{"id":54038,"date":"2026-11-09T10:29:05","date_gmt":"2026-11-09T05:29:05","guid":{"rendered":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=54038"},"modified":"2026-11-04T11:36:50","modified_gmt":"2026-11-04T06:36:50","slug":"somoniylar-va-qoraxoniylar-davrida-mahalliy-ijtimoiy-sartnomalar-musulmon-huquqining-mintaqaviylasuvi-va-sinkretlasuv-jarayonlari-x-xii-asrlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=54038&lang=oz","title":{"rendered":"SOMONIYLAR VA QORAXONIYLAR DAVRIDA MAHALLIY IJTIMOIY \u015eARTNOMALAR, MUSULMON HUQUQINING MINTAQAVIYLA\u015eUVI VA SINKRETLA\u015eUV JARAYONLARI (X\u2013XII ASRLAR)"},"content":{"rendered":"

Kiri\u015f.<\/strong> IX\u2013XII asrlar davomidagi Somoniylar va Qoraxoniylar hukmronligi Markaziy Osiyo jamiyatining ijtimoiy-huquqiy tizimida muhim \u00f6zgari\u015flar davri b\u00f6ldi. Arab xalifaligi tomonidan VIII asrda Movarounnahrning fath etili\u015fi natijasida mintaqada islom dini va huquqi joriy etilgan edi [4:180-181]. IX asr oxiriga kelib esa xalifalikdan nisbatan mustaqil birin\u00e7i mahalliy musulmon sulola \u2013 Somoniylar davlati ta\u015fkil topdi. Somoniylar (875-999) Movarounnahr va Xurosonda k\u00f6p yillar hukmronlik qilib, Markaziy Osiyoda islomiy davlatlilikni mustahkamladi. X asr s\u00f6ngida Somoniylar qulaga\u00e7, ularning \u00f6rnini turkiy Qoraxoniylar sulolasi (X\u2013XII asrlar) egalladi. Bu \u00f6ti\u015f davri tin\u00e7 siyosiy keli\u015fuv va uru\u015flar orqali amalga o\u015fgan b\u00f6lsa-da, mahalliy jamiyat hayotida davomiylik saqlanib qoldi \u2013 yangi hokimiyat islomiy huquq va tartibotga amal qilgan holda \u00f6z hukmronligini \u00f6rnatdi. Tadqiqot\u00e7ilarning ta\u02bckidla\u015fi\u00e7a, aynan Somoniylar davridagi islomla\u015fuv jarayoni musulmon dunyosida markaziy xalifalik hokimiyatidan mustaqil mahalliy sulolalarning legitimla\u015ftirili\u015figa olib keldi [9:279]. Bo\u015fqa\u00e7a aytganda, X asrga kelib xalifa nomigagina oliy hokim b\u00f6lib, amalda esa turli mintaqalarda mustaqil musulmon davlatlari paydo b\u00f6li\u015fi va ular \u015far\u02bciy jihatdan \u00f6zini oqla\u015fi odatiy holga aylangan edi. \u015eu tariqa, Somoniylar va Qoraxoniylar misolida Markaziy Osiyoda markaziy hokimiyat bilan mahalliy jamiyat \u00f6rtasida \u00f6ziga xos \u201cijtimoiy \u015fartnoma\u201dlar \u015fakllanib, islomiy huquqning mahalliy \u015faroitga mosla\u015fuvi yuz berdi.<\/span><\/p>\n

Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.<\/strong> Somoniylar va Qoraxoniylar davrida islom huquqining mintaqaviyla\u015fuvi va mahalliy ijtimoiy \u015fartnomalar masalasi turli manba va tadqiqotlarda keng yoritilgan. \u00d6rta asr manbalari, xususan Abu Bakr Nar\u015faxiyning \u201cBuxoro tarixi\u201d Movarounnahrning IX\u2013X asrlardagi huquqiy-amaliy hayotini tasvirlab, islom qoidalari mahalliy odatlarga qanday mosla\u015ftirilganini k\u00f6rsatadi. \u015euningdek, Abu Bakr al-Saraxsiy va Burhoniddin Mar\u011finoniy kabi faqihlarning asarlari Hanafiy mazhabi tamoyillarini \u00e7uqur \u00f6rgani\u015fga imkon beradi.<\/span><\/p>\n

Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda ham bu davr keng tahlil qilingan. V.V.Bartold asarlarida \u015fahar tuzili\u015fi va davlat bo\u015fqaruvi, S.G.Agadjanovda esa Qoraxoniylar davlati va diniy siyosat masalalari yoritilgan. D.G.Tor Somoniylar davridagi islomla\u015fuv jarayonini xalifalikdan mustaqil mahalliy davlatlar legitimatsiyasi bilan bo\u011flaydi.<\/span><\/p>\n

Mahalliy tadqiqot\u00e7ilardan A.K.Mo\u02bcminov Hanafiy ulamolarning \u015faharlardagi \u00f6rni va huquqiy qarorlarni mustaqil qabul qili\u015fi jarayonini tahlil qilib, \u201cMovarounnahr hanafiylik maktabi\u201d \u015fakllanganini k\u00f6rsatadi. I. Bekmirzayev qozilik amaliyoti va hujjat yuriti\u015f an\u02bcanalari b\u00f6yi\u00e7a tadqiqotlar olib borib, \u015far\u02bciy hujjatlarning mintaqaviy \u00f6ziga xosliklarini aniqlagan. I.\u011eafurova esa vaqf institutining ijtimoiy-huquqiy ahamiyatini tahlil qilib, u mahalliy jamiyat va davlat \u00f6rtasidagi muayyan keli\u015fuv sifatida xizmat qilganini ta\u02bckidlaydi.<\/span><\/p>\n

Umuman, manba va tadqiqotlar Somoniylar va Qoraxoniylar davrida huquqiy tafakkur mintaqaviy tus olganini, hanafiylik asosida mahalliy urf-odatlar \u015fariatga singdirilganini va hokimiyat bilan jamiyat \u00f6rtasida norasmiy \u201cijtimoiy \u015fartnomalar\u201d \u015fakllanganini k\u00f6rsatadi.<\/span><\/p>\n

