{"id":51610,"date":"2026-08-10T09:50:49","date_gmt":"2026-08-10T04:50:49","guid":{"rendered":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=51610"},"modified":"2026-08-06T17:15:59","modified_gmt":"2026-08-06T12:15:59","slug":"imom-buxoriyning-al-adab-al-mufrad-asarida-ilm-va-adab-tushunchalarining-falsafiy-tahlili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=51610&lang=oz","title":{"rendered":"IMOM BUXORIYNING \u201cAL-ADAB AL-MUFRAD\u201d ASARIDA ILM VA ADAB TUSHUNCHALARINING FALSAFIY TAHLILI"},"content":{"rendered":"

\u201cAl-Adab al-Mufrad\u201d asari Payg\u2018ambar Muhammad (s.a.v)ning odob-axloq haqidagi hadislarini jamlagan nodir to\u2018plam bo\u2018lib, unda musulmon odobining barcha jihatlari yoritiladi. Imom Buxoriy bu asarda har bir mavzuni alohida bob sifatida joylashtirgan. Masalan, birinchi bob ota-onaga hurmat haqidadir. Bu odobning eng boshlang\u2018ich va muhim ko\u2018rinishidir. Keyingi boblar qarindoshlik rishtalarini mustahkamlash, qo\u2018shnilar haqi, yetimlarga mehr ko\u2018rsatish, mehmondo\u2018stlik, yaxshi xulq kabi mavzularni qamrab oladi. Bu tartib odobning oiladan jamiyatgacha bo\u2018lgan keng qamrovini aks ettiradi. Imom Buxoriy har bir bob sarlavhasi orqali hadislar mazmunini qisqacha xulosa qilgan, ayrim joylarda hadislarning ishonchlilik darajasiga doir izohlar ham bergan (masalan, ba\u2019zi rivoyatlar sanadida noaniqlik borligini qayd etgan) [12:76]. Bu yondashuv allomaning ilm borasida\u00a0 nihoyatda ehtiyotkorligini va unga bo\u2018lgan yuksak talabini ko\u2018rsatadi.<\/span><\/p>\n

Asosiy qism. <\/strong>Ilm (bilim)ning inson kamolotidagi o\u2018rni qanday? Nima uchun Qur\u2019oni karimda ham, hadislarda ham bu masalaga juda katta ahamiyat berilgan? Islom an\u2019anasida \u201cilm\u201d tushunchasi nafaqat diniy bilim, balki har qanday foydali bilimni anglatadi. \u201cAl-Adab al-mufrad\u201dda keltirilgan hadislarda ilm olish fazilati va uning foydali bo\u2018lishi zarurligi ta\u2019kidlanadi. Masalan, bir hadisda Payg\u2018ambar (s.a.v.) bunday deganlar: \u201cInson vafot etsa, barcha amallari uziladi, illo uch narsa (savobi davom etadi): sadaqai joriya, foyda beruvchi ilm yoki unga duo qiluvchi solih farzand\u201d<\/em> <\/strong>[10:42]. Bu yerda foydali ilm (ilm-un-nafi\u2019) inson o\u2018limidan so\u2018ng ham savob manbai bo\u2018lib qolishi qayd etilgan \u2013 ya\u2019ni odamlarga qoldirilgan ilm abadiy ajr keltiradi. Demak, Imom Buxoriy ushbu hadisni keltirish orqali ilmning amaliy foydasi va davomiy ahamiyatini ko\u2018rsatmoqda. Yana bir rivoyatda Abu Hurayra (r.a.) ilmni tarqatish haqida bunday degan: \u201cOdamlar orasida ilm yoyilur, nohaq guvohliklar ko\u2018payur\u2026\u201d [13]. Bu oxirzamonga doir ma\u2019lumot bo\u2018lib, ilmning jamiyatdagi roli pasayganda yolg\u2018on kuchayishini bildiradi \u2013 bu ham ilmni saqlash va ulug\u2018lash lozimligiga ishoradir.<\/span><\/p>\n

Adab (odob-axloq)ning o\u2018rni<\/strong>. \u201cAl-Adab al-mufrad\u201d nomidan ma\u2019lumki, asarning asosiy e\u2019tibori odobga qaratilgan. \u201cAdab\u201d arab tilida axloq, yaxshi xulq, odob degan ma\u2019nolarni anglatadi. Imom Buxoriy keltirgan ko\u2018plab hadislarda musulmonning go\u2018zal xulqli bo\u2018lishi eng oliy maqsad ekani ta\u2019kidlanadi. Payg\u2018ambarimiz (s.a.v.)ning quyidagi so\u2018zlari bunga yorqin misoldir: \u201cMen faqatgina go\u2018zal xulq-atvorni mukammal qilish uchun payg\u2018ambar qilib yuborildim\u201d<\/em><\/strong>. Ushbu hadis islom axloqiy ta\u2019limotining negizini ko\u2018rsatadi \u2013 ya\u2019ni islomiy da\u2019vat mohiyatan inson axloqini komil qilishga qaratilgandir. Boshqa bir rivoyatda Rasululloh (s.a.v.): \u201cQiyomat kunida sizlarning eng sevimli va menga eng yaqin bo\u2018ladiganlaringiz \u2013 xulqi eng go\u2018zal bo\u2018lganlaringizdir\u201d<\/em><\/strong>, deb marhamat qilganlar. Yana shunga o\u2018xshash hadis: \u201cTarozida eng og\u2018ir bosadigan narsa \u2013 bu yaxshi xulqdir\u201d<\/em><\/strong>. Bu dalillar odob-axloqning diniy nuqtayi nazardan tutgan o\u2018rnini ko\u2018rsatadi, ya\u2019ni yaxshi xulq mo\u2018minning savob tarozisida eng og\u2018ir keladi va oxirat najotiga sabab bo\u2018ladi [12].<\/span><\/p>\n

