{"id":53896,"date":"2026-11-02T09:22:30","date_gmt":"2026-11-02T04:22:30","guid":{"rendered":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=53896"},"modified":"2026-11-02T09:22:30","modified_gmt":"2026-11-02T04:22:30","slug":"leksikografiya-lugat-tuzis-ilmi-va-uning-tarixiy-rivoji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=53896&lang=oz","title":{"rendered":"LEKSIKOGRAFIYA \u2013 LU\u011eAT TUZI\u015e ILMI VA UNING TARIXIY RIVOJI"},"content":{"rendered":"

Kiri\u015f. <\/strong>Til\u015funoslik ilmida lu\u011fat\u015funoslik azal-azaldan eng qadimiy sohalardan biri sanaladi. Uning \u015fakllani\u015f va taraqqiy eti\u015f jarayonida til\u015funoslardan ta\u015fqari ki\u015filik jamiyatining bo\u015fqa a\u02bczolari ham faol i\u015ftirok etgan. Hozirgi kunda jahon va \u00f6zbek til\u015funosligida bir, ikki va k\u00f6p tilli lu\u011fatlarni ilmiy jihatdan tadqiq eti\u015f jarayonini til\u015funoslikning turli aspektlarida tahlil qili\u015f muhim ilmiy masala hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.<\/strong> Ikki tilli lu\u011fatlarning manbalari va hozirgi davrda amalga o\u015firilgan ilmiy-amaliy na\u015frlarining ahamiyati va mukammalligini aniqla\u015f u\u00e7un ilmiy-qiyosiy tahlillarni amalga o\u015firi\u015f talab etiladi. \u015eu \u00f6rinda tarjima lu\u011fatlar ustida olib borilgan bir qator olimlar tadqiqotlarini ham e\u02bctirof eti\u015f lozim.<\/span><\/p>\n

Til\u015funoslar N.Rasulova, \u015e.Fayzullayeva, Q.Muhiddinov, M.Ziyayevlar, X.Fattohov, T.Qodirov, E.Umarovlarning monografik i\u015flari qatorida B.Hasanovning \u201cNavoiy asarlariga tuzilgan q\u00f6lyozma lu\u011fatlarning tuzili\u015f prinsiplari\u201d nomli dissertatsiyasi \u00f6zining keng qamrovliligi, tahlillarining i\u015fon\u00e7liligi bilan ajralib turadi. Unda \u201cBadoye\u02bc al-lu\u011fat\u201d, \u201cAbu\u015fqa\u201d, \u201cSangloh\u201d, \u201cLu\u011fati atroqiya\u201d asarlari tahlil qilingan. Lu\u011fat\u015funos olim S.Normamatovning \u201c\u00d6zbek lu\u011fat\u00e7iligining \u015fakllani\u015fi va rivojlani\u015fida jadid ma\u02bcrifatparvarlarining \u00f6rni\u201d nomli doktorlik i\u015fini ham alohida ta\u02bckidla\u015f lozim. Dissertatsiyaning mazmun mohiyatidan kelib \u00e7iqadigan b\u00f6lsak, u ikki va k\u00f6p tilli lu\u011fatlar tadqiqiga ba\u011fi\u015flangan.<\/span><\/p>\n

Movarounnahrga Islom dini kirib kelgandan keyin turkiy xalqlar k\u00f6p asrlar davomida arab xalifaligi va arab xalqlari bilan iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqada b\u00f6lib kelgan. Bu munosabatlar ayniqsa, Abbosiylar (750\u20131238 yy) davrida taraqqiy etdi. Natijada, u yerda bir qan\u00e7a fanlarning noyob sohalari bilan birga til\u015funoslik, lu\u011fat\u015funoslik sohalari ham rivojlandi. Turkiy xalqlarning islom dinini qabul qili\u015fi natijasida lu\u011fatlardan foydalani\u015fga ehtiyoj sezildi. Qur\u02bconi karim va hadisi \u015fariflarni turkiylar \u00f6z ona tilida tu\u015funi\u015fi va arab tilidan tahsil oli\u015fi u\u00e7un zarurat tu\u011fildi.<\/span><\/p>\n

Til\u015funos olim \u015e.M.Mirziyotov \u201cMuqaddimatul adab\u201d asari til\u015funoslik, lu\u011fat\u015funoslik, lu\u011fat\u015funoslik an\u02bcanalari va arabiy-turkiy s\u00f6zlikning leksik-semantik talqiniga ba\u011fi\u015flangan filologiya fanlari b\u00f6yi\u00e7a falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasida yuqoridagi jarayonlarga \u201cyangi an\u02bcana\u201d sifatida qiyosiy-tarixiy metod asosida quyidagi\u00e7a ilmiy baho beradi: \u201cArab til\u015funosligi aynan \u00f6rta asrlarda islom dinining bevosita ta\u02bcsirida hamda bo\u015fqa xalqlar orasida tarqali\u015fi natijasida \u015fakllangan \u201cyangi an\u02bcana\u201d sifatida e\u02bctirof etiladi. Uning yangiligi \u015fundaki, arab til\u015funosligi arab tilining strukturasi t\u00f6la muvofiq keluv\u00e7i original til tizimini yaratdi, arab tilining spetsifikasiga mos keluv\u00e7i original tu\u015fun\u00e7a va terminlar apparatini muomalaga kiritdi. Arablar tomonidan i\u015flab \u00e7iqilgan ilmiy tadqiqot metodlari bo\u015fqa tillar, xususan, fors, turkiy tillarning \u00f6rganili\u015fi jarayonida ham tatbiq etila bo\u015flandi.\u201d<\/span><\/p>\n

Ikki tilli turkiy lu\u011fat\u00e7ilik tarixi XI asrdan Mahmud Qo\u015f\u011fariyning turk\u00e7a-arab\u00e7a \u201cDevonu lu\u011fotit turk\u201d qiyosiy-tarixiy asarini yozganidan bo\u015flangani bar\u00e7aga ma\u02bclum. Arab\u00e7a-turk\u00e7a lu\u011fatlardan yana biri \u2013 Abul Qosim Mahmud ibn Umar az-Zamax\u015fariyning (1075\u20131144) \u201cMuqaddimatul adab\u201d asari hisoblanadi. Olim bu asarini 1137-yilda Xorazm\u015foh Alouddavla Abulmuzaffar Otsizga tuhfa sifatida unga ba\u011fi\u015flab yozgan. Asar be\u015fta katta qismga b\u00f6lingan b\u00f6lib, otlar, fe\u02bcllar, bo\u011flov\u00e7ilar, ot \u00f6zgari\u015flari va fe\u02bcl \u00f6zgari\u015flari haqida bahs yuritadi.<\/span><\/p>\n

Turkiy leksikografiyaning taraqqiyot jarayoni va tadriji haqida til\u015funos olim A.Nurmonov quyidagi\u00e7a fikr bildiradi:<\/span><\/p>\n