Somoniylar va Qoraxoniylar davrini \u00f6rgani\u015fda asosiy manbalar qatoriga Abu Bakr Nar\u015faxiyning \u201cBuxoro tarixi\u201d kabi tarixiy asarlar, \u00f6\u015fa davr musulmon huquq\u015funoslarining kitoblari hamda turli hujjatlar kiradi. Xususan, Abu Bakr Nar\u015faxiyning 943-yilda yozilgan \u201cTarixi Buxoro\u201d asari IX-X asrlarda Movarounnahr hayotini yoritadi va islom huquqining dastlabki mahalliy amaliyotlari haqida qimmatli ma\u02bclumotlar beradi [8:79]. \u015eu bilan birga, Hanafiy mazhabiga oid fiqhiy asarlar, masalan, \u00f6\u015fa davr Movarounnahrdan yeti\u015fib \u00e7iqqan ulu\u011f faqihlar \u2013 Abu Bakr al-Saraxsiy, Burhoniddin Mar\u011finoniy kabi olimlarning asarlari mazkur tadqiqot u\u00e7un nazariy asos b\u00f6lib xizmat qiladi.<\/span><\/p>\n

Zamonaviy tarix\u015funoslikda u\u015fbu mavzuga doir qator fundamental tadqiqotlar mavjud. V.V.Bartold \u00f6zining \u201cTurkistonning m\u00f6\u011fullar istilosi davriga qadar tarixi\u201d asarida IX\u2013XII asrlarda Markaziy Osiyo \u015faharlarining ijtimoiy tuzili\u015fi va davlat bo\u015fqaruvi xususiyatlarini yoritgan [4:236]. S.G.Agadjanovning tadqiqotlari esa Saljuqiylar va Qoraxoniylar davridagi davlat tuzumi va diniy siyosatga oid ma\u02bclumotlarni beradi [1:30]. Ilmiy adabiyotlarda D.G.Tor singari mualliflar Somoniylar davrida islomla\u015fuvning mintaqaviy siyosiy tizimga ta\u02bcsirini alohida ta\u02bckidlagan [9:279]. \u015euningdek, A.K.Mo\u02bcminov \u00f6zining doktorlik dissertatsiyasida Movarounnahr \u015faharlarida Hanafiy ulamolarining tutgan \u00f6rni va rolini har taraflama tahlil qilgan b\u00f6lib, bizning mavzuga bevosita daxldor xulosalar \u00e7iqargan [7:178]. U\u015fbu tadqiqotda ana \u015fu ilmiy i\u015flar xulosalari hamda maxsus ilmiy maqolalar (I.Bekmirzayev, I.\u011eafurova va bo\u015fqalarning tadqiqotlari) natijalari tahliliy asos sifatida q\u00f6llanildi.<\/span><\/p>\n

Tadqiqot metodologiyasi.<\/strong> Metodologik jihatdan, maqolada tarixiy-qiyosiy va tizimli yonda\u015fuv uy\u011funla\u015ftirildi. Avvalo, Somoniylar va Qoraxoniylar davrining siyosiy-ijtimoiy \u015faroitlari tasvirlanib, ular \u00f6rtasidagi uzviylik va farqlar qiyosiy qilindi. S\u00f6ngra, islom huquqining q\u00f6llanili\u015fi mahalliy urf-odat va institutlar bilan aloqador holda k\u00f6rib \u00e7iqildi. Xulosalar manbalar ma\u02bclumotlarini qiyosla\u015f va ilmiy adabiyotdagi yonda\u015fuvlarni tahlil qili\u015f orqali \u015fakllantirildi.<\/span><\/p>\n

Tahlil va natijalar.<\/strong> 1. Somoniylar davlati. Islom huquqining mahalliyla\u015ftirili\u015fi bosqi\u00e7ida Somoniylar sulolasi arablardan keyingi dastlabki mahalliy musulmon davlat sifatida Movarounnahr va Xurosonda (IX\u2013X asrlar) hukm surdi. Somoniylar davrida islom dini nafaqat rasmiy e\u02bctiqod, balki bo\u015fqaruvning asosiy negizi sifatida qaror topdi [1:30]. Tarixiy manbalarda qayd etili\u015fi\u00e7a, Somoniylar amirlarining saroyida Hanafiy mazhabi ulamolari katta hurmat qozongan va davlat diniy siyosati aynan hanafiylik asosida olib borilgan. Bu bejiz emas, \u00e7unki aynan hanafiylik\u00a0 \u00f6\u015fa davrda Movarounnahrda eng k\u00f6p tarqalgan va aholining huquqiy ehtiyojlariga mos keluv\u00e7i mazhab edi [7:179].<\/span><\/p>\n

Somoniy hukmdorlari xalifa nomini xutbalarda tilga olib, rasmiy ravi\u015fda Abbosiy xalifalikka b\u00f6ysunsa-da, amalda mustaqil i\u00e7ki siyosat yurgizgan. Bunda mahalliy ijtimoiy tuzilma va qadriyatlarga tayani\u015f muhim ahamiyat kasb etgan. Islom huquqi \u2013 \u015fariat qoidalari Somoniylar davrida kundalik hayotning bar\u00e7a jabhalarini qamrab oldi: siyosiy bo\u015fqaruv, iqtisodiy muomalalar, jinoyat va fuqarolik i\u015flari, oilaviy munosabatlar va hokazo sohalar \u015far\u02bciy hukmlar asosida hal qilinar edi [7:178]. Islom huquqining mintaqaviyla\u015fuvi jarayoni aynan \u015fu davrda bo\u015flangan b\u00f6lib, mahalliy olim-fuqaho mavjud \u015fariat normalarini mintaqaning urf-odatlari va turmu\u015f tarziga mosla\u015ftira bo\u015flagan.<\/span><\/p>\n