Ilm va odob uyg\u2018unligi.<\/strong> Islomda ilm va odob bir-biridan ajralmas tushunchalar hisoblanadi. Ilm amal bilan bog\u2018lanmasa, qiymati pasayadi, odobsiz bilim esa zarar keltirishi mumkin. Ilm olish ham odob doirasida amalga oshirilishi lozim. Salaf ulamolari: \u201cIlmsiz odob \u2013 jasadsiz ruh kabidir, odobsiz ilm esa yonilg\u2018isiz olov kabidir\u201d, deb bejiz aytmaganlar. Ya\u2019ni faqat quruq ilm odobsiz foydasiz bo\u2018lib qoladi, xuddi yoqilg\u2018isi bo\u2018lmagan olov hech narsani isitmagani kabi, odob bilan bezatilmagan bilim ham samarasiz yoki hatto halokatli bo\u2018lishi mumkin. Imom Buxoriy asarida ilm va odobning uyg\u2018un holda targ\u2018ib qilinishini bir qancha hadislar orqali ko\u2018rish mumkin.<\/span><\/p>\n

Misol uchun, \u201cAl-Adab al-mufrad\u201ddagi 187-hadisda Abu Uboda ibn Somit (r.a.) aytadi: \u201cOtam bilan Ansor sahobalardan ilm talab qilib chiqdik\u2026\u201d. Ular bir sahobaga duch kelishadi va u sahoba Rasulullohdan eshitgan ilmni (ya\u2019ni bir cho\u2018riga qanday muomala qilish odobi haqida hadisni) ularga rivoyat qilib beradi. Bu voqea sahobalar ilmni qanday ishtiyoq va hurmat bilan o\u2018rganganini ko\u2018rsatadi. Yana bir hadisda Payg\u2018ambarimiz (s.a.v.) bir kishining o\u2018z joriyasiga (cho\u2018risiga) ilm va odob o\u2018rgatib, so\u2018ng uni ozod etgan holda nikohiga olishini yuksak qadrlab, bunday insonga ikki barobar ajr berilishini aytganlar. Mazkur rivoyatda uch toifa kishining ikki hissa ajr olishi zikr etiladi: ulardan biri aynan o\u2018z xizmatidagi cho\u2018riga yaxshi tarbiya (odob) va bilim berib, uni ozod qilgach, uylangan odam ekani ta\u2019kidlanadi. Bu misol islomda ilm va odobni boshqalarga o\u2018rgatish naqadar savobli amal ekanini ko\u2018rsatadi. Ilm o\u2018rgatish jarayoni odob berish bilan yonma-yon turadi.<\/span><\/p>\n

Shuningdek, sahoba va tobeinlar hayotidan ko\u2018plab misollar keltiriladi: mashhur tobein Abdulloh ibn Muborakning \u201cBiz hadis ilmiga qaraganda odobni ko\u2018proq o\u2018rganishga muhtojmiz\u201d degan so\u2018zi ma\u2019lum. Imom Molikning onasi uni ilm olishdan avval ustozidan avvalo odob o\u2018rganishga undagani ham tarixiy rivoyatlar orasida mashhur. Bu naql va hikmatlar \u201cAl-Adab al-mufrad\u201d ruhiga hamohang: ilmga intilish odobdan boshlanadi va ilm egasi bo\u2018lgan kishi odobda namuna bo\u2018lmog\u2018i lozim. Hadislardan kelib chiqadigan xulosa shuki, islomda chinakam ilm \u2013 bu amalga tatbiq etilgan, yaxshi axloq bilan bezatilgan bilimdir. Qur\u2019oni karimda ham iymon va solih amal yonma-yon zikr etiladi, faqat nazariy bilim bilan cheklanib qolish qattiq qoralangan. Bir olim shunday deydi: \u201cGunohning kaliti \u2013 bu ilmni amaldan ajratishdir\u201d, yana: \u201cIlm asos kabidir, amal esa binodir; asos bo\u2018lmasa bino qulaydi\u201d . Demak, ilm va amal (axloqiy amaliyot) uzviy birligida odob namoyon bo\u2018ladi. Imom Buxoriy asaridagi hadislar ham shu tamoyilni tasdiqlaydi \u2013 ilmga bo\u2018lgan intilish doimo axloqiy komillik (odob) sari intilish bilan birgadir. Fikrimizni batafsilroq yoritish maqsadida biz Sharq va G\u2018arb falsafasida adab tushunchasiga munosabat qanday ekanini oydinlashtirish uchun qiyosiy tahlil etishni lozim topdik.<\/span><\/p>\n

G\u02bbarb falsafasida axloq nazariyasi (etika) uzoq tarixga ega bo\u2018lib, bu borada antik davrdan to zamonaviy davrgacha turli yondashuvlar shakllangan. Bu bo\u2018limda uch muhim G\u02bbarb faylasufi \u2013 Aristotel, Immanuel Kant va Jon Styuart Mill misolida G\u02bbarb axloqiy tamoyillari ko\u2018rib chiqiladi. Ushbu faylasuflar uch xil yondashuvni ifoda etadi: fazilat axloqi (Aristotel), deontologik axloq (Kant) va utilitar axloq (Mill). Ularning g\u2018oyalari bir-biridan ancha farq qilsa-da, har biri axloqiy xulqning mezonini aniqlashga urinadi. Quyida ularning asosiy qarashlari sharhlanadi va keyinchalik islomiy tushunchalar bilan qiyoslanadi.<\/span><\/p>\n