\u201cDevonu lu\u011fotit turk\u201d asari umumturkiy leksikografiyaning namunasi b\u00f6lsa, XIII \u2013 XIV asrlardan bo\u015flab, \u00f6zbek leksikografiyasi undan oziqlangan holda mustaqil rivojlana bo\u015fladi. Ayniqsa, turkiy\u00e7a-fors\u00e7a, turkiy\u00e7a-arab\u00e7a tarjima lu\u011fatlar tuzi\u015fga e\u02bctibor ku\u00e7aydi. Bu esa, arab va ajam mamlakatlarida turkiy tilga qiziqi\u015fning ortib borgani natijasidir. \u015euning natijasida \u201cTarjimonu turkiy va ajamiy va mu\u02bc\u011fuliy va forsiy\u201d (XIII\u2013XIV asrlar), \u201cKitob at-tuhfatuz-zakiyati fil-lu\u011fatit turkiya\u201d (XIV asr), Abu Hayyonning \u201cKitob al-idrok lison al-atrok\u201d (XIV asr), \u015funingdek, Ali\u015fer Navoiy asarlari u\u00e7un tuzilgan k\u00f6pgina lu\u011fat va bo\u015fqalar yuzaga keldi. Insoniyatning madaniy, ma\u02bcnaviy va ilmiy taraqqiyotida tilning, xususan, s\u00f6zning beqiyos \u00f6rni bor. Odamlar \u00f6zaro muloqot qili\u015f, fikr alma\u015fi\u015f va bilim tarqati\u015f maqsadida turli vositalardan foydalangan, \u015fular i\u00e7ida eng muhim va keng qamrovli vosita \u2013 bu til hisoblanadi. Ammo jamiyat tarixan turli millat, xalq va elatlarga b\u00f6lingan holda \u015fakllangani bois, har bir xalqning \u00f6z tili, s\u00f6z boyligi, grammatik tizimi va ma\u02bcno hamda tu\u015fun\u00e7alar dunyosi yuzaga kelgan. \u015euning u\u00e7un ham xalqlar, elatlar va millatlar \u00f6rtasidagi \u00f6zaro muloqot, hamkorlik va angla\u015fuv ehtiyoji tufayli lu\u011fatlar \u2013 ya\u02bcni bir tildagi s\u00f6zlarni bo\u015fqa tilga tarjima qiluv\u00e7i, yoki bir tilning s\u00f6z boyligini izohlab beruv\u00e7i leksik manbalar vujudga keldi. Ana \u015fu ehtiyoj natijasida dunyoda leksikografiya, ya\u02bcni lu\u011fat\u00e7ilik ilmi paydo b\u00f6ldi.<\/span><\/p>\n

Leksikografiya \u2013 bu s\u00f6zlarni \u00f6rgani\u015f, tartibla\u015f, izohla\u015f va ularni lu\u011fat \u015faklida tizimla\u015ftiri\u015f bilan \u015fu\u011fullanadigan til\u015funoslik sohasi b\u00f6lib, uning ahamiyati nafaqat til\u015funoslar, balki tarjimon, adabiyot\u015funos, tarix\u00e7i, manba\u015funos va keng jamoat\u00e7ilik u\u00e7un ham beqiyosdir. Zotan, til har bir xalqning milliy ongi, tarixiy xotirasi va madaniy merosining asosiy k\u00f6zgusidir. Leksikografiya, ayniqsa, insoniyatning tarixiy taraqqiyotidagi ilk sivilizatsiyalarda \u2013 Mesopotamiya, Hindiston, Xitoy, Yunon va arab-islom madaniyatida alohida ahamiyat kasb etgan. Masalan, miloddan avvalgi 3-2 ming yilliklarda \u015eumer va Akkad (Aqqod) xalqlari mixxat yozuvlarida bo\u015fqa tillardagi s\u00f6zlarning ma\u02bcnolarini qayd etgan ilk leksik r\u00f6yxatlar paydo b\u00f6lgan. Bu r\u00f6yxatlar nafaqat leksikografiyaning, balki umumiy til\u015funoslik fanining ham bo\u015flan\u011fi\u00e7 manbalari hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

\u015eu nuqtai nazardan qaralsa, leksikografiya til\u015funoslik fanining eng qadimiy va ilk \u015fakllangan sohalaridan biri b\u00f6lib, u jahon til\u015funosligining \u015fakllani\u015fida va fan sifatida yuzaga keli\u015fida ilk qadam hisoblanadi. Qadimgi Hindiston olimlari \u2013 Panini, Yaska, Bhartrixari kabi allomalarning sanskrit tilini mantiq, morfologiya va semantika jihatidan tahlil qili\u015fga qaratilgan i\u015flari keyin\u00e7alik Yevropa va islom olamida ham leksikografiyaning rivojiga y\u00f6l o\u00e7gan. \u015euningdek, Aristotel, Sossyur, Bopp, Blumfild, Xomskiy kabi \u011earb olimlarining leksik tarkibni \u00f6rgani\u015fdagi nazariy i\u015flari, arab til\u015funosligidagi \u201cMu\u02bcjam\u201d an\u02bcanasi va mukammal lu\u011fat\u00e7ilik tajribalari bu sohaning jahon miqyosida qay darajada rivojlanganidan dalolat beradi.<\/span><\/p>\n

Zamonaviy til\u015funoslikda esa, leksikografiyada faqatgina lu\u011fat tuzi\u015f bilan \u00e7eklanib qolmay, balki uning nazariy asoslarini i\u015flab \u00e7iqi\u015f, lu\u011fat turlarini klassifikatsiya qili\u015f, foydalanuv\u00e7i ehtiyojini hisobga olgan holda lu\u011fat tuzi\u015f, elektron va kompyuter leksikografiyasi y\u00f6nali\u015flarida ham faol ravi\u015fda i\u015f olib borilmoqda.<\/span><\/p>\n

\u201cLeksikografiya\u201d atamasi yunon\u00e7a \u201cs\u00f6zlar haqida yozi\u015f\u201d ma\u02bcnosini bildiradi. \u00d6zbek tilida bu atama \u201clu\u011fat ilmi\u201d, \u201clu\u011fat\u00e7ilik\u201d yoki \u201clu\u011fat\u015funoslik\u201d sifatida talqin qilinadi. U \u00f6z mohiyatiga k\u00f6ra, til\u015funoslikning lu\u011fat tuzi\u015f va ularni ilmiy jihatdan \u00f6rgani\u015fga ixtisosla\u015fgan sohasidir [4:89-117]. Leksikografiya ikki asosiy turga ajratiladi: Nazariy leksikografiya \u2013 lu\u011fat tuzi\u015fning nazariy, metodologik va fanlararo masalalarini \u00f6rganadi. Amaliy leksikografiya \u2013 lu\u011fat tuzi\u015f jarayoni, s\u00f6z tanla\u015f, maqolalarni \u015fakllantiri\u015f, tartibla\u015f va lu\u011fatni tayyorla\u015f bilan \u015fu\u011fullanadi. Lu\u011fat tuzi\u015f \u2013\u00a0 bu faqat til\u015funoslik emas, balki u ijtimoiy vazifalarni ham bajaradi:<\/span><\/p>\n

    \n
  1. Ona tilining s\u00f6z boyligini saqla\u015f, tavsifla\u015f va normalla\u015ftiri\u015f;<\/span><\/li>\n
  2. Tillararo muloqotni ta\u02bcminla\u015f (ikki yoki k\u00f6p tilli lu\u011fatlar orqali);<\/span><\/li>\n
  3. Leksik va frazeologik boylikni ilmiy asosda tadqiq eti\u015f.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

    Lu\u011fatning xilma-xil turi mavjud. Bu xilma-xillik, birin\u00e7i navbatda, leksikografik tavsif obyektining, ya\u02bcni tilning murakkabligi va k\u00f6p qirraliligi bilan izohlanadi. Qolaversa, jamiyatning tilga oid turli xil ma\u02bclumotlarni oli\u015fga b\u00f6lgan ku\u00e7li ehtiyoji ham lu\u011fat repertuarini murakkabla\u015ftiradi va kengaytiradi. Bitta lu\u011fat bilan til haqida butun jamiyatni, uning alohida qatlamlari va xususiyatlarini birdek qanoatlantiri\u015fning imkoni y\u00f6q. \u015euning u\u00e7un ham, har qanday milliy leksikografiyada har xil turdagi \u00f6nlab, hatto yuzlab lu\u011fatlarni u\u00e7ratamiz.<\/span><\/p>\n