Mahalliy urf va odatlarni inobatga oli\u015f orqali \u015fariatning hayotga tatbiq etili\u015fi Somoniylar davrida keng kuzatilgan hodisadir. Urf (yoki odat) \u2013 xalq amaliyotidagi mahalliy odatlar \u2013 fiqh manbalaridan biri sifatida qaralgan. Movarounnahr olimlari islom huquqini joylardagi \u015faroit va ehtiyojlarga mosla\u015fga intilib, ayrim masalalarda ijm\u00f6 (ittifoq) va qiyos asosida mahalliy ye\u00e7imlar taklif etganlar [7:182-183]. Masalan, Abu Bakr Nar\u015faxiy \u00f6z tarixiy asarida keltirgan bir ma\u02bclumot mahalliy odat va \u015far\u02bciy norma \u00f6rtasidagi murosa \u2013 ijtimoiy \u015fartnomaga misol b\u00f6la oladi. Arab q\u00f6mondoni Qutayba ibn Muslim 712-yilda Buxoroni fath etganida, buxoroliklar bilan tuzgan sulh bitimiga k\u00f6ra, yangi musulmon b\u00f6lgan mahalliy ayollarga pardoz (hijob) taqi\u015f majburiyati darhol yuklanmagan edi. Natijada, IX asr oxiriga\u00e7a Buxoro \u015fahrida ayollar yuzini t\u00f6smasdan yuri\u015f odati saqlangan. Faqatgina Somoniy amiri Nuh ibn Nasrning hukmronligi davrida (943 yil atrofida) mazkur mahalliy imtiyozga barham berilib, ayollarga \u015far\u02bciy pardali kiyini\u015f talabi joriy etilgani rivoyat qilinadi [8:79]. U\u015fbu voqea \u015funi k\u00f6rsatadiki, islom qoida va mahalliy urf \u00f6rtasida bir ne\u00e7a avlod davom etgan noformal \u201cijtimoiy keli\u015fuv\u201d mavjud b\u00f6lgan va vaqt \u00f6ti\u015fi bilan jamiyatning t\u00f6liq islomiy me\u02bcyorlarga \u00f6ti\u015fi ta\u02bcminlangan.<\/span><\/p>\n

Somoniylar davrida islom huquqini q\u00f6lla\u015fning yana bir \u00f6ziga xos jihati \u2013 ulamo va qozilarning rolidir. Davlat hokimiyati diniy-huquqiy masalalarda asosan ulamoga tayanar edi, qozilar mustaqil sud hokimiyati vakillari sifatida faoliyat k\u00f6rsatgan. \u015eariat b\u00f6yi\u00e7a qarorlar \u00e7iqari\u015fda davlatning bevosita arala\u015fuvi minimal b\u00f6lib, qozilar Qur\u02bcon, hadis va fiqhiy manbalarga tayanib hukm \u00e7iqargan. Somoniylar davrida Buxoro va Samarqand kabi ilm markazlarida k\u00f6plab Hanafiy olimlar faoliyat yuritib, fiqh rivojiga ulkan hissa q\u00f6\u015fgan. Ayniqsa, Movarounnahrda hanafiy mazhabning \u201cMovarounnahr maktabi\u201d \u015fakllangan b\u00f6lib, u Iroq va Xurosondagi an\u02bcanaviy hanafiylikdan ayrim mahalliy fatvolar bilan farqlangan [7:185]. Mahalliy \u015fart-\u015faroitlar ta\u02bcsirida qabul qilingan ba\u02bczi fatvolar vaqt \u00f6tib butun islom olamida tan olingan huquqiy qarorlar qatoriga kirgan. Misol u\u00e7un, bu davrda ya\u015fab \u00f6tgan ulu\u011f faqih Imom Abu Bakr al-Saraxsiy (XI asr) Movarounnahr fiqh maktabining yirik vakili edi. U \u00f6z zamondo\u015flari orasida bahsli b\u00f6lgan masalalarga noan\u02bcanaviy mahalliy ye\u00e7imlar bergan. Saraxsiy ana \u015funday bir masalada mahalliy hukmdorning amalini tanqid qilgani u\u00e7un Qoraxoniylar davrida jazolansa-da, uning \u201cAl-Mabsut\u201d asari butun Hanafiy olamida keyin\u00e7alik m\u00f6tabar manbaga aylangan [9:280; 5:366]. Bu holat Somoniylardan bo\u015flangan huquqiy tafakkurning mustaqilligini va mintaqaviy xususiyat kasb etganini k\u00f6rsatadi.<\/span><\/p>\n

Somoniylar davrining muhim xususiyati \u015fundaki, davlat huquqiy normalarni rasmiy kodeks holida beri\u015fga uringan emas \u2013 qonun \u00e7iqaruv\u00e7i sifatida davlatning roli \u00e7eklangan edi [7:183]. Islom huquqi asosan faqihlar doktrinasiga tayangan holda rivojlangan, davlat esa \u015fu i\u015flab \u00e7iqilgan qoidalarga rioya etgan. Bo\u015fqa\u00e7a aytganda, \u015fariat me\u02bcyorlarini belgila\u015f \u201cAlloh irodasi\u201d nomidan olimlar tomonidan amalga o\u015firilgan b\u00f6lsa, amir va hokimlar ularni ijro etuv\u00e7i b\u00f6lgan. Natijada, bir xil davr va bir \u015faharning \u00f6zida turli ulamolar ba\u02bczi masalalarda turli\u00e7a qara\u015flarga ega b\u00f6li\u015fi mumkin edi va bu tabiiy qar\u015filik sifatida qabul qilingan [7:182]. \u015ear\u02bciy masalalarda xilma-xil ijtihodlar imkoniyati mahalliy huquq maktabining boy va fleksibil xususiyatini ta\u02bcminladi. Hatto, davlat nomidan i\u015f yurituv\u00e7i qozilar ham hal qiluv \u00e7o\u011fida mustaqil b\u00f6lib, har biri \u00f6z ijtihodi bilan hukm \u00e7iqara olgan. Markaziy hukumat ularning hukmlarini yagona qolipga soli\u015fga intilmagan [7:183]. Bu esa Somoniylar davrida huquqiy hayotning ma\u02bclum darajada plyuralistik b\u00f6lganidan dalolat beradi.<\/span><\/p>\n

Somoniy hukmdorlarining jamiyat bilan munosabatida ham bir qator norasmiy \u201cijtimoiy \u015fartnomalar\u201dni k\u00f6ri\u015f mumkin. Bunday keli\u015fuvlarning asosi \u015fundan iborat ediki, xalq somoniy amirlarini qonuniy hokimiyat deb tan oli\u015fi u\u00e7un hukmdorlar islom axloqiy-huquqiy normalariga amal qilib, adolatni ta\u02bcminla\u015fi lozim edi. Somoniylar davlatida adolatli bo\u015fqaruv va tartibotning kafolati sifatida Buxoro ulamolari katta ahamiyatga ega b\u00f6lgan. Masalan, tarixiy manbalarda Somoniy amiri Ahmad ibn Ismoil (914\u2013943) davrida Buxoroda r\u00f6y bergan bir voqea keltiriladi: amirning noibi \u015fahar bozorida tartib \u00f6rnati\u015f u\u00e7un haddan ta\u015fqari qattiqq\u00f6llik qilganida, ma\u015fhur olimlar amirga murojaat qilib, xalqning noroziligi haqida xabar qilgan. Natijada, amir noibning siyosatini yum\u015fatgan, bu orqali ulamolar jamiyat manfaatini himoya qiluv\u00e7i vosita\u00e7i rolini bajargan. Bu holat ham davlat va jamiyat \u00f6rtasida muayyan nozik muvozanat \u2013 bir turdagi ijtimoiy \u015fartnoma mavjud ekanini k\u00f6rsatadi.<\/span><\/p>\n