Aristotel fazilat axloqi (mil.avv. IV asr).<\/strong> Aristotel qadimgi yunon faylasufi bo\u2018lib, uning \u201cNikomax axloqi\u201d nomli kitobi axloq falsafasiga oid ilk fundamental asar hisoblanadi. Aristotel ta\u2019limotiga ko\u2018ra, eng oliy maqsad \u2013 \u201ceudaymoniya\u201d, ya\u2019ni baxt-saodat va ravnaqdir. Inson baxtga erishishi uchun fazilatli hayot kechirish zarur. Aristotel nazarida fazilat (aret\u00e9) yaxshi xulq-atvorning barkamollashgan holati bo\u2018lib, u odatlar hosilasidir. U har bir axloqiy fazilatni ikki yomonlik (ifrot va tafrit)ning o\u2018rtasidagi \u201coltin o\u2018rtalik\u201d (me\u2019yor) deb ta\u2019riflaydi. Masalan, saxiylik fazilat bo\u2018lsa, uning haddan tashqari ko\u2018rinishi isrofgarchilik, yetishmasligi esa xasislik bo\u2018ladi. Haqiqiy saxiylik ana shu ikkisi orasidagi muvozanatdir. Aristotel axloqiy sistemasida bilimning o\u2018rni ham muhim. U \u201cBarcha odamlar tabiatan bilishga intiluvchandir\u201d deb yozgan. Bu uning bilimga (ilmga) bo\u2018lgan ehtiromini ko\u2018rsatadi [7:12]. Xulosa qilib aytganda, Aristotel etikasi fazilatli xarakter va aqliy komillik uyg\u2018unligiga tayanadi: eng baxtli hayot \u2013 bu aql bilan tanlangan yaxshi fazilatlar mavjud bo\u2018lgan hayotidir.<\/span><\/p>\n

Immanuel Kant deontologik axloqi (1724\u20131804). <\/strong>Kant nemis faylasufi bo\u2018lib, u axloqiylik mezonini inson aqlidan izlagan. Uning fikricha, axloq asosida burch tushunchasi yotadi. Kantning mashhur \u201cKategorik imperativ\u201d prinsipiga ko\u2018ra, axloqiy qonun har doim barchaga majburiy bo\u2018lgan, aqlga asoslangan buyruqdir. Ya\u2019ni inson o\u2018z xohish-istaklaridan qat\u2019i nazar, aqliy zarurat tufayli ma\u2019lum axloqiy prinsiplarga bo\u2018ysunmog\u2018i lozim. Masalan, yolg\u2018on gapirmaslik yoki odamlarga hurmat bilan munosabatda bo\u2018lish \u2013 bular shartli vaziyatga bog\u2018liq emas, balki mutlaq burchlardir. Kant axloqan to\u2018g\u2018ri amal deganda \u201cumumiy qonun darajasiga ko\u2018tarilishi mumkin bo\u2018lgan maxraj\u201d asosida ish ko\u2018rishni tushunadi. Uning \u201cOltin qoida\u201dsi: \u201cSening qilmishing barchaga umumiy qonun bo\u2018lib xizmat qila oladigan tarzda amal qil\u201d. Demak, axloqiylik me\u2019yori \u2013 aql tomonidan kashf etiladigan umumiy qonuniyat. Bu yondashuv deontologiya (burch etikasi) deb yuritiladi: amallar oqibatiga qarab emas, balki o\u2018z ichki burchga muvofiqligiga qarab baholanadi. Kant nazariyasida ilm va aql tushunchalari muhim o\u2018rin tutadi \u2013 u nazariy aql va amaliy aqlni farqlaydi. Nazariy aql olamni bilishga intilsa (Kantning \u201cSof aql tanqidi\u201d asari bunga bag\u2018ishlangan), amaliy aql axloqiy qonunlarni ishlab chiqadi (\u201cAmaliy aql tanqidi\u201d). Kant e\u2019tiqodicha, aql insonda \u201cichki axloqiy qonun\u201dni yaratib, unga amal qilish erkinligini ham beradi. Insonning qadr-qimmati ham ana shu aql va irodaviy erkinlik bilan bog\u2018liq \u2013 har bir shaxs avtonom aqliy mavjudot bo\u2018lgani uchun hurmatga loyiqdir. Kant axloqiy tizimi motivatsiyaga katta urg\u2018u beradi: faqatgina burchni bajarish niyati bilan qilingan amal sof axloqiy qadrga ega. Masalan, kimdir sodiq do\u2018st bo\u2018lgani uchun va\u2019dasini buzmasa, Kant nazarida bu haqiqiy axloqiylik; agar u faqat oqibatdan qo\u2018rqib yoki manfaat uchun yolg\u2018on gapirmasa, bu yetarli darajada axloqiy emas [9:8]. Xulosa sifatida, Kant etikasi universal axloqiy prinsiplar va burch hissiga tayanadi \u2013 bular inson aqli orqali ochib beriladi va har bir ongli mavjudot uchun majburiydir.<\/span><\/p>\n