    Umuman olganda, mazmuni va maqsadiga k\u00f6ra, lu\u011fatlar ikki asosiy guruhga b\u00f6linadi: ensiklopedik va lingvistik yoki filologik. Ensiklopediyalar va ensiklopedik lu\u011fatlar s\u00f6zlarni emas, balki ular bilan ifodalangan voqelikni (obyekt, \u015faxs, hodisa va tu\u015fun\u00e7alar) tu\u015funtiradi. \u201cEnsiklopediya\u201d s\u00f6zi qadimgi yunon tilidan kelib \u00e7iqqan b\u00f6lib, \u201cbilim doirasi\u201d ma\u02bcnosini anglatadi. Ensiklopediyalar har qanday darajadagi \u00f6quv\u00e7iga qiziqqan mavzu b\u00f6yi\u00e7a ma\u02bclumot beradi va \u00f6z-\u00f6zini tarbiyala\u015fning muhim vositasi hisoblanadi. Umumiy ensiklopediyalardan ta\u015fqari, falsafa, tarix, texnologiya, matematika, fizika, tibbiyot va bo\u015fqa sohalar b\u00f6yi\u00e7a maxsus ensiklopediyalar mavjud. Ular muayyan sohadagi tu\u015fun\u00e7alarni alifbo tartibida tu\u015funtiradi. Lu\u011fat tuzi\u015fning asosiy tamoyillaridan biri \u2013 lu\u011fatga olinayotgan s\u00f6zlik hajmini aniqla\u015fdir. Odatda lu\u011fatning hajmi uning maqsad va vazifalaridan kelib \u00e7iqib, u haqidagi ma\u02bclumot lu\u011fatning sarlavha sahifasi yoki izohida beriladi. Lu\u011fatning s\u00f6zligi lu\u011fat turiga qarab belgilanadi. Misol u\u00e7un, s\u00f6zlikning eng t\u00f6liq t\u00f6plami izohli lu\u011fatlarida, eng kami \u2013 imlo va \u015funga \u00f6x\u015fa\u015f bir tomonlama lu\u011fatlarda keltirilgan. Ba\u02bczi izohli yoki \u00f6quv lu\u011fatlari \u015fun\u00e7alik k\u00f6p tavsif parametrlarini qamrab oladiki, ularning har biri maxsus zonada (vizual, grafik jihatdan) ajralib turadi: grammatika zonasi,\u00a0 moslik zonasi,\u00a0 ma\u02bcno zonasi,\u00a0 rasmlar zonasi va bo\u015fqalar.\u00a0<\/span><\/p>\n

    Lu\u011fatlarning turlarga b\u00f6lini\u015fi, tasniflov\u00e7ilar ta\u02bckidlaganidek, turli sabablarga k\u00f6ra sodir b\u00f6ladi: lu\u011fatning maqsadi, hajmi, undagi s\u00f6zlarning joyla\u015fi\u015f tartibi, tavsif obyektiga va hokazolarga k\u00f6ra bir xil turdagi lu\u011fatda birla\u015fsa, bo\u015fqalari bir-biridan ajralib turadi va butunlay bo\u015fqa turdagi lu\u011fatlar u\u00e7un asos b\u00f6lib xizmat qiladi. Tarjima, izohli, dialekt va mintaqaviy lu\u011fatlar, jargon, tarixiy, neologizmlar, etimologik, ma\u015fhur iboralar va bo\u015fqa k\u00f6plab lu\u011fatlar mavjud [2: 19-20]. \u015euni ta\u02bckidla\u015f kerakki, gar\u00e7i lu\u011fatlar tipologiyasini yarati\u015fga k\u00f6plab til\u015funoslar, xususan, L.V.\u015e\u00e7erba, P.N.Denisov, B.Kemada, Ya.Malkil, L.Zgusta\u00a0 va bo\u015fqalar uringan b\u00f6lsa-da, til\u015funoslikda lu\u011fatlarning umume\u02bctirof etilgan tipologiyasi haliga\u00e7a mavjud emas.<\/span><\/p>\n

    Lu\u011fatlar tipologiyasi, ya\u02bcni ularni turlarga ajrati\u015f \u2013 bu lu\u011fatlarning turli xususiyatlari asosida ilmiy tasnifla\u015fdir. Lekin, odatda, bu tipologiya mavjud lu\u011fatlar asosida amaliy jihatdan tuziladi. \u015euning u\u00e7un bu yerda ilmiy lu\u011fatlar tipologiyasidan k\u00f6ra, uni tuzi\u015f tamoyillari haqida gapiri\u015f maqsadga muvofiqdir.<\/span><\/p>\n

    S\u00f6nggi yillarda lu\u011fatlarni tasnifla\u015fda lingvistik, semiotik, formal va ijtimoiy-pragmatik parametrlar yoki bir ne\u00e7ta y\u00f6nali\u015flari \u015fakllangan va ular asos sifatida olini\u015fi mumkin. Bu parametrlarni i\u015flab \u00e7iqi\u015fga L.V.\u015e\u00e7erba, V.V.Vinogradov, S.I.Ojegov, V.G.Gak, A.M.Sivin, L.P.Stupin, L.A.Novikov, V.A.Kozirev, P.N.Denisov, L.P.Krisin va bo\u015fqa k\u00f6plab til\u015funos olimlar katta hissa q\u00f6\u015fgan. Ammo lu\u011fatlarning ilmiy tipologiyasi asosini ilk bor akademik L.V.\u015e\u00e7erba \u00f6zining \u201cOp\u044bt ob\u0449yey teorii leksikografii\u201d (\u201cLeksikografiyaning umumiy nazariyasi tajribasi\u201d, 1940-y.) maqolasida yoritgan. U lu\u011fatlarni \u00f6zaro qarama-qar\u015fi qiyosla\u015f orqali quyidagi olti juftga ajratadi:<\/span><\/p>\n

      \n
    1. akademik turdagi lu\u011fat \u2013 ma\u02bclumotnoma lu\u011fati;<\/span><\/li>\n
    2. ensiklopedik lu\u011fat \u2013 umumiy lu\u011fat;<\/span><\/li>\n
    3. tezaurus \u2013 oddiy (izohli yoki tarjima) lu\u011fat;<\/span><\/li>\n
    4. oddiy lu\u011fat \u2013 ideografik lu\u011fat;<\/span><\/li>\n
    5. izohli lu\u011fat \u2013 tarjima lu\u011fati;<\/span><\/li>\n
    6. tarixiy b\u00f6lmagan lu\u011fat \u2013 tarixiy lu\u011fat.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

      Bir qator til\u015funoslar L.V.\u015e\u00e7erbaning tasniflarini t\u00f6ldirib, \u015farhlagan. Masalan, professor V.G.Gak lu\u011fatlarni quyidagi sakkizta differensial belgilarga k\u00f6ra tasniflaydi: 1) mazmunga k\u00f6ra; 2) leksikani tanla\u015fga k\u00f6ra; 3) tavsif usuliga k\u00f6ra; 4) tavsif birligiga k\u00f6ra; 5) materialning joyla\u015fuviga k\u00f6ra; 6) s\u00f6zning davrdagi q\u00f6llanili\u015figa k\u00f6ra; 7) lu\u011fatning maqsadiga k\u00f6ra; 8) tillar soniga k\u00f6ra.<\/span><\/p>\n

      Zamonaviy lu\u011fatlarning xilma-xilligi ularning tasniflari u\u00e7un turli asoslarni yaratili\u015figa olib kelmoqda va bu borada turli ilmiy-amaliy parametrlar i\u015flab \u00e7iqilmoqda.<\/span><\/p>\n

