özaro tuşuniş asosida muloqot örnatadi”.
Şu bilan birga, mamlakatimizda amalga oşirilayotgan keng kölamli islohotlar doirasida millatlararo va dinlararo totuvlikni mustahkamlaş davlat siyosatining ustuvor vazifalaridan biri sifatida belgilangan. Ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni taʼminlaş, turli millat va konfessiya vakillarining huquq va manfaatlarini himoya qiliş borasida ulkan amaliy işlar bajarilmoqda.
Xulosa örnida şuni taʼkidlaş mumkinki, barça dinlar va ilohiy körsatmalar insoniyatni faqat maʼrifat, ezgulik va yaxşilikka yetaklab kelgan. Ular insonlarni hayotda doimo şukronalik hissi bilan yaşaşga, yaxşi işlarni bajarişda özaro hamkorlik qilişga hamda jaholat, razolat va qabohatlardan yiroq bölişga daʼvat etadi.
Bugungi kunda dinlar va millatlar örtasidagi bağrikenglik siyosati Özbekistonda yanada kuçayib, ijtimoiy jamiyat birdamligini mustahkamlaşning muhim poydevoriga aylandi. Bu esa öz navbatida yurtimizda tinçlik, osoyiştalik va barqaror taraqqiyotni taʼminlaşda hal qiluvçi omil bölib xizmat qilmoqda.
-
Abd ibn Humayd Keşiy. Muntaxab min Musnad Abd ibn Humayd. Riyoz: Doru-l-balansiya, 2002.
-
Sahihul Buxoriy. Misr: Dor taʼsil, 2017.
-
Библия. Eвaнгeлия oт Мaтфeя. Киeв, 1997. 3/6.
-
Qurʼoni karim maʼnolari tarjimasi / Tarjima va izohlar muallifi A. Mansur. Toşkent: TIU, 2005.
-
Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toşkent, 2022. 35-modda. (Havola: https://constitution.uz/uz).
-
Özbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini taʼminlaş va diniy sohadagi davlat siyosati konsepsiyasi. Qonunçilik maʼlumotlari milliy bazasi,02.2025-y., 03/25/1037/0187-son, 10-band.