    \n
  1. Qoraxoniylar davlati. Mahalliy ijtimoiy keli\u015fuvlarning davomiyligi va yangi \u015faroitlar.<\/strong> Somoniylar davlatining zaifla\u015fuvi natijasida 999-yilda Qoraxoniylar sulolasi Movarounnahrni egalladi. Somoniylar tasarrufidagi hududlar amalda ikki qismga ajraldi: Amudaryoning \u015fimolidagi Movarounnahr Qoraxoniylarga, janubida joyla\u015fgan Xuroson esa Mahmud \u011eaznaviy q\u00f6liga \u00f6tdi [3:333]. Bu b\u00f6lini\u015f natijasida Markaziy Osiyoda ilk bor Movarounnahr siyosiy jihatdan Xurosondan ajralib, mustaqil rivojlana bo\u015fladi [10:118-122]. Yangi hukmron sulola \u2013 Qoraxoniylar \u2013 islomni qabul qilgan \u00e7orvador turkiy qabilalar ittifoqi vakillari edi. Ular \u00f6zidan avvalgi Somoniylar yutuqlarini qisman meros qilib oldi: islom dini va Hanafiy mazhabining hukmron mavqeyini saqlab qolgan holda, mahalliy eroniy (fors-tojik) aholining ma\u02bcnaviy an\u02bcanalarini davom ettiri\u015fga harakat qildi [10:109-113]. \u015eu bilan birga, Qoraxoniylar davri siyosiy bo\u015fqaruvi \u00f6ziga xos tarzda qayta ta\u015fkil topdi.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

    Qoraxoniylar davlatida markaziy hokimiyat avvalgi Somoniylarning nisbatan markazla\u015fgan tizimidan farqli \u00f6laroq, \u00e7or-\u00e7oq (oila) i\u00e7ida b\u00f6lingan edi. Bo\u015fqaruvning appanaj tizimi<\/strong> joriy qilinib, katta hududlar sulola a\u02bczolari \u00f6rtasida b\u00f6lib bo\u015fqarildi. Har bir viloyat yoki \u00f6lkada sulola xonadoniga mansub \u015fahzoda-hokim \u2013 \u201celoqxon\u201dlar \u2013 mustaqil, deyarli yarim hukmdor sifatida faoliyat yuritgan [10:130-134]. Masalan, Samarqand, Buxoro, Far\u011fona, \u015eo\u015f kabi yirik viloyatlar alohida Qoraxoniy \u015fahzodalari q\u00f6lida b\u00f6lib, ular faqat nomigagina oliy xoqon (Tam\u011fa\u00e7xon)ga b\u00f6ysungan, amalda i\u00e7ki siyosatda t\u00f6liq erkinlikka ega edi [10:133-137]. Eloqxonlar har yili markaziy hukumatga belgilangan miqdorda xiroj (soliq) yuborib turi\u015f evaziga \u00f6z mulkini merosiy tarzda bo\u015fqargan. Bu tizim, bir tomondan, bevosita mintaqalarni bo\u015fqari\u015fda mahalliy \u015faroitlarni inobatga oli\u015fga yordam bergan b\u00f6lsa, ikkin\u00e7i tomondan, sulola i\u00e7idagi i\u00e7ki nizo va uru\u015flarni ham ku\u00e7aytirgan. Darhaqiqat, Qoraxoniylar hukmronligi davrida Movarounnahrda turli sulola b\u00f6linmalari \u00f6rtasida ham, ta\u015fqi raqiblar (Saljuqiylar, Qoraxitoylar va h.k.) bilan ham tez-tez ixtiloflar yuzaga \u00e7iqib turgan [10:137-142].<\/span><\/p>\n

    \u015eunga qaramay, Qoraxoniylar mahalliy jamiyat bilan aloqada Somoniylar davridan qolgan k\u00f6plab \u201cijtimoiy \u015fartnoma\u201d unsurlarini saqlab qolgan edi. Avvalo, Qoraxoniy xonlari hukmronligining ilk yillaridanoq \u00f6zini islomiy an\u02bcanalar himoya\u00e7isi sifatida k\u00f6rsati\u015fga intildi. Masalan, Qoraxoniylar sulolasidan Nasr ibn Ali 999-yilda Buxoroni egallaga\u00e7, darhol \u00f6zini musulmonlar amiri \u2013 \u201cAmir al-m\u00f6minin\u201d deb e\u02bclon qildi va Abbosiy xalifa Qodir nomidan tangalar zarb qili\u015fni y\u00f6lga q\u00f6ydi [10:137-140; 4:333]. Bu harakat yangi turkiy hukmdorlar \u00f6z legitimligini musulmon olamida qabul qildiri\u015f u\u00e7un xalifa nomini tan olgan holda, amalda diniy-siyosiy mustaqillikka da\u02bcvo qilganini anglatadi. Xalifa nomini tangalarda zikr eti\u015f \u2013 bu ham \u00f6ziga xos huquqiy-siyosiy \u015fartnoma, ya\u02bcni yangi sulola xalifaga nominal hurmat evaziga musulmon ahlining itoatini saqlab qoldi.<\/span><\/p>\n