      Tarixiy manbalar va ilk leksikografiya. <\/strong>Til\u015funoslikdagi eng qadimiy yozma manbalar leksikografik xususiyatga ega. Masalan, miloddan avvalgi 3-2 ming yilliklardagi Mesopotamiya hududidan topilgan \u015fumer va akkad tilidagi mixxatli yozuvlarga xorijiy s\u00f6zlarning ma\u02bcnosi, talaffuzi va q\u00f6llanili\u015fi haqida ma\u02bclumot beruv\u00e7i ilk lu\u011fatlar sifatida qaraladi. Qadimgi Hindistonda Panini (mil.avv. VI-IV asrlar) tomonidan yaratilgan grammatik qoidalar va lu\u011fatlar leksikografiya ilmining ilk yuqori bosqi\u00e7ini ta\u015fkil qilgan. U 4000 dan ortiq qoidalar orqali sanskrit tilini tartibga solgan va grammatik tizim yaratgan. \u015euningdek, uning i\u015flari keyin\u00e7alik \u011earb til\u015funosligiga, xususan, Ferdinand de Sossyur va Noam Xomskiy kabi olimlarga ku\u00e7li ta\u02bcsir k\u00f6rsatgan. \u011earbda leksikografiyaning rivojlani\u015fi haqida gapirganda, Aristotelning \u201cPoetika\u201d asari orqali \u011earbda til\u015funoslik va ritorika asoslari yuzaga kelgan. Keyin\u00e7alik, Yevropa til\u015funoslari XIX-XX asrlarda Frans Bopp, Ferdinand de Sossyur, Roman Yakobson va bo\u015fqalar orqali leksikografiya va til nazariyasini rivojlantirdi. Lu\u011fat turlari va tipologiyasi lu\u011fat tuzili\u015fi, maqsadi va vazifalariga k\u00f6ra har xil turlarga b\u00f6linadi. Ular quyidagi\u00e7a umumla\u015ftiriladi: monolingval lu\u011fatlar (izohli, frazeologik, qomusiy va bo\u015fqalar), bilingval va polilingval lu\u011fatlar (tarjima lu\u011fatlari), ta\u02bclimiy lu\u011fatlar (maktab va universitetlar u\u00e7un), terminologik lu\u011fatlar (ilmiy-texnik sohalar u\u00e7un), tarixiy, dialekt, jargon, neologizmlar lu\u011fatlari va hokazo. Lu\u011fatlar ikki asosiy y\u00f6nali\u015fda ham farqlanadi: lingvistik (filologik) lu\u011fatlar \u2013 s\u00f6zlarning ma\u02bcnolarini, grammatik xususiyatlarini izohlaydi; ensiklopedik lu\u011fatlar \u2013 s\u00f6zlar orqali ifodalangan obyektlar, \u015faxslar, hodisalar haqida ma\u02bclumot beradi.<\/span><\/p>\n

      Lu\u011fat tuzi\u015fdagi muhim omillardan biri \u2013 s\u00f6zlarning lu\u011fatdagi joyla\u015fi\u015f tartibidir. K\u00f6pin\u00e7a alifbo asosida, ba\u02bczan morfologik yoki tematik asosda tartiblanadi [3:470]. Arab leksikografiyasida \u201cmu\u02bcjam\u201d tu\u015fun\u00e7asi muhim \u00f6rin tutadi. U \u201clu\u011fat\u201d, \u201cjamlanma\u201d yoki \u201cqomus\u201d ma\u02bcnolarini bildiradi. Islom dunyosida mu\u02bcjamlar diniy, ilmiy va adabiy asarlarni tartibla\u015f va izohla\u015fda muhim vosita b\u00f6lgan. Xususan, hadis ilmlarida roviylarning ismlarini alifbo asosida jamlagan kitoblar ham \u201cmu\u02bcjam\u201d deb atalgan. Tarixiy jihatdan Xalil ibn Ahmad al-Farohidiyning \u201cKitob al-ayn\u201d asari arab leksikografiyasining ilk namunalaridan biri hisoblanadi. U tilni fonetik usulda tartiblab, harflar singari s\u00f6zlarni ham halqumdan bo\u015flab, labga\u00e7a tavsiflagan. Bu sanskrit lu\u011fat\u00e7iligi ta\u02bcsirida \u015fakllangan, deb qaraladi.<\/span><\/p>\n

      Arab mu\u02bcjamlari ikki asosiy turga b\u00f6linadi: Mu\u02bcjam ma\u02bconiy (tematik leksikon) \u2013 muayyan mavzular asosida tuziladi; Mu\u02bcjam alfaz (alfavit asosidagi lu\u011fat) \u2013 s\u00f6zlar alifbo asosida joyla\u015ftiriladi va ma\u02bcnolari izohlanadi. Mu\u02bcjam va Qur\u02bcon leksikografiyasi Qur\u02bconi karimga oid leksikografik i\u015flar \u2013 \u201cmu\u02bcjam al-maqaniz\u201d, \u201cal-feharis\u201d, \u201cal-masodar\u201d singari terminlar asosida leksemalarning konteksti, ma\u02bcnolari va q\u00f6llanili\u015fi tahlil qilinadigan manbalardir [1: 32-33]. Ular Qur\u02bcon til\u015funosligi va tafsir\u015funoslik sohalarida muhim \u00f6rin tutadi.<\/span><\/p>\n

      Arab tili idiomatik iboralarga boy til. Bu iboralarni semantik ekvivalentligini ta\u02bcminla\u015fda qiyin\u00e7ilik tu\u011fdiri\u015fi mumkin. Masalan, arab\u00e7a \u201c<\/strong>\u0645\u0637\u0631<\/strong> \u062e\u064a\u0631<\/strong>\u201d (matar xayr)<\/strong> iborasi \u201cfoydali yom\u011fir\u201d ma\u02bcnosini ifodalaydi, ammo uning tarjimasi k\u00f6pin\u00e7a uning \u00e7uqur ma\u02bcnosini ifodalay olmaydi.<\/span><\/p>\n

      Bu iborani s\u00f6zma-s\u00f6z \u201cfoydali yom\u011fir\u201d deb tarjima qili\u015f mumkin, lekin bu uning madaniy va emotsional yukini t\u00f6liq aks ettirmaydi. Arab madaniyatida bu ibora yol\u011fiz ob-havo holatini emas, balki baraka, rizq, yax\u015filik va Allohning rahmati keli\u015fi bilan bo\u011fliq ma\u02bcnoda q\u00f6llanadi.<\/span><\/p>\n

      Arab jamiyatida, ayniqsa sahro va quruq hududlarda yom\u011fir kam yo\u011fadi. \u015euning u\u00e7un yom\u011fir \u2013 hayot va farovonlik timsoli. \u201cMatar xayr\u201d<\/strong> deb ayti\u015f, Allohdan kelgan yom\u011fir barakali b\u00f6li\u015fini ifoda etadi va \u015fukrona va xu\u015f niyat bildiri\u015f usuli hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

      T\u00f6\u011fri semantik tarjima u\u00e7un ye\u00e7im: s\u00f6zma-s\u00f6z emas, ma\u02bcnoli tarjima qili\u015f kerak:<\/span><\/p>\n

        \n
      • \u201cBarakali yom\u011fir\u201d.<\/span><\/li>\n
      • \u201cYom\u011fir yax\u015filik keltirsin\u201d.<\/span><\/li>\n
      • \u201cAllohdan kelgan yax\u015filik\u201d.<\/span><\/li>\n
      • \u201cFayzli yom\u011fir\u201d.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n

        \u015eu bilan birga, diniy va madaniy kontekstni tu\u015funmagan \u00f6quv\u00e7i yoki tinglov\u00e7i u\u00e7un izoh ham kerak b\u00f6ladi.<\/span><\/p>\n

        Qisqa xulosa:<\/strong> \u201c:\u0645\u0637\u0631 \u062e\u064a\u0631\u201d<\/strong> iborasi oddiy tabiiy hodisani emas, balki madaniy qadriyatlar, diniy e\u02bctiqod va ijtimoiy tasavvurlar bilan t\u00f6la. \u015euning u\u00e7un uni tarjima qilganda, semantik ekvivalentlikni saqla\u015f u\u00e7un s\u00f6zma-s\u00f6z emas, madaniy-ma\u02bcnoli yonda\u015fuv talab etiladi.<\/span><\/p>\n

        \u064a\u062f\u0647 \u062e\u064e\u0641\u0650\u064a\u0641\u064e\u0629 (yaduhu <\/strong>x<\/strong>af\u012bfa)<\/strong> \u2013 \u201cUning q\u00f6li yengil\u201d. Bu ibora ikki xil ma\u02bcnoda i\u015flatiladi:<\/span><\/p>\n