Jon Styuart Mill utilitar axloqi (1806-1873).<\/strong> Mill ingliz faylasufi bo\u2018lib, u utilitarizm deb nom olgan oqim yetakchilaridan. Utilitarizmga ko\u2018ra, axloqiy amal \u2013 eng ko\u2018p baxt keltiradigan amaldir. Millning o\u2018zi bu prinsipni quyidagicha ifodalagan: \u201cHarakatlar, qoidaga ko\u2018ra, qanchalik baxt (huzur-halovat) keltirsa, shunchalik to\u2018g\u2018ri va aksincha, baxtsizlik keltirsa, shuncha noto\u2018g\u2018ri hisoblanadi\u201d. Mill etikasi oqibatdorlik (konsequentializm) yondashuvi sifatida tanilgan. Uning asosi \u2013 \u201ceng ko\u2018p odamga eng ko\u2018p baxt\u201d tamoyili. Masalan, agar bir amal o\u2018n kishiga manfaat keltirib, bir kishiga ozor bersa, umumiy baxt ko\u2018rsatkichi yuqori bo\u2018lgani uchun, utilitarizm nuqtayi nazaridan, bu amal ma\u2019qullanadi. Mill nafaqat miqdor, balki baxt sifatini ham hisobga olish kerakligini aytadi. Masalan, aqliy-intellektual lazzatlar past darajadagi jismoniy lazzatlardan ustunroq deb hisoblaydi. Unga ko\u2018ra, yuqori intellektual va ma\u2019naviy ehtiyojlarga ega insonning noroziligi past hayvoniy ehtiyojlar qondirilgan holatdagi qoniqishdan afzalroqdir. Bu bilan Mill \u201csifatli hedonizm\u201d g\u2018oyasini ilgari suradi \u2013 baxt faqat miqdor emas, sifat jihatdan ham baholanadi. Mill axloq nazariyasida ilmiy yondashuv ham seziladi. U axloqni ilmiy usulda, ya\u2019ni tajriba va kuzatish orqali o\u2018rganish mumkin deb hisoblagan. Uningcha, odamlarning turli jamiyat va zamonlardagi tajribasi shuni ko\u2018rsatadiki, odatda, halol va muruvvatli xulq jamiyat farovonligiga olib keladi. Shu tajribaga asoslanib, u haqli ravishda axloqiy me\u2019yorlarni belgilashga uringan. Utilitarizm axloqda foydali oqibatni oliy mezon qilib olgani bois, ko\u2018p hollarda \u201ceng katta baxt uchun ba\u2019zi individual huquqlarni cheklash ham oqlansa kerak\u201d, degan va bu munozaralarga sabab bo\u2018lgan. Millning o\u2018zi bunga yechim sifatida individual huquqlar ham jamiyatdagi umumiy baxtning bir qismi ekani, ularni kamsitish oxir-oqibat zarar keltirishini ta\u2019kidlaydi. Xulosa qilib aytganda, Mill etikasi natijalar va umumiy farovonlik darajasiga qarab axloqni belgilaydi \u2013 bunda baxt (pleasure) va iztirob (pain)ning balansi hal qiluvchi rol o\u2018ynaydi.<\/span><\/p>\n

G\u02bbarb axloq nazariyalarining xususiyati.<\/strong> Yuqoridagi uch yondashuv G\u02bbarb falsafasida axloqiy fikrning turli qirralarini ko\u2018rsatadi. Aristotel axloqiy kamolotga erishish uchun fazilatli xarakter va aql zarur deydi \u2013 bu fazilat (virtue) etikasi. Kant axloqiylikni prinsipial burch sifatida talqin etib, shaxsning niyati va iroda erkinligiga urg\u2018u beradi \u2013 bu deontologik etika. Mill esa axloq mezonini oqibatdagi baxt miqdori va sifati bilan o\u2018lchaydi \u2013 bu konsequentialist (oqibatga intiluvchi) etika. Qiziqarli jihati, G\u02bbarb an\u2019anasida bu yondashuvlar bir-biriga muxolif ko\u2018rilsa-da, amaliy hayotda ular ko\u2018pincha qo\u2018shilib ketadi. Masalan, odatda yaxshi fazilatli insonlar jamiyatga foydali ish qiladi (Aristotel va Mill nuqtayi nazarining uyg\u2018unligi), yoki burchini ado etishga odatlangan odam odatda ijtimoiy foydani ham ko\u2018zlab ish qiladi [11:122]. Islomda esa, quyida ko\u2018rib o\u2018tilishicha, aslida bu tamoyillarning uyg\u2018un birlashuvi kabi fazilat, burch va foyda tushunchalari izchil bir tizimga solingan.<\/span><\/p>\n

G\u02bbarb falsafasida bilim (epistemologiya) yondashuvlari. <\/strong>Endi G\u02bbarb falsafasida bilim nazariyasi (epistemologiya)ga qisqacha to\u2018xtalamiz. Bu soha \u201cBiz qanday bilamiz?\u201d, \u201cBilim nimadan iborat?\u201d kabi savollarga javob izlaydi. G\u02bbarbda bilim haqidagi falsafiy qarashlar ham antik davrdan boshlab rivojlangan. Quyida qisqa tarixiy manzaraga nazar solamiz va ilm (bilim)ga munosabatni islomiy qarashlar bilan taqqoslaymiz.<\/span><\/p>\n

Antik davr va O\u2018rta asrlar.<\/strong> Bilimga doir ilk falsafiy tushunchani qadimgi yunonlar bergan. Platon haqiqiy bilimni mantiqiy asoslangan to\u2018g\u2018ri ishonch deb ta\u2019riflagan (uning mashhur \u201cMa\u011fora alegoriyasi\u201d bilimsizlikdan bilim sari yo\u2018lni tasvirlaydi). Uning shogirdi Aristotel esa bilimni tizimli ravishda tahlil qildi. Masalan, Aristotel \u201cMetafizika\u201d asarini \u201cBarcha odamlar tabiatan bilimga intiladi\u201d degan so\u2018z bilan boshlaydi. Bu insonning tug\u2018ma bilish ishtiyoqiga e\u2019tiborni qaratadi [6:980a]. Aristotel fikricha, bilim sezgi tajribasidan boshlanib, aql orqali umumiy tushuncha hosil qilish bilan shakllanadi. U bilim turlarini ham farqlagan \u2013 nazariy bilim (episteme) va amaliy bilim (texne va fronesis) o\u2018rtasini ajratib, nazariy haqiqatlarni bilish oliy qadriyat, amaliy donolik esa hayot uchun zarur degan. Yunon falsafasida bilim ko\u2018pincha fazilat bilan bog\u2018liq deb qaralgan. Suqrot \u201cbilim \u2013 fazilat, nodonlik \u2013 yovuzlik\u201d degan g\u2018oyani ilgari surgan edi, ya\u2019ni kim bilsa, u to\u2018g\u2018ri ish qiladi deb o\u2018ylagan (keyinchalik Aristotel bu fikrni to\u2018g\u2018rilab, bilimning o\u2018zi yetmasligini, odat va tarbiya ham muhimligini aytgan). O\u2018rta asrlarga kelib, Yevropada bilim asosan diniy doirada \u2013 sxolastika an\u2019anasida rivojlandi. Xususan, Foma Akvinskiy kabi faylasuflar ilohiyot va falsafani uyg\u2018unlashtirib, ilohiy vahiy orqali olingan bilim va inson aqli orqali olingan bilim bir-birini to\u2018ldiradi, deb hisobladi. Biroq Uyg\u2018onish va Yangi davrga kelib, G\u02bbarb falsafasida epistemologiya mustaqil sohaga aylandi.<\/span><\/p>\n