    \u00a0 Qoraxoniylar davrida ulamo va \u201cmahalla\u201d instituti<\/strong> yanada ahamiyat kasb etdi. Markazla\u015fmagan bo\u015fqaruv \u015faroitida \u015faharlarning kundalik hayotini ta\u015fkil eti\u015fda mahalliy diniy-elita qatlam \u2013 ulamolar va tasavvuf ahli \u2013 muhim rol \u00f6ynagan. \u00d6rta asr islom \u015faharlari, jumladan, Buxoro va Samarqand, rasmiy \u00f6zini \u00f6zi bo\u015fqaruv organlariga ega emas edi: \u015fahar hayotining bar\u00e7a jihatlari, hatto bozorlardagi savdo-sotiqni ta\u015fkil eti\u015f ham davlat amaldorlari nazorati ostida edi [12:143-147]. Biroq davlat k\u00f6magidan ta\u015fqari sohalarda aholini uyu\u015ftiri\u015fda, jamoat tartibini saqla\u015fda norasmiy yetak\u00e7ilar \u2013 ulamolar va boylar \u2013 muhim \u015faxslar sifatida maydonga \u00e7iqdi. Xususan, Buxoro va Samarqandda oddiy xalq bilan bevosita aloqada b\u00f6lgan, ularning muammolarini bilgan olimu fuzalolar mahalliy jamiyatning \u201cyopi\u015ftiruv\u00e7i\u201d qatlami vazifasini \u00f6tagan [10:144-152]. K\u00f6pgina musulmon ulamolari savdo va hunarmand\u00e7ilik bilan ham \u015fu\u011fullangan b\u00f6lib, turli tabaqalar bilan bo\u011flanib turgan. Natijada, ular nafaqat diniy-ma\u02bcrifiy, balki ijtimoiy muvofiqla\u015ftiruv\u00e7i yetak\u00e7ilarga aylangan. Ulamolar davlatning bevosita arala\u015fuvisiz jamiyatga axloqiy va huquqiy me\u02bcyorlarni singdirib bordi. Masalan, halol savdo qoidalari, zakot va sadaqa tartiblari, oilaviy nizolarni sulh y\u00f6li bilan hal eti\u015f kabi masalalarda ulamolar k\u00f6rsatmasi hal qiluv\u00e7i ahamiyatga ega edi. Bu mahalliy darajada tuzilgan norasmiy ijtimoiy \u015fartnoma sifatida talqin qilini\u015fi mumkin: xalq ulamolar maslahati va fatvolariga amal qiladi, evaziga ulamolar hokimiyat va xalq \u00f6rtasida vosita\u00e7ilik qilib, adolatni tikla\u015fga xizmat qiladi. A.K.Mo\u02bcminovning fikri\u00e7a, IX\u2013XII asrlarda Markaziy Osiyo \u015faharlari hayotida Hanafiy ulamolar \u201cfuqarolik jamiyati\u201d vazifasini \u00f6tov\u00e7i ku\u00e7 b\u00f6lib, davlatning qattiq nazoratidan ta\u015fqarida axloqiy va huquqiy normalarni \u015fakllantiri\u015fga bo\u015f-qo\u015f b\u00f6lgan [7:130-132].<\/span><\/p>\n

    Bunday vaziyat, ayniqsa, Qoraxoniylar davlatining s\u00f6ngi yillarida yaqqol k\u00f6zga ta\u015flanadi. XII asr \u00f6rtalariga kelib, Qoraxoniylarning siyosiy zaifla\u015fuvi ortidan Saljuqiylar va keyin\u00e7alik Qoraxitoylar Movarounnahrga da\u02bcvo qila bo\u015fladi. 1141-yilda Qoraxitoylar hujumi Qoraxoniylar hukmronligini batamom tugatgan b\u00f6lsa-da, mahalliy aholi u\u00e7un hayot tarzida katta silji\u015f yuz bermadi \u2013 \u00e7unki viloyatlarni bo\u015fqarib turgan mahalliy bek va ulamolar \u00f6z \u00f6rnida qolavergan edi. Masalan, Samarqand Qoraxoniy xoni Ahmad Arslonxonning nominal hokimiyati ostida b\u00f6lgan davrda ham \u015faharni bo\u015fqari\u015f va tartibga soli\u015fda mahalliy ruhoniy va amaldorlar mustaqil harakat qilgan. Saljuqiy Sulton Sanjar qisqa muddat Samarqandni olganda ham \u015fahar aholisining turmu\u015f tarzi va huquqiy amaliyotida keskin \u00f6zgari\u015f b\u00f6lmagan, \u00e7unki mahalliy qadimiy tartiblar ku\u00e7li edi [10:141-148]. Bu holat \u015funi k\u00f6rsatadiki, mahalliy jamiyat va elita \u00f6rtasida vujudga kelgan norasmiy ijtimoiy keli\u015fuvlar \u2013 islomiy qonuniyat va odatlarning hurmat qilini\u015fi, mahalliy rahbarlarning diniy mansublikni saqla\u015fi \u2013 siyosiy alma\u015finuvlarga qaramay uzluksiz davom etgan.<\/span><\/p>\n

    Somoniylardan bo\u015flangan islom huquqining mintaqaviyla\u015fuvi jarayoni Qoraxoniylar davrida yangi bosqi\u00e7ga \u00e7iqdi. Agar Somoniylar davrida mahalliy \u015far\u02bciy maktab \u015fakllangan b\u00f6lsa, Qoraxoniylar davrida bu maktab yanada mustahkamlanib, hatto bo\u015fqa hududlarga ta\u02bcsir k\u00f6rsatdi [5:85]. Movarounnahr Hanafiy fiqh maktabining yuksak mavqeyi tufayli bu yerdan yeti\u015fib \u00e7iqqan olimlar bo\u015fqa \u00f6lkalarda ham obr\u00f6 qozondi. Masalan, Far\u011fona vodiysida tu\u011filib, Marv va Buxoroda faoliyat k\u00f6rsatgan Burhoniddin Mar\u011finoniy (XII asr) \u201cHidoya\u201d nomli ma\u015fhur fiqh kitobini yozdi \u2013 u\u015fbu asar keyin\u00e7alik butun islom olamida Hanafiy mazhabining eng nufuzli q\u00f6llanmalaridan biriga aylandi. Asarda aynan Movarounnahr olimlarining boy tajribasi va mahalliy odatlarni hisobga olgan holdagi huquqiy ye\u00e7imlar mujassam edi [5:349-350]. Bu hol islom huquqi qan\u00e7alik mintaqaviy tus olganini va ayni paytda bu mintaqaviy ilmiy an\u02bcananing global ahamiyatini k\u00f6rsatadi.<\/span><\/p>\n