          \n
        • Agar usta haqida b\u00f6lsa \u2013 i\u015fni \u00e7iroyli, tez va oson qilib bajaradi.<\/span><\/li>\n
        • Agar mehmon haqida b\u00f6lsa \u2013 mehmon oz yeb-i\u00e7adi, x\u00f6jayinga yuk b\u00f6lmaydi.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n

          S\u00f6zma-s\u00f6z \u201cHis hand is light\u201d deb tarjima qili\u015f mumkin, ammo bunday tarjima angla\u015filmasligi mumkin. Kontekstga qarab:<\/span><\/p>\n

            \n
          • \u201cHe works with a light tou\u00e7\u201d.<\/span><\/li>\n
          • \u201cHe is an easy guest\u201d kabi variantlar talab etiladi.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n
              \n
            1. Stilistik elementlar.<\/strong> Arab adabiyotida k\u00f6pin\u00e7a metafora va alegoriyadan keng foydalaniladi. Semantik ekvivalentlikka eri\u015fi\u015f u\u00e7un tarjimonlar nafaqat literal ma\u02bcnoni, balki manba matnining stilistik xususiyatlarini ham e\u02bctiborga oli\u015fi zarur.<\/span><\/li>\n
            2. Konnotatsiya va denotatsiya.<\/strong> Arab tilidagi s\u00f6zlar k\u00f6pin\u00e7a denotativ (literal) va konnotativ (implitsit) ma\u02bcnolarni ham \u00f6z i\u00e7iga oladi. Tarjimonlar u\u015fbu ma\u02bcnolarni kuzati\u015fi va semantik ekvivalentlikni ta\u02bcminla\u015fi u\u00e7un doimo ma\u02bcnoni t\u00f6\u011fri tu\u015funi\u015fi kerak.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

              Masalan<\/strong>, \u201c<\/strong>\u0633\u0639\u064a\u062f<\/strong>\u201d (sa\u02bcid)<\/strong> s\u00f6zi \u201chamd\u201d ma\u02bcnosini anglatadi, lekin uning kontekstiga k\u00f6ra, k\u00f6pin\u00e7a farqlani\u015fi mumkin (masalan: xursand, qoniqi\u015f).<\/span><\/p>\n

                \n
              1. Denotativ ma\u02bcnosi (lu\u011faviy): <\/strong>\u201cSa\u02bcid\u201d s\u00f6zining lu\u011faviy ma\u02bcnosi \u2013 \u201cxursand\u201d, \u201cbaxtli\u201d. Bu s\u00f6z sa\u02bc\u0101da (<\/strong>\u0633\u0639\u0627\u062f\u0629<\/strong>)<\/strong> \u2013 \u201csaodat, baxt\u201d s\u00f6zidan kelib \u00e7iqqan.<\/span><\/li>\n
              2. Konnotativ (implitsit) ma\u02bcnolari: <\/strong>Kontekstga qarab, \u201c<\/strong>\u0633\u0639\u064a\u062f<\/strong>\u201d<\/strong> s\u00f6zining ma\u02bcnolari kengayib, quyidagilarni qamrab oli\u015fi mumkin:<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

                Yuzdagi ta\u02bcsir:<\/strong> Ba\u02bczi holatlarda, insonning yuzidagi xursandlik k\u00f6rini\u015fi.<\/span><\/p>\n

                Tarjimadagi muammo:<\/strong> Agar tarjimon \u201c<\/strong>\u0633\u0639\u064a\u062f<\/strong>\u201d<\/strong> s\u00f6zini doimo \u201cxursand\u201d deb tarjima qilsa, juda k\u00f6p ma\u02bcnoni y\u00f6qotadi. Masalan:<\/span><\/p>\n

                  \n
                • \u0647\u0648 \u0633\u0639\u064a\u062f \u0628\u0642\u0636\u0627\u0621 \u0627\u0644\u0644\u0647 \u2013 U Allohning taqdiriga rozidir (faqat \u201cxursand\u201d deb tarjima qili\u015f not\u00f6\u011fri).<\/span><\/li>\n
                • \u0633\u0639\u064a\u062f \u0641\u064a \u0627\u0644\u0622\u062e\u0631\u0629 \u2013 U oxiratda saodatga eri\u015fdi (buni \u201cxursand\u201d deb tarjima qili\u015f kulgili \u00e7iqadi).<\/span><\/li>\n<\/ul>\n

                  \u015euning u\u00e7un tarjimon s\u00f6z kontekstini \u00e7uqur tu\u015funi\u015fi, diniy, ijtimoiy va hissiy konnotatsiyalarni inobatga oli\u015fi, talab etilganda adaptatsiya yoki izoh beri\u015fi kerak.<\/span><\/p>\n

                  Arab tilidagi s\u00f6zlar k\u00f6pin\u00e7a k\u00f6pqatlamli ma\u02bcnolarga ega. Tarjimonlar denotativ va konnotativ farqni anglay olmasa, matnning mazmuni buziladi yoki kamayadi. \u015euning u\u00e7un semantik ekvivalentlikni ta\u02bcminla\u015f u\u00e7un, ma\u02bcnoni faqat lu\u011fatdan emas, balki kontekst, madaniyat va jamiyat tasavvurlaridan kelib \u00e7iqib tu\u015funi\u015f kerak.<\/span><\/p>\n

                    \n
                  1. Dialektlik xususiyatlar.<\/strong> Arab tili k\u00f6p dialektlarga ega tillardan b\u00f6lib, bu s\u00f6zlarning semantik ma\u02bcnosini t\u00f6\u011fri ta\u02bcrifla\u015fda muhim ahamiyat kasb etadi. Tarjima qilinayotgan matn zamonaviy standart arab tili yoki maxsus dialektda b\u00f6lsa, semantik ekvivalentlikni ta\u02bcminla\u015fda bu jihatlarni aniqla\u015f kerak.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

                    Semantik ekvivalentlikka eri\u015fi\u015fdagi \u00e7alka\u015fliklarga olib keluv\u00e7i omillar:<\/strong><\/span><\/p>\n

                      \n
                    • S\u00f6zlarning polisemantik va omonimik xususiyatlari.<\/strong> Ma\u02bclumki, arab tilida k\u00f6plab s\u00f6zlar bir ne\u00e7ta ma\u02bcnolarga ega (polisemiya) yoki bir xil \u015faklga ega b\u00f6lgan, ammo farqli ma\u02bcnolarni anglatadi (omonimiya). Bu murakkablikni tarjimon kontekst orqali ye\u00e7ib oli\u015fi mumkin.<\/span><\/li>\n
                    • Grammatika va sintaktik struktura.<\/strong> Arab tili grammatikasi bar\u00e7a tillardagi kabi juda k\u00f6p \u00f6ziga xosliklarga ega. Masalan, \u00f6zbek tili grammatikasi bilan ham bir qator tafovutlarga ega va bu, \u00f6z navbatida, tarjimada bir qator murakkabliklarni keltirib \u00e7iqaradi. Bu esa, semantik ekvivalentlikka eri\u015fi\u015fda katta e\u02bctibor talab qiladi. Tarjimonlar u\u015fbu strukturaviy farqlarni \u00f6z i\u00e7iga oladigan tarjima strategiyasini i\u015flab \u00e7iqi\u015fi kerak.<\/span><\/li>\n
                    • Madaniy xususiyat.<\/strong> Ba\u02bczi tu\u015fun\u00e7alar yoki terminlarning maqsad tilida t\u00f6\u011fridan-t\u00f6\u011fri ekvivalentlari b\u00f6lmasligi tarjimonlardan ijodkorlik va \u00f6ziga xos yonda\u015fuv talab etadi. Masalan, arab\u00e7a diniy terminologiyani tarjima qili\u015fda tegi\u015fli ekvivalentni topi\u015f juda muhim.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n