Yangi davr: ratsionalizm va empiri<\/strong>s<\/strong>izm.<\/strong> XVII-XVIII asrlarda G\u02bbarbda \u201cRatsionalizm\u201d va \u201cEmpirisizm\u201d deb nomlangan ikki muhim epistemologik oqim vujudga keldi. Ratsionalistlar (Rene Dekart, Barux Spinoza, Leybnits kabi) bilimning eng ishonchli manbai sifatida aql va mantiqiy tafakkurni ko\u2018rsatdi. Masalan, Dekartning mashhur so\u2018zi: \u201cMen o\u2018ylayapman, demak mavjudman\u201d \u2013 bu bilish jarayonida shubha va aqlning ahamiyatini ko\u2018rsatadi [16:4]. Dekart barcha narsadan shubha qilib ko\u2018rib, oxir-oqibatda aql orqali aniq haqiqatni topish mumkin, degan xulosaga keldi. U matematik aksiomalar singari apriori (tajribadan avval mavjud) bilimlar borligini ta\u2019kidladi. Empiriklar (Jon Lokk, Devid Yum, Jorj Berkli) esa aksincha, barcha bilim tajribadan kelib chiqadi, deb hisobladi. Lokk inson ongini tug\u2018ilganda \u201ctabula rasa\u201d (toza taxta)ga qiyoslagan, ya\u2019ni barcha g\u2018oya va bilimlar keyinchalik sezgilar orqali to\u2018planadi. Yum esa sabablilik, modda kabi tushunchalarning o\u2018zini ham shubha ostiga oldi \u2013 biz faqat hodisalarni ko\u2018ramiz, lekin ularning ortidagi \u201csabab\u201dni bevosita ko\u2018rmaymiz, degan fikr bilan bilimning cheklanganini ko\u2018rsatdi. Empiriklar tajriba va eksperimentni ilmiy bilishning asosiy usuli deb ilgari surdi. Shu tariqa, Yangi davr falsafasida \u201caql va mantiq\u201d, \u201csezgi va tajriba\u201d qarama-qarshiligi epistemologik bahslar markazida bo\u2018ldi.<\/span><\/p>\n

Kant va undan keyingi davr.<\/strong> Immanuel Kant yuqorida ko\u2018rib o\u2018tilganidek, axloqda inqilob qilgani kabi, epistemologiyada ham muhim burilish yasadi. U ratsionalizm va empirikizmni sintez qilishga harakat qildi. Kantning fikricha, bilim ikki unsurdan tarkib topadi: ma\u2019lumotlar tashqi tajribadan keladi, lekin ongimiz ularni tartibga soluvchi kategoriyalarni avvaldan o\u2018zida mujassam etgan. U \u201cAqlsiz sezgi \u2013 ko\u2018r, sezgisiz aql \u2013 bo\u2018sh\u201d degan mazmunda ta\u2019kidlab, bilim uchun har ikkisi zarurligini aytadi [8:55]. Kant shuningdek, bilimning chegaralarini ham ko\u2018rsatib berdi: inson aqli faqat hodisalarni (fenomenlarni) bilishi mumkin, narsalarning \u201co\u2018zini\u201d (noumen) \u2013 ya\u2019ni, metafizik haqiqatlarni to\u2018liq bilishga ojiz. Bu bilan u metafizik ilmning ishonchliligiga shubha bildirdi, garchi axloqiy e\u2019tiqod nuqtayi nazaridan Xudo, ruh, erkinlik kabi noumenlarni faraz qilish zarur deb hisoblasa ham. Kantdan keyin G\u02bbarb falsafasida turli epistemologik oqimlar rivojlandi: Hegel mutlaq idealizm orqali aql mutlaq haqiqatni qamrab oladi desa, pozitivistlar (Ogyust Kont va boshqalar) faqat ilmiy-tajriba orqali tekshiriladigan bilimni haqiqiy deb bildi. XX asrga kelib, konstruktivizm, postmodernizm kabi yondashuvlar bilim nisbiy tushuncha ekanini uqtirdi. Biroq an\u2019anaviy ma\u2019noda, G\u02bbarb falsafasida \u201cbilim \u2013 bu haqiqatga mos keluvchi asosli ishonch\u201d degan tushuncha keng tarqalgan.<\/span><\/p>\n

Bilim va axloqning aloqadorligi.<\/strong> G\u02bbarbda epistemologiya va etika ko\u2018pincha alohida sohalar sifatida qaraladi: biri \u201cnima bilish mumkin?\u201d degan savolga, ikkinchisi \u201cnima qilish kerak?\u201d degan savolga javob beradi. Biroq ayrim faylasuflar ularning bog\u2018liqligini ta\u2019kidlagan. Masalan, Suqrot nazarida ilm va axloq birikmas edi \u2013 u \u201cbilgan kishi yomonlik qilmaydi\u201d deb o\u2018ylardi, chunki yomonlik bilimsizlik natijasi. Keyinchalik bu fikr to\u2018la ma\u2019noda qo\u2018llab-quvvatlanmadi, chunki tarixda juda bilimli bo\u2018lib ham axloqsiz ish tutganlar ko\u2018p. G\u02bbarbda ilm-fan rivojlangan sari \u201cilmiy bilim axloqan neytral, undan foydalanishgina yaxshi yoki yomon bo\u2018lishi mumkin\u201d degan qarash paydo bo\u2018ldi [15:15]. Masalan, atom energiyasini bilish \u2013 bu neytral ilmiy haqiqat; undan elektr energiyasini olish yaxshi tomondan foydalanish bo\u2018lsa, qurol yaratish yomon tomondan foydalanish hisoblanadi. Shu bois, G\u02bbarb jamiyatlarida \u201cilm-fan taraqqiyoti axloqiy taraqqiyotni kafolatlamasligi\u201d ayon bo\u2018ldi \u2013 bu masalada XX asrning ijtimoiy kasalliklari (urushlar, ekologik muammolar va hokazo) ko\u2018p saboq bo\u2018ldi.<\/span><\/p>\n