    Yuqoridagi tahlillardan k\u00f6rinadiki, X\u2013XII asrlarda Markaziy Osiyoda musulmon huquqiy tizimi yirik imperiyadan mustaqil, mahalliy xususiyatga ega b\u00f6lgan \u015faklda rivojlandi. Somoniylar va Qoraxoniylar davrida \u015fakllangan \u201cmahalliy ijtimoiy \u015fartnomalar\u201d<\/strong> deganda, biz avvalo hokimiyat va jamiyat \u00f6rtasidagi nozik muvozanatni tu\u015funmoqdamiz. Bu muvozanatga k\u00f6ra, hokimlar islomiy qonun-qoidalarga rioya etib bo\u015fqarar, evaziga aholi ularning hukmronligini qonuniy deb bilar edi. Bunday norasmiy keli\u015fuvlarning i\u015fla\u015fi u\u00e7un vosita\u00e7i sifatida ulamolar qatlami xizmat qilgan. Ular \u015far\u02bciy normalarni tu\u015funtirib, hokimiyat harakatlarini diniy jihatdan oqlab bergan yoki aksin\u00e7a, hokimlar adolatdan \u00e7ekinsa, tanqid qilgan. Abu Bakr al-Saraxsiy bilan bo\u011fliq voqeani bunga misol sifatida keltirili\u015f mumkin, ya\u02bcni yurt bo\u015fqaruvida \u015far\u02bciy adolat tamoyillarini talab qilgan bu olimning Qoraxoniy hukmdor tomonidan qamoqqa ta\u015flani\u015fi ortidan ham u \u00f6z ilmiy faoliyatini t\u00f6xtatmagan, hatto asirlikda \u00f6tirib fiqhiy kitoblar yozgan [9:280]. Saraxsiy qamoqdan \u00e7iqqa\u00e7, uning obr\u00f6si yanada o\u015fgan, hukmdorlar esa bunday olimlar fikrini inobatga oli\u015f lozimligini anglagan. Demak, \u00f6rta asrlarda hukmdor va ulamolar \u00f6rtasida ham \u00f6ziga xos ijtimoiy \u015fartnoma mavjud b\u00f6lgan: hukmdor diniy ilm ahlini hurmat qili\u015f, adolatni qaror toptiri\u015f majburiyatini olgan; ulamolar esa, \u00f6z navbatida, xalqni tin\u00e7likka, sulhga da\u02bcvat qilib, hokimiyat qonuniyligini tan oli\u015fga undagan.<\/span><\/p>\n

    Musulmon huquqining mintaqaviyla\u015fuvi deganda, \u015fariat me\u02bcyorlarining Markaziy Osiyo mintaqasiga xos tarzda takomilla\u015fuvi va q\u00f6llanili\u015fini tu\u015funi\u015f lozim. Somoniy va Qoraxoniylar davrida bu jarayon bir ne\u00e7a y\u00f6nali\u015fda ke\u00e7di: birin\u00e7idan, mahalliy odatlar \u015fariatga singdirildi [7:182-183]; ikkin\u00e7idan, hanafiylik doirasida mustaqil ijtihodiy maktab paydo b\u00f6lib, u ba\u02bczi masalalarda \u00f6ziga xos hududiy fatvolar i\u015flab \u00e7iqdi [5:85]; u\u00e7in\u00e7idan, huquqiy institutlar (qozilik, muftiylik, hujjatlar yuriti\u015f) mahalliy bo\u015fqaruv tizimining bir qismiga aylandi, \u015fu tariqa huquqiy madaniyat \u015fakllandi. Mazkur omillar natijasida Markaziy Osiyo islom huquqi an\u02bcanalari keyin\u00e7alik m\u00f6\u011fullar istilosi va Temuriylar davrida ham uzviy davom etdi.<\/span><\/p>\n

    Mahalliy ijtimoiy \u015fartnomalarning yana bir qirrasi \u2013 bu iqtisodiy va ijtimoiy sohadagi keli\u015fuvlar<\/strong> edi. Masalan, vaqf institutini olaylik: Somoniylar va Qoraxoniylar davrida k\u00f6plab boy musulmonlar vaqf tariqasida \u00f6z mulklarini xayr-ehson i\u015flarga ba\u011fi\u015flagan, buning evaziga jamiyat muayyan xizmatlar (masjid, madrasa, hammom, k\u00f6prik va h.k.) bilan ta\u02bcminlangan [6:100]. Vaqf mulklari davlat soliqlaridan ozod qilingan, ularni bo\u015fqari\u015f ulamolar va homiylar q\u00f6lida b\u00f6lgan. Bu hol jamiyat va davlat \u00f6rtasidagi yana bir nozik keli\u015fuv edi: davlat ijtimoiy ta\u02bcminot va maorifning bir qismini jamoaga, xususan, ulamolar bo\u015f\u00e7iligidagi vaqf tizimiga top\u015firgan; evaziga vaqf bo\u015fqaruv\u00e7ilari aholini davlat hokimiyatiga itoatda tuti\u015f, barqarorlikni saqla\u015fga xizmat qilgan [6:102-104]. Irodaxon \u011eafurova \u00f6z tadqiqotida Turkiston tarixida vaqf mulklarining diniy-ma\u02bcrifiy va ijtimoiy hayotdagi ulkan rolini k\u00f6rsatib, \u00f6rta asrlarda vaqf tizimi aynan Markaziy Osiyo jamiyatini birla\u015ftiruv\u00e7i omillardan biri b\u00f6lganini ta\u02bckidlaydi [6:107-109]. Demak, iqtisodiy jihatdan ham jamiyat va hokimiyat \u00f6rtasida \u015fartnoma \u2013 vazifalar taqsimoti \u015fakllangan: hokimiyat mudofaa, tartib kabi funksiyalarni \u00f6z zimmasiga olgan, jamoa esa ta\u02bclim, saxovat i\u015flarini \u00f6z zimmasiga olib, davlat yukini yengilla\u015ftirgan.<\/span><\/p>\n