                      Stilistik ekvivalentlik<\/strong> \u2013 bu tarjima jarayonida original matn va tarjima matni \u00f6rtasidagi uslubiy tenglikni saqla\u015fni anglatadi. U kommunikativ, pragmatik va funksional ekvivalentlik bilan yaqin aloqada, \u00e7unki bar\u00e7asi ma\u02bclum bir kommunikativ aktga bo\u011fliq.<\/span><\/p>\n

                      Stilistik ekvivalentlik tarjima matnining asl matnga uslubiy jihatdan mos keli\u015figa, \u015funingdek, qabul qiluv\u00e7i madaniyatida tarjima matni qan\u00e7alik mos ekaniga e\u02bctibor qaratadi. Bo\u015fqa\u00e7a aytganda, bu tarjima matnining asl matn kabi ta\u02bcsir k\u00f6rsati\u015figa va \u015fu maqsadga yeti\u015fi\u015figa intiladi.<\/span><\/p>\n

                      Stilistik ekvivalentlik quyidagi tu\u015fun\u00e7alar bilan bo\u011fliq:<\/span><\/p>\n

                        \n
                      1. Kommunikativ akt va ta\u02bcsir.<\/strong> Original matn biron bir maqsadga ega b\u00f6lsa, tarjima ham \u015fu maqsadga eri\u015fi\u015fi kerak. Masalan, agar asl matn qabul qiluv\u00e7ini ta\u02bcsirlantiri\u015fga qaratilgan b\u00f6lsa, tarjima ham qabul qiluv\u00e7ini \u015fu tarzda ta\u02bcsirlantiri\u015fi lozim.<\/span><\/li>\n
                      2. Mazmun va ma\u02bcno ekvivalentligi.<\/strong> Stilistik ekvivalentlik tarjima matnidagi mazmunni saqla\u015f hisoblanadi, lekin bu ma\u02bcnoning hamma vaqt bir xil b\u00f6li\u015fini anglatmaydi. \u00c7unki har bir inson matnni \u00f6z ongida \u015fakllantiradi.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

                        Bu kabi talqinlar tarjima jarayonini aniqla\u015f va samarali tarjima qili\u015f u\u00e7un muhimdir, \u00e7unki ular orqali tillar orasidagi aloqalar, funksional munosabatlar va tarjima omili b\u00f6lgan madaniyatlar orasidagi muloqotlarni yax\u015fi tu\u015funi\u015f mumkin.<\/span><\/p>\n

                        Bundan ta\u015fqari, tarjima ekvivalentligini aniqla\u015f tarjima jarayonida muvaffaqiyatli va samarali ijro eti\u015f u\u00e7un asosiy omil hisoblanadi. Kelajakda esa, bu konsepsiyalarga asoslangan tadqiqotlar tarjima sohasidagi samaradorlik va ijodkorlikni yanada o\u015firi\u015fga yordam beradi.<\/span><\/p>\n

                        Leksik birliklarning ekvivalentligini ta\u02bcminla\u015f tarjimondan nafaqat til qoidalarini mukammal bili\u015fni, balki ikki tilning madaniy, tarixiy va milliy xususiyatlarini \u00e7uqur angla\u015fni talab qiladi. Mazmunni aniq va xolis yetkazi\u015f u\u00e7un leksik birlikning t\u00f6liq, qisman va nol ekvivalentlik holatlari kabi turli k\u00f6rini\u015flarini hisobga oli\u015f zarur.<\/span><\/p>\n

                        \u2013 <\/strong>T\u00f6liq ekvivalentlik<\/strong> holatida, ikki tildagi birliklar bir xil ma\u02bcnoga ega b\u00f6lib, bir biriga t\u00f6la muvofiq keladi.<\/span><\/p>\n

                        \u2013 <\/strong>Qisman ekvivalentlik<\/strong> esa muayyan farqlarga ega b\u00f6lib, tarjimondan kontekstga muvofiq tanlovni talab qiladi.<\/span><\/p>\n

                        \u2013 <\/strong>Nol ekvivalentlik<\/strong> vaziyatida esa leksik birlikning bo\u015fqa tilda t\u00f6\u011fridan-t\u00f6\u011fri ekvivalenti mavjud b\u00f6lmay, uni izohli tarjima yoki q\u00f6\u015fim\u00e7a tu\u015funtiri\u015f bilan yetkazi\u015f zarur b\u00f6ladi.<\/span><\/p>\n

                        Tarjima lu\u011fat tuzi\u015fda asosiy jarayonlar s\u00f6z ustida olib boriladi. Mana \u015fu qism leksikografning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. S\u00f6z<\/strong> \u2013 bu lu\u011fatning ta\u015fkil etuv\u00e7i komponenti, u til jamiyati hayotida ya\u015faydigan, ijtimoiy-madaniy hodisalarga u\u00e7raydigan jonli hodisa.<\/span><\/p>\n

                        \u201cS\u00f6z\u201d<\/strong> tu\u015fun\u00e7asiga mukammal ta\u02bcrif beri\u015fga k\u00f6p olimlar urinib k\u00f6rgan, lekin ularning hammasini ham t\u00f6laqonli mukammal ta\u02bcrif deb b\u00f6lmaydi. Professor A.A.Reformatskiyning fikri\u00e7a, \u201cs\u00f6z \u2013 tilning eng konkret birligi\u201ddir. Turli darslik va q\u00f6llanmalarda s\u00f6zning turli ta\u02bcriflari keltirilgan. Xususan, B.N.Golovin: \u201cS\u00f6z \u2013 tilning eng ki\u00e7ik ma\u02bcnoli birligi, u gap tuzi\u015f u\u00e7un nutqda erkin tiklani\u015f xususiyatiga ega\u201d, deb ta\u02bckidlaydi. F.F.Fortunatov esa: \u201cTilning eng muhim birligi, \u00e7unki s\u00f6zda til strukturasi bar\u00e7a asosiy elementlari birla\u015fadi\u201d, deb hisoblaydi. L.I.Barannikovaga k\u00f6ra: \u201cTildagi ma\u02bcnoli tovu\u015flardan b\u00f6lak holda ma\u02bcno ifodalaydigan tovu\u015f s\u00f6z deyiladi.\u201d A.A. Potebnyaga k\u00f6ra: \u201cS\u00f6z \u2013 tovu\u015flar bilan ma\u02bcno birligi\u201d hisoblanadi. \u201cHozirgi \u00f6zbek adabiy tili\u201d q\u00f6llanmasida esa: \u201cS\u00f6z \u2013 murakkab til hodisalaridan biri, u til birliklari qatorida muhim, markaziy \u00f6rin tutadi\u201d, \u2013 kabi fikrni u\u00e7rati\u015f mumkin.<\/span><\/p>\n

                        Tarjima lu\u011fat tuzi\u015f va tarjima jarayonida ekvivalentlik nafaqat leksik birliklar, balki frazeologik ifoda, sinonimlar, omonimlar va hattoki paremiyalarning ham \u00f6zak masalasiga aylanadi.<\/span><\/p>\n

                        Bunda tarjimonning nutqida fe\u02bcl va otlarning \u00f6zaro bo\u011fliqligi, grammatik xususiyatlar va sintaktik tuzili\u015flarning tartibiga e\u02bctibor qaratiladi. \u015euningdek, turli janrdagi va uslubdagi matnlarni tarjima qili\u015fda leksik ekvivalentlikka eri\u015fi\u015f maxsus yonda\u015fuvni talab qiladi, \u00e7unki ilmiy, badiiy yoki rasmiy uslubdagi matnlarda ma\u02bcnoni yetkazi\u015f uslubiy jihatlari bilan ham farq qiladi.<\/span><\/p>\n