Shunga qaramay, G\u02bbarb an\u2019anasida bilim va odob integratsiyasi g\u2018oyalari ham mavjud. Masalan, Aristotel fazilat uchun bilim va aqlni shart qilganini yuqorida eslatdik. Yangi davrda Tomas Jefferson kabi mutafakkirlar demokratik jamiyatda fuqarolarni ilmli qilish (ma\u2019rifat) va axloqli qilish birdek muhimligini aytgan. Professional etika sohalarida (masalan, tibbiyot yoki ilmiy tadqiqot axloqi) \u201cbilimdonlik bilan mas\u2019uliyat\u201d birga muhokama qilinadi. Umuman, G\u02bbarb falsafasida mavjud bir savol \u2013 \u201cHaqiqatni bilish\u201d (epistemik intilish) va \u201cYaxshilikni qilish\u201d (axloqiy intilish) orasidagi bog\u2018liqlik masalasi. Endi esa, islom va g\u02bbarb yondashuvlarini bevosita solishtirib ko\u2018ramiz.<\/span><\/p>\n

Ilm va adab: islom va g\u02bbarbning qiyosiy tahlili. <\/strong>Yuqorida islomiy manbalar (hadislar) va g\u02bbarb falsafasidagi asosiy g\u2018oyalarni ko\u2018rib chiqdik. Endi ilm va axloq (adab) tushunchalarining o\u2018xshash va farqli jihatlarini tahlil qilamiz. Islomiy qarashni Imom Buxoriy hadislaridan kelib chiqadigan tushunchalar ifodalaydi, g\u02bbarbiy qarashni esa Aristotel, Kant, Mill kabi faylasuflar g\u2018oyalari ifodalaydi. Quyida muhim jihatlar bo\u02bbyicha solishtirma tahlil berilgan.<\/span><\/p>\n

Ilm (bilim) tushunchasi: maqsad va manba. Islomda ilm.<\/strong> Ilm \u2013 bu Allohdan berilgan ne\u2019mat, haqiqatni anglash vositasi va bandaga farz qilingan majburiyat. Islomda ilmning oliy maqsadi Allohni tanish, Unga yaqin bo\u2018lish va odamlar orasida foydali bo\u2018lishdir. Payg\u2018ambarimiz (s.a.v.) \u201cIlm olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdir\u201d degan mazmunda ko\u2018rsatma berganlari rivoyat qilingan [1:57]. Bu bilim olish diniy ibodat singari ahamiyatli ekanini bildiradi. Ilm manbalari islom nazarida xilma-xil: birinchidan, vahiy va ilohiy kalom (Qur\u2019on va hadis) eng ishonchli bilim manbai; ikkinchidan, aql-idrok va tajriba ham muhim vosita (islom olimlari matematika, tibbiyot, falakiyot kabi dunyoviy ilmlarni ham rivojlantirganlar). Biroq islom an\u2019anasida ilmning axloqiy qiymati birlamchi ahamiyatga ega: \u201cfoydasiz ilm\u201d maqtalmaydi, balki foydali ilm targ\u2018ib qilinadi (yuqoridagi hadisda ham \u201cfoyda beruvchi ilm\u201dgina inson uchun savobli ekani aytilgan). Imom Buxoriy keltirgan hadis va naqllarda ko\u2018rilganidek, ilm doimo odob va taqvo bilan bog\u2018langan. Musulmon olimi nafaqat bilimi, balki xulqining go\u2018zalligi bilan ham jamiyatda yetakchi bo\u2018lishi kerak. Ilmning maqsadi faqat haqiqatni bilish emas, balki haqiqatga amal qilishdir \u2013 aynan shu yerda u odob bilan qo\u2018shiladi.<\/span><\/p>\n

G\u02bbarbda ilm. <\/strong>G\u02bbarb falsafasida ilm tushunchasi ko\u2018proq nazariy haqiqatni bilish ma\u2019nosida qo\u2018llanadi. Aristotel davridayoq bilish zavqi haqida gapirilgan \u2013 \u201cbarcha odamlar bilishni xohlaydi\u201d \u2013 ya\u2019ni bilim inson uchun tabiiy intilish obyekti. G\u02bbarbda ilmning maqsadi ko\u2018pincha haqiqatni anglash, tabiat qonunlarini ochish, tushuntirish berish sifatida talqin qilinadi. Masalan, ilm-fan taraqqiyoti (Kopernikdan Nyutongacha, Eylerdan Enshteyngacha) asosan dunyoqarashni kengaytirish, olam qonuniyatlari qanday ishlashini bilishga qaratilgan edi. Ilm manbalari G\u02bbarb an\u2019anasida: antik davrda \u2013 aql va mantiq (Platon, Aristotel); yangi davrda \u2013 tajriba va eksperiment (Galiley, Nyuton); hozirgi kunda \u2013 ikkisining integratsiyasi (ilmiy tadqiqotlar nazariya va tajribani birlashtiradi).<\/span><\/p>\n