    Somoniylar va Qoraxoniylar davri tajribasi \u015funi k\u00f6rsatadiki, Markaziy Osiyoning islomiy jamiyatida huquqiy tizim juda mosla\u015fuv\u00e7an va mahalliy ehtiyojlarga javob beruv\u00e7i \u015faklda b\u00f6lgan. Bu davrni musulmon huquq\u015funosligi rivojida \u201coltin davr\u201d deb ata\u015f mumkin \u2013 \u00e7unki \u015far\u02bciy nazariya va amaliyot bir paytning \u00f6zida yuqori \u00e7\u00f6qqiga k\u00f6tarildi [5:81]. Diniy-huquqiy maktablar (hanafiylik) rasmiy darajaga k\u00f6tarildi, ulamolar e\u02bctibor topdi va keng ijtimoiy vakolatlarga ega b\u00f6ldi. \u015eu bilan birga, u\u015fbu yutuqlarning bar\u00e7asi mahalliy jamiyat xususiyatlari bilan uy\u011funla\u015fgan edi: fiqh kitoblarida ham, tarixiy hujjatlarda ham Movarounnahr aholisining mentaliteti va odatlariga mosla\u015fgan ye\u00e7imlar bayon etilganini k\u00f6ramiz [7:182-183].<\/span><\/p>\n

    Ta\u02bckidla\u015f lozimki, Somoniylar va Qoraxoniylar davridagi huquqiy mintaqaviyla\u015fuv jarayoni keyin\u00e7alik butun Markaziy Osiyo tarixiga \u00e7uqur ta\u02bcsir k\u00f6rsatdi. XII asr oxirida Qoraxoniylar qulaga\u00e7, ularning \u00f6rniga Xorazm\u015fohlar, s\u00f6ng m\u00f6\u011fullar va Temuriylar kelgan b\u00f6lsa-da, islom huquqining mintaqaviy an\u02bcanalari uzilmadi. Movarounnahrning hanafiylikka sodiqligi saqlanib qoldi, ulamo va qozilarning jamiyatdagi mavqeyi davom etdi. Hatto, m\u00f6\u011fullar istilosidan keyin ham, mahalliy kadrlar orqali qozilik mahkamalari tiklandi \u2013 masalan, ma\u015fhur olim Burhoniddin Mar\u011finoniyning \u201cHidoya\u201dsi \u00c7ingizxon vorislari davrida ham asosiy huquqiy manba b\u00f6lib qoldi. Bu hodisalar Somoniy-Qoraxoniy davrida asos solingan ijtimoiy \u015fartnomalarning naqadar barqaror b\u00f6lganini k\u00f6rsatadi.<\/span><\/p>\n

    Xulosa.<\/strong> X\u2013XII asrlardagi Somoniylar va Qoraxoniylar hukmronligi tajribasi \u015funi k\u00f6rsatadiki, Markaziy Osiyoda islom huquqi va davlat bo\u015fqaruvi \u00f6ziga xos mintaqaviy y\u00f6nali\u015fda rivojlangan. Somoniylar davrida \u015fakllangan mahalliy huquqiy an\u02bcanalar Qoraxoniylar davrida ham davom ettirildi va yanada mustahkamlandi. Mahalliy ijtimoiy \u015fartnoma<\/em> tu\u015fun\u00e7asi u\u015fbu jarayonning muhim jihatini ifodalaydi: hukmdorlar va jamiyat \u00f6rtasida \u015fakllangan \u00f6zaro majburiyatlar majmuasi. Bunda hukmdorlar islomiy adolat va \u015fariatga rioya qili\u015fni \u00f6z zimmasiga olgan, evaziga xalq ularning hokimiyatini qonuniy deb qabul qilgan.<\/span><\/p>\n

    Islom huquqining mintaqaviyla\u015fuvi asosan Hanafiy mazhabining Movarounnahr \u015faroitida yetak\u00e7i \u00f6rin egalla\u015fi va mahalliy odatlar bilan uy\u011funla\u015fuvi orqali ke\u00e7di. Mahalliy olimlar \u2013 faqihlar \u015earqning bo\u015fqa hududlaridagidan farqli ravi\u015fda, turli masalalarda odatni inobatga olib fatvo berdi [7:182-183]. Qozilar davlatdan mustaqil tarzda Qur\u02bcon va hadisga tayanib qarorlar \u00e7iqari\u015f erkinligiga ega b\u00f6ldilar. Natijada, Movarounnahr \u015far\u02bciy maktabi ba\u02bczi nazariy va amaliy farqlari bilan ajralib turuv\u00e7i, lekin umuman olganda sunniy-hanafiy dunyoning ajralmas qismi b\u00f6lgan bir tizim hosil qildi.<\/span><\/p>\n

    Somoniylar va Qoraxoniylar davridagi ijtimoiy hayotda ulamo va qozilarning mavqeyi nihoyatda yuqori b\u00f6lgani ularga jamiyat nomidan hokimiyat bilan muayyan keli\u015fuvlar tuzi\u015f imkonini berdi. Ulamolar hokimiyatni adolatdan \u00e7etlamaslikka \u00e7aqirar ekan, hokimiyat ulamolarni q\u00f6llab-quvvatlab, ularning fatvolariga tayanardi \u2013 bu ham bir turdagi ijtimoiy \u015fartnoma edi. Mazkur davrda vaqf, zakot kabi institutlarning keng rivoj topgani ham jamiyat i\u00e7ida ijtimoiy birdamlik va \u00f6zini \u00f6zi ta\u02bcminla\u015f unsurlarini ku\u00e7aytirdi, bu orqali davlat va fuqaro \u00f6rtasidagi munosabatlar barqarorla\u015fdi [6:102-104].<\/span><\/p>\n

    Xulosa \u00f6rnida ayti\u015f mumkinki, Somoniy va Qoraxoniylar davri Markaziy Osiyoda musulmon huquqiy madaniyatining yetilgan davri b\u00f6lib, unda \u015far\u02bciy me\u02bcyorlar mahalliy ijtimoiy reallikka mos holda q\u00f6llandi va takomilla\u015ftirildi. Bu davr tajribasi, bir tomondan, islom huquqining universalligi va mosla\u015fuv\u00e7anligini namoyon etsa, ikkin\u00e7i tomondan, mahalliy an\u02bcana va odatlarning naqadar ku\u00e7li b\u00f6lganini tasdiqlaydi. Mahalliy ijtimoiy \u015fartnomalar tufayli jamiyat va hokimiyat \u00f6rtasida ma\u02bclum muvozanat ta\u02bcminlandi, bu esa mintaqada siyosiy \u00f6zgari\u015flar b\u00f6lsa-da, ijtimoiy barqarorlikni saqla\u015fga xizmat qildi. Somoniylar va Qoraxoniylar davrida \u015fakllangan huquqiy an\u02bcanalar keyingi asrlarda ham Markaziy Osiyo huquqiy tizimining asosini ta\u015fkil etdi. Xususan, Hanafiy mazhabining hukmronligi va ulamolar rahbarligidagi jamiyat tuzilmasi k\u00f6p asrlar davom etdi. Bu meros hozirgi zamonga\u00e7a yetib kelib, mintaqaning huquqiy va madaniy taraqqiyotiga ta\u02bcsir k\u00f6rsatganini alohida qayd eti\u015f lozim.\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n

    FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:<\/strong><\/span><\/div>\n
    \n
      \n
    1. \u0410\u0433\u0430\u0434\u0436\u0430\u043d\u043e\u0432 \u0421.\u0413. \u0413\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u043e \u0421\u0435\u043b\u0434\u0436\u0443\u043a\u0438\u0434\u043e\u0432 \u0438 \u0421\u0440\u0435\u0434\u043d\u044f\u044f \u0410\u0437\u0438\u044f \u0432 \u0425I\u2013\u0425II \u0432\u0432. \u2013 \u041c.: \u041d\u0430\u0443\u043a\u0430, 1991.<\/span><\/li>\n
    2. Bekmirzayev I. Q\u0101di\u02bcs D\u012bw\u0101n Activities in Islam (the 10th\u201313th Centuries) \/\/ The Light of Islam. \u2013 2020. \u2013 Vol.2020, Issue\u00a02.<\/span><\/li>\n
    3. Bekmirzayev I.I. Hanafi Legal Documents in Transoxiana \/\/ The Advanced Science Journal. \u2013 2014. \u2013 No.5.<\/span><\/li>\n
    4. \u0411\u0430\u0440\u0442\u043e\u043b\u044c\u0434 \u0412.\u0412. \u0422\u0443\u0440\u043a\u0435\u0441\u0442\u0430\u043d \u0432 \u044d\u043f\u043e\u0445\u0443 \u043c\u043e\u043d\u0433\u043e\u043b\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u043d\u0430\u0448\u0435\u0441\u0442\u0432\u0438\u044f \/\/ \u0421\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f. \u0422.I. \u2013 \u041c.: \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0430\u044f \u043b\u0438\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u0430, 1963.<\/span><\/li>\n
    5. \u0411\u0435\u043a\u043c\u0438\u0440\u0437\u0430\u0435\u0432 \u0418.\u0418. \u0418\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a\u043e-\u043f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0432\u043e\u0435 \u0437\u043d\u0430\u0447\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0437\u0430\u043a\u043e\u043d\u043e\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u0445 \u0434\u043e\u043a\u0443\u043c\u0435\u043d\u0442\u043e\u0432, \u0441\u043e\u0441\u0442\u0430\u0432\u043b\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0432 \u043c\u0443\u0441\u0443\u043b\u044c\u043c\u0430\u043d\u0441\u043a\u043e\u043c \u043f\u0440\u0430\u0432\u0435 \u0441\u0440\u0435\u0434\u043d\u0435\u0432\u0435\u043a\u043e\u0432\u044b\u043c\u0438 \u043c\u0430\u0437\u0445\u0430\u0431\u0430\u043c\u0438 \/\/ Credo N\u0435w. \u2013 2014. \u2013 \u21161 (77).<\/span><\/li>\n
    6. Gafurova I. Role of waqf properties in the history of Turkestan \/\/ The Light of Islam. \u2013 2020. \u2013 Vol.2020, Issue\u00a03, Article\u00a07.<\/span><\/li>\n
    7. \u041c\u0443\u043c\u0438\u043d\u043e\u0432 \u0410.\u041a. \u0420\u043e\u043b \u0438 \u043c\u0435\u0441\u0442\u043e \u0445\u0430\u043d\u0430\u0444\u0438\u0442\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0443\u043b\u0430\u043c\u0430 \u0432 \u0436\u0438\u0437\u043d\u0438 \u0433\u043e\u0440\u043e\u0434\u043e\u0432 \u0421\u0440\u0435\u0434\u043d\u0435\u0433\u043e \u041c\u0430\u0432\u0435\u0440\u0430\u043d\u043d\u0430\u0445\u0440\u0430 (II\u2013VII\/VIII\u2013\u0425III \u0432\u0432.): \u0414\u0438\u0441. \u2026 \u0434\u043e\u043a\u0442. \u0438\u0441\u0442. \u043d\u0430\u0443\u043a. \u2013 \u0422.: \u0422\u0418\u0423, 2003.<\/span><\/li>\n
    8. Nar\u015faxiy Abu Bakr. Buxoro tarixi. A.\u00a0Rasulov tarjimasi. \u2013 T., 1966.<\/span><\/li>\n
    9. Tor D.G. The Islamization of Central Asia in the Samanid era and the reshaping of the Muslim world \/\/ Bulletin of SOAS. \u2013 2009. \u2013 Vol.72, No.2.<\/span><\/li>\n
    10. \u201cIX\u2013XII asrlarda \u00f6zbek davlat\u00e7iligi: siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot\u201d (ma\u02bcruza matni). \u2013 To\u015fkent irrigatsiya universiteti, 2020.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n
      Azizbek UNGALOV,<\/span><\/strong><\/div>\n
      \u015earof Ra\u015fidov nomidagi Samarqand<\/span><\/strong><\/div>\n
      davlat universiteti \u201cSamarqand tamadduni tarixi\u201d kafedrasi assistenti, PhD<\/span><\/strong><\/div>\n
      \u201cImom Buxoriy saboqlari\u201d jurnali 2025-yil 3-sonidan olindi.<\/span><\/strong><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Kiri\u015f. IX\u2013XII asrlar davomidagi Somoniylar va Qoraxoniylar hukmronligi Markaziy Osiyo jamiyatining ijtimoiy-huquqiy tizimida muhim \u00f6zgari\u015flar davri b\u00f6ldi. Arab xalifaligi tomonidan VIII asrda Movarounnahrning fath etili\u015fi natijasida mintaqada islom dini va huquqi joriy etilgan edi [4:180-181]. IX asr oxiriga kelib esa xalifalikdan nisbatan mustaqil birin\u00e7i mahalliy musulmon sulola \u2013 Somoniylar davlati ta\u015fkil topdi. Somoniylar (875-999) Movarounnahr …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":54039,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54038"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=54038"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54038\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":54040,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54038\/revisions\/54040"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/54039"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=54038"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=54038"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=54038"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}