                        Semantik ekvivalentlik:<\/strong><\/span><\/p>\n

                          \n
                        1. \u0627\u0644\u0643\u062a\u0627\u0628 (al-kitab)<\/strong> \u2013 kitob:<\/em> Bu misolda arab\u00e7a “\u0627\u0644\u0643\u062a\u0627\u0628” s\u00f6zi va \u00f6zbek\u00e7a \u201ckitob\u201d s\u00f6zi semantik ekvivalentlikka ega. Ikkala s\u00f6z ham \u201ckitob\u201d ma\u02bcnosini bildiri\u015f u\u00e7un i\u015flatiladi. Bunga asosiy sabab, bizning\u00e7a, \u00f6zbek tilidagi \u201ckitob\u201d s\u00f6zi arab tilidan t\u00f6liq \u00f6zla\u015ftirilganidandir.<\/span><\/li>\n
                        2. \u0627\u0644\u0628\u064a\u062a (al-bayt)<\/strong> \u2013 xona:<\/em> \u201c\u0627\u0644\u0628\u064a\u062a\u201d arab\u00e7a s\u00f6zi \u00f6zbek\u00e7ada \u201cxona\u201d yoki \u201cuy\u201d ma\u02bcnosini bildiri\u015fi mumkin. Bu ikki s\u00f6zning ma\u02bcnosi aniq, ya\u02bcni inson ya\u015fa\u015fi u\u00e7un kerak b\u00f6ladigan pana joy.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

                          Konnotativ ekvivalentlik:<\/strong><\/span><\/p>\n

                          \u0642\u0644\u0628<\/strong> (qalb) \u2013 \u201cYurak\u201d<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n

                          \u2013 Denotativ ma\u02bcnosi:<\/strong> Fizik yurak.<\/span><\/p>\n

                          \u2013 Konnotativ ma\u02bcnolari:<\/strong><\/span><\/p>\n

                          \u2013 Ruhiy markaz: Fikrla\u015f, his qili\u015f va iymonning joyi.<\/span><\/p>\n

                            \n
                          • Niyat: Qalb bilan Allohga bo\u011flani\u015f.<\/span><\/li>\n
                          • Inson tabiati: Qalbi pok, qalbi qattiq, qalbi zaif.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n

                            Tarjima muammosi:<\/strong> Arab tilida \u201cqalb\u201d his-tuy\u011fu va e\u02bctiqodning markazidir, ingliz yoki \u00f6zbek tilidagi \u201cheart\u201d hamma vaqt bu ma\u02bcnolarni qamrab olmaydi.<\/span><\/p>\n

                            \u0631\u062d\u0645\u0629<\/strong> (ra\u1e25ma) \u2013 \u201cRahm\u201d, \u201cMehr\u201d<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n

                            \u2013 Denotativ ma\u02bcnosi:<\/strong> Mehr-\u015fafqat, yax\u015filik.<\/span><\/p>\n

                            \u2013 <\/strong>Konnotativ ma\u02bcnolari:<\/strong><\/span><\/p>\n

                              \n
                            • Ilohiy \u015fafqat: Allohning insoniyatga b\u00f6lgan \u00e7eksiz rahmati.<\/span><\/li>\n
                            • Ota-onaning mehri, pay\u011fambar rahmati \u2013 ulu\u011f va be\u011faraz mehr.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n

                              \u2013 Iltimos: \u0627\u0631\u062d\u0645\u0646\u0627<\/strong> \u064a\u0627<\/strong> \u0627\u0644\u0644\u0647<\/strong> \u2013 Ey Alloh, bizga rahm qil (bunda afv, ma\u011ffirat, yordam ma\u02bcnolari ham bor).<\/span><\/p>\n

                              Tarjima muammosi:<\/strong> \u201cMercy\u201d deb tarjima qili\u015f mumkin, lekin bu s\u00f6z \u201cra\u1e25ma\u201dning ruhiy va ilohiy yukini t\u00f6liq ifoda qila olmaydi.<\/span><\/p>\n

                              \u0643\u0631\u0627\u0645\u0629<\/strong> (kar\u0101ma) \u2013 \u201cQadr-qimmat\u201d, \u201c\u015earaf\u201d<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n

                              \u2013 Denotativ ma\u02bcnosi:<\/strong> \u015earaf, qadriyat, izzat.<\/span><\/p>\n

                              \u2013 Konnotativ ma\u02bcnolari:<\/strong><\/span><\/p>\n

                                \n
                              • Ilohiy hurmat: \u0648\u0644\u0642\u062f<\/strong> \u0643\u0631\u0645\u0646\u0627<\/strong> \u0628\u0646\u064a<\/strong> \u0622\u062f\u0645<\/strong> \u2013 Biz Odam farzandlarini \u015farafli qildik.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n

                                \u2013 Inson qadri: Kasal, kamba\u011fal yoki mayib insonni ham Alloh huzurida \u015farafli hisobla\u015f.<\/span><\/p>\n

                                \u2013 Qudratli amallar (tasavvufda): Vali insonlar tomonidan sodir b\u00f6ladigan \u011fayritabiiy fazilatlar (mavhiba sifatidagi keramotar).<\/span><\/p>\n

                                Tarjima muammosi:<\/strong> \u201cDignity\u201d yoki \u201chonor\u201d deb ayti\u015f mumkin, ammo kontekstga qarab \u201cdivine dignity\u201d yoki \u201cmiraculous sign\u201d kabi mazmunlar talab qilinadi.<\/span><\/p>\n

                                Bu s\u00f6zlar \u2014 \u015fun\u00e7aki lu\u011fat ma\u02bcnolaridan iborat emas. Ular:<\/strong><\/span><\/p>\n

                                \u2013 Diniy, ruhiy, madaniy, ijtimoiy konnotatsiyalarga ega.<\/span><\/p>\n

                                \u2013 Har xil kontekstda ma\u02bcnolar \u00f6zgaradi.<\/span><\/p>\n

                                \u2013 Tarjimon bu s\u00f6zlarni aynan qanday va qayerda i\u015flatilayotganini aniq tu\u015funib, ma\u02bcno adaptatsiyasini amalga o\u015firi\u015fi kerak.<\/span><\/p>\n

                                Demak<\/strong>, semantik ekvivalentlik, leksik birliklarning t\u00f6\u011fri ma\u02bcnosini taqdim etsa, konnotativ ekvivalentlik<\/strong> kontekstdagi emotsional va assotsiativ ma\u02bcnolarni \u00f6z i\u00e7iga oladi.<\/span><\/p>\n

                                Konnotativ ekvivalentlik, leksik birliklarning kontekstdagi konnotatsiyasini hisobga oli\u015f bilan bo\u011fliq. Uning xususiyatlari uni ekvivalentlikning bo\u015fqa turlaridan, masalan, denotativ<\/strong> va stilistik ekvivalentlik<\/strong>dan ajratib turadi.<\/span><\/p>\n

                                Tarjimonning mahorati<\/strong> \u2013 kontekst va madaniy elementlarni t\u00f6\u011fri namoyon qili\u015fda muhim ahamiyatga ega.<\/span><\/p>\n

                                Xulosa. <\/strong>Yuqoridagi tahlillardan kelib \u00e7iqib ayti\u015f mumkinki, leksikografiya \u2013 bu faqat s\u00f6zlar jamlanmasi emas, balki har bir xalqning dunyoqara\u015fi, madaniy ongi, tarixiy tafakkuri va tilining teran ifodasidir. Til insoniyat sivilizatsiyasining asosiy belgisi sifatida \u015fakllangani kabi, lu\u011fatlar ham madaniyat, ilm va fan taraqqiyotida muhim k\u00f6prik vazifasini bajarib kelmoqda. Leksikografiya fan sifatida uzoq tarixiy taraqqiyotni bosib \u00f6tgan. Uning ilk namunasi \u015earq sivilizatsiyasi \u2013 \u015eumer, Akkad, Hind va Xitoyda paydo b\u00f6lgan b\u00f6lsa, keyin\u00e7alik Aristotel, Panini, Yaska, Xalil ibn Ahmad, Fir\u00f6zobodiy, J\u00f6rj Bu\u015f, Sossyur, Blumfild, Xomskiy kabi mutafakkirlar bu sohaning nazariy asoslarini boyitdi. Ayniqsa, arab-islom leksikografiyasida mu\u02bcjamlar an\u02bcanasi juda yuqori darajada rivojlangan b\u00f6lib, bu an\u02bcana keyin\u00e7alik Yevropada ham \u00f6z ta\u02bcsirini k\u00f6rsatgani ta\u02bcrifga loyiq.<\/span><\/p>\n