G\u02bbarb epistemologiyasida ilm axloqiy jihatdan neytral deb qaralishi mumkin: ya\u2019ni \u201cbilim \u2013 bu qurol, uni yaxshilikka ham, yomonlikka ham ishlatish mumkin\u201d. Bu fikrni mashhur fizik Albert Eynshteynning: \u201cFan din(dagi axloq)siz halokatga olib boradi, din fan(bilim)siz oqsoq bo\u2018ladi\u201d degan so\u2018zlari ham ifodalaydi. Ya\u2019ni G\u02bbarbda ham ayrim tafakkur egalari ilmiy bilimning axloqiy mas\u2019uliyatini tan olgan. Lekin asosan falsafa nuqtayi nazaridan, G\u02bbarbda ilmga baho berishda haqiqat va yolg\u2018on mezoni hal qiluvchi (axloqiy yaxshi-yomon emas)dir [2:24]. Shuning uchun, masalan, ilmiy kashfiyotlar baholanishida \u201cBu kashfiyot to\u2018g\u2018rimi?\u201d degan savol birlamchi bo\u2018ladi. \u201cBu kashfiyot yaxshi oqibatga olib keladimi?\u201d degan savol esa ilmiy doiradan ko\u2018ra, ijtimoiy yoki axloqiy doirada ko\u2018proq muhokama qilinadi.<\/span><\/p>\n

Xulosa \u2013 ilm borasidagi o\u2018xshashlik va farqlar.<\/strong> Islom va G\u02bbarbda ilmga intilish umumiy jihat: har ikkisi insonni bilishga chorlaydi. Farqi shundaki, islom ilmni doimo ma\u2019naviy va axloqiy maqsadga yo\u2018naltiradi \u2013 ilmning zohiriy foydasi bilan birga, uning oxirat uchun foydasi, odob uchun asosi borligi inobatga olinadi. G\u02bbarbda esa (xususan, sekulyar ilmiy an\u2019anada) ilmning utilitar yoki axloqiy maqsadi chetda qolishi mumkin \u2013 ilm o\u2018z-o\u2018zi uchun qudratli (\u201cbilim \u2013 kuch\u201d deyilgan, bilim bo\u2018lsa, undan foydalanishni jamiyat hal qiladi). Shuningdek, islomda ilohiy vahiy ilmning ajralmas manbai (Qur\u2019on ko\u2018plab ilmiy va tarixiy haqiqatlar xabarini beradi). G\u02bbarb falsafiy an\u2019anasida esa vahiy ilm manbasi sifatida Yangi davrda inkor etilgan. Natijada, diniy bilim va ilmiy bilim o\u2018rtasida bo\u2018linish yuzaga kelgan. Shu bois, G\u02bbarbda \u201ce\u2019tiqod va aql\u201d masalasi uzoq munozaralarga sabab bo\u2018lgan bo\u2018lsa, islomda e\u2019tiqodning o\u2018zi ham aslida ilm (ma\u2019rifat)ning bir shakli sifatida qabul qilinadi.<\/span><\/p>\n

Axloq (odob) tushunchasi: fazilat va mezon. Islomda axloq (adab).<\/strong> Islom axloqiy tizimi Allohning vahiylari (Qur\u2019on oyatlari) va Payg\u2018ambar hadislariga asoslanadi. Aslida, Qur\u2019onda ham, hadislarda ham axloqiy ideal shaxs tarbiyasi bosh mavzu desak, mubolag\u2018a bo\u2018lmaydi. Payg\u2018ambarimiz (s.a.v.) shaxsiyatlari \u201ceng go\u2018zal xulq\u201d namunasidir. Qur\u2019onda Alloh taolo: \u201cAlbatta, Siz ulug\u2018 xulq egasisiz\u201d<\/strong> deb marhamat qilgan (68:4-oyat). Islomiy axloqiy fazilatlari sirasiga rostgo\u2018ylik, adolat, saxiylik, shijoat (jasorat), hayo, halollik, sadoqat, tavoze kabi ko\u2018plab sifatlar kiradi. \u201cAl-Adab al-mufrad\u201dda keltirilgan hadislar ana shu fazilatlarni tarannum etadi. Masalan, sahobalar axloqiy fazilat bobida Rasululloh (s.a.v.)dan o\u2018rgangan so\u2018zlaridan: \u201cSizlarning eng yaxshilaringiz \u2013 xulqi eng yaxshilaringiz\u201d<\/em><\/strong>, \u201cYaxshi xulqli mo\u2018min kechasi bilan ibodat qiluvchi kishining martabasiga yetadi\u201d<\/em><\/strong> kabi hadislar bor [4].<\/span><\/p>\n

Islomda axloqiylik mezoni sifatida Allohning rizosi olinadi: ya\u2019ni bir amalni qilayotganda \u201cAlloh bundan rozi bo\u2018ladimi?\u201d degan savol qaror mezonidir. Bu bir jihatdan Kantning burch konsepsiyasiga o\u2018xshaydi, faqat farqi \u2013 bu yerdagi burch inson aqli oldidagi emas, Xoliq oldidagi burchdir (lekin islomiy ta\u2019limotga ko\u2018ra, Alloh buyurgan narsalar aslida insoniyatning o\u2018zi uchun ham foydali, uning aqli ham bu haqiqatni tasdiqlaydi). Islomiy axloq qanotlari shunday tartiblangan: farz (majburiy) amallar, harom (taqiqlangan) ishlardan tiyilish \u2013 bular deontologik (burchga oid) jihat; mandub (tavsiya) amallar, makruh (yoqmas) narsalar \u2013 bular ixtiyoriy, lekin fazilatga eltuvchi yo\u2018l va nihoyat muboh (mumkin) ishlar \u2013 axloqan neytral soha. Qolaversa, islom axloqi niyatga qarab ham baholanadi: \u201cAmallar niyatlarga bog\u2018liq\u201d (har bir ishning qiymati ortidagi niyatga qaraydi) degan mashhur hadis prinsip darajasiga ko\u2018tarilgan. Bu esa axloqiylikda shaxsning ichki motivini hisobga olish lozimligini ko\u2018rsatadi. Kant ham ayni shu narsani \u201cyaxshi irodali bo\u2018lish\u201d deb ta\u2019kidlagan edi. Islom dini jamoaviy axloqqa ham katta e\u2019tibor beradi. Masalan, \u201co\u2018zing uchun xohlagan narsani birodaring uchun ham xohla\u201d qoidasi, \u201cMusulmon \u2013 boshqa musulmonlar uning tilidan va qo\u2018lidan emin bo\u2018lgan kishidir\u201d degan tarif, \u201cEng yaxshi musulmon \u2013 odamlarga foydalisi\u201d kabi hadislar jamiyatdagi o\u2018zaro muomala axloqini belgilab beradi [14]. Shunday ekan, islomiy odobning mezoni vahiy orqali belgilangan, Payg\u2018ambar sunnati orqali namoyon bo\u2018lgan ilohiy-irshodiy qoida va fazilatlar jamlanmasidir. Bunda yuksak fazilat \u2013 taqvo (xudodan qo\u2018rqib yomonlikdan tiyilish) va ihzon (ezgulikni ichki e\u2019tiqod bilan sidqidildan qilish) eng yuqori maqomda turadi.<\/span><\/p>\n

G\u02bbarbda axloq<\/strong>. <\/strong>G\u02bbarb axloqiy qarashlari ko\u2018p qatlamli bo\u2018lsa-da, umumiy bir tendensiyani ko\u2018rish mumkin: dunyoviy axloqiy mezonlarni izlash. Aristotelning fazilat axloqini olaylik \u2013 u baxtga erishish uchun eng maqbul xarakter xususiyatlarini izlab, ijtimoiy muhit va tarbiya orqali ularga erishish yo\u2018llarini ko\u2018rsatgan. Bu diniy manbalardan mustaqil holda axloqni tushuntirish edi. Kant esa umumiy majburiyat g\u2018oyasini ilgari surib, axloqni mutlaqo inson aqliga tayangan holda asoslashga intildi. Unga ko\u2018ra, \u201caxloqiy qonun \u2013 bu aqliy qonun\u201d, inson undan chetlashsa, aqlga xilof ish qilgan bo\u2018ladi va shu sababli bu noo\u2018rindir. Mill va boshqa utilitarlar esa axloq mezonini \u201ceng katta yaxshilik\u201d bilan bog\u2018ladi. Bu ham ilohiy amrlardan mustaqil ravishda, tajribaviy asosda odamlar uchun eng ko\u2018p baxt keltiruvchi yo\u2018lni axloq deb belgilashga urinishi edi [10:19-20]. G\u02bbarbda ham axloqiy tushunchalarga diniy-ta\u2019limiy ta\u2019sir bo\u2018lgan (masalan, Kantning axloqiy g\u2018oyalari protestant tarbiyasidan butunlay xoli deya olmaymiz). Ammo baribir nazariy jihat shuki, G\u02bbarb etikasi asosan inson markazli (antropotsentrik) bo\u2018lib, inson tafakkuri va tajribasini asos qiladi, islom axloqi esa ilohiy markazli (teosentrik) bo\u2018lib, ilohiy iroda va vahiyni markazga qo\u2018yadi. Biroq qiziqarli o\u2018xshashlik ham bor: fazilat axloqi an\u2019analari, xususan \u201cfazilat\u201d tushunchasi. Aristotel axloqiy fazilatlarni sanagan va ta\u2019riflagan bo\u2018lsa, Islomda ham fazilatlar (makorimul axloq) sanaladi. Ikki ro\u2018yxatda ko\u2018plab mushtarak fazilatlar bor: adolat, shijoat, saxiylik, halollik, va hokazo. Darhaqiqat, tadqiqotchilar qayd etadiki, islom odob-axloqi o\u2018z mazmun-mohiyatiga ko\u2018ra, \u201cfazilat axloqi\u201d maktabiga yaqin turadi. Hatto arab-islom manbalarida axloqiy tushunchalardan biri sifatida \u201caxloq\u201d yoki \u201cadab\u201d atamasi aynan fazilatli xislatlar majmuini anglatadi . Shu ma\u2019noda, musulmon axloqiy tarbiyasi Aristotel tasvirlaganidek, fazilatlarni odat qilish (takror amallar orqali xarakterga singdirish) bilan ro\u2018yobga chiqadi. Biroq farq shuki, bu jarayonda musulmon tarbiyasi diniy motivatsiyaga tayanadi (savob umidi va gunohdan qo\u2018rquv, Alloh muhabbati va qo\u2018rqinch hissi \u2013 xabba va xavf uyg\u2018unligi). Aristotel tizimida esa aql va dunyoviy maqsad (baxt) motivatsiya sifatida ko\u2018riladi.<\/span><\/p>\n

Axloqiy tartib va tamoyillarning solishtirma jadvali:<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n

Jihat<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Islom (Imom Buxoriy va hadislar)<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

G\u02bbarb (Aristotel, Kant, Mill)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Asosiy manba<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Vahiy (Qur\u2019on, hadis) va Payg\u2018ambar axloqi; aql ham vahiyga mutobiq qo\u2018llanadi<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Inson aqli va tajribasi; diniy manbalar sekulyar etikada hisobga olinmaydi<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Oliy maqsad<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Alloh roziligi, taqvo; oxirat najoti (jannat) va jamiyatda ezgulik<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Eudaymoniya (saodat) \u2013 Aristotel; Axloqiy burchning bajarilishi \u2013 Kant; Umumiy baxt \u2013 Mill<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Axloq mezoni<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Halol-harom chegarasi (ilohiy amr); niyatning sofligi; Qur\u2019on, sunnat ko\u2018rsatmalari<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Mantiqiy universallashuv (Kant); Natijada baxt keltirish (Mill); Fazilatning o