                                Maqola davomida leksikografiyaning faqatgina lu\u011fat tuzi\u015fdan iborat emasligi, balki uning nazariy-metodologik, tarixiy va amaliy jihatlari mavjud ekani k\u00f6rsatildi. Zamonaviy leksikografiyada esa kompyuter texnologiyalari, korpus lingvistikasi, ongli lu\u011fatlar tuzi\u015f, foydalanuv\u00e7iga y\u00f6naltirilgan yonda\u015fuv, multimodal lu\u011fatlar, elektron formatlar kabi yangi y\u00f6nali\u015flar vujudga kelmoqda. Bu esa leksikografiyaning dinamik, tizimli va taraqqiyotga o\u00e7iq fan ekanini yana bir bor isbotlaydi. Bugungi globalla\u015fuv, tillararo muloqot va tarjima ehtiyojining keskin \u00f6si\u015fi tufayli leksikografiyaga b\u00f6lgan talab ortib bormoqda. Ayniqsa, k\u00f6p tilli jamiyatlarda, fan va texnologiya sohalarida, ta\u02bclim-tarbiya jarayonlarida, tarjima amaliyotida va madaniyatlararo muloqotda lu\u011fatlar muhim manbaga aylanmoqda. \u015eu nuqtai nazardan, leksikografiya fan sifatida nafaqat til\u015funoslar, balki keng jamoat\u00e7ilik u\u00e7un ham amaliy ahamiyatga ega. Uning ilmiy asosda rivojlani\u015fi, milliy va umuminsoniy tajribalar asosida takomilla\u015fi\u015fi hamda yangi texnologiyalar bilan uy\u011funla\u015fib bori\u015fi \u2014 bu sohaning kelajakdagi istiqbolini belgilab beradi.<\/span><\/p>\n

                                Konnotativ ekvivalentlik \u2014 bu tarjimada semantik ekvivalentlikning bir k\u00f6rini\u015fi b\u00f6lib, leksik birliklarning kontekstda paydo b\u00f6ladigan q\u00f6\u015fim\u00e7a, emotsional va madaniy ma\u02bcnolarini hisobga oladi. Bu turdagi ekvivalentlik, tarjimonning matn mazmunini \u00e7uqur angla\u015fini, nafaqat s\u00f6zning asosiy (denotativ) ma\u02bcnosini, balki uning kontekstdagi ruhiy, diniy va madaniy yukini ham hisobga oli\u015fini talab qiladi.<\/span><\/p>\n

                                Semantik ekvivalentlik s\u00f6zlarning t\u00f6\u011fridan-t\u00f6\u011fri ma\u02bcnolarini tarjima qili\u015f bilan \u00e7egaralansa, konnotativ ekvivalentlik esa ularning ya\u015firin, hissiy va ijtimoiy qirralarini o\u00e7ib beri\u015fga xizmat qiladi. \u015eu bois, konnotativ ekvivalentlik tarjima jarayonida yordam\u00e7i vosita sifatida semantik aniqlikni yanada \u00e7uqurla\u015ftiradi.<\/span><\/p>\n

                                Misollar orqali k\u00f6rilganidek, arab tilidagi \u201cqalb\u201d<\/strong>, \u201crahma\u201d<\/strong>, \u201ckarama\u201d<\/strong> kabi s\u00f6zlar oddiy tarjima bilan \u00e7eklanmaydi, balki ular orqali ifodalangan tu\u015fun\u00e7alar tarjimada kontekstga qarab mosla\u015ftirili\u015fi kerak. Aks holda, asosiy ma\u02bcno y\u00f6qolib ketadi yoki not\u00f6\u011fri talqin qilinadi.<\/span><\/p>\n

                                Tarjimonning vazifasi \u2014 nafaqat tilni, balki madaniyat, urf-odat, diniy tu\u015fun\u00e7alar va jamiyatdagi qadriyatlarni ham t\u00f6\u011fri tu\u015funib, mos ravi\u015fda tarjima qili\u015fdir. Aynan \u015funday yonda\u015fuv orqali yuqori sifatli, \u00e7uqur ma\u02bcnoli va original matnga yaqin tarjima amalga o\u015firiladi.<\/span><\/p>\n

                                Xulosa sifatida ayti\u015f mumkinki, leksikografiya nafaqat tillarning s\u00f6z boyligini hujjatla\u015ftiruv\u00e7i vosita, balki xalqlarning ilm-fanga, madaniyatga, dunyoqara\u015fga b\u00f6lgan munosabatini ifoda etuv\u00e7i muhim ilmiy sohadir. Uning rivojlani\u015fi \u2014 bu til madaniyatining rivojidir, fan va jamiyat taraqqiyotining bir b\u00f6lagidir.<\/span><\/p>\n

                                FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:<\/strong><\/span><\/div>\n
                                  \n
                                1. \n
                                  Adnan Al-Mu\u02bcjam al \u2018Arabiy baina al-Madhy wa al Hadir….<\/span><\/div>\n<\/li>\n
                                2. \n
                                  Ahmad Mukhtar Umar. Sina\u02bcatu al-mu\u02bcjam al-hadis. \u2013 Kairo: \u2018Alamu al-Kutub, 2009.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
                                3. \n
                                  Hilmy Khalil. Al-Dirasat fil Lughah wa al mu\u02bcjam. 1st ed. \u2013 Beirut: Dar al-Nahdhoh, 1998.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
                                4. \n
                                  \u0429\u0435\u0440\u0431\u0430 \u041b.\u0412. \u041e\u043f\u044b\u0442 \u043e\u0431\u0449\u0435\u0439 \u0442\u0435\u043e\u0440\u0438\u0438 \u043b\u0435\u043a\u0441\u0438\u043a\u043e\u0433\u0440\u0430\u0444\u0438\u0438 \/\/ \u0418\u0437\u0432\u0435\u0441\u0442\u0438\u044f \u0410\u043a\u0430\u0434\u0435\u043c\u0438\u0438 \u043d\u0430\u0443\u043a \u0421\u0421\u0421\u0420. \u041e\u0442\u0434\u0435\u043b\u0435\u043d\u0438\u0435 \u043b\u0438\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u044b \u0438 \u044f\u0437\u044b\u043a\u0430. \u2014 1940. \u2013 \u2116 3.<\/span><\/div>\n<\/li>\n<\/ol>\n
                                  Abdulhamid ZAYRIYEV,<\/span><\/strong><\/div>\n
                                  Andijon davlat \u00e7et tillar instituti mustaqil tadqiqot\u00e7isi<\/span><\/strong><\/div>\n
                                  \u201cImom Buxoriy saboqlari\u201d jurnali 2025-yil 3-sonidan olindi.<\/span><\/strong><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

                                  Kiri\u015f. Til\u015funoslik ilmida lu\u011fat\u015funoslik azal-azaldan eng qadimiy sohalardan biri sanaladi. Uning \u015fakllani\u015f va taraqqiy eti\u015f jarayonida til\u015funoslardan ta\u015fqari ki\u015filik jamiyatining bo\u015fqa a\u02bczolari ham faol i\u015ftirok etgan. Hozirgi kunda jahon va \u00f6zbek til\u015funosligida bir, ikki va k\u00f6p tilli lu\u011fatlarni ilmiy jihatdan tadqiq eti\u015f jarayonini til\u015funoslikning turli aspektlarida tahlil qili\u015f muhim ilmiy masala hisoblanadi. Mavzuga oid adabiyotlar …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":53897,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53896"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=53896"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53896\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":53898,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53896\/revisions\/53898"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/53897"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=53896"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=53896"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=53896"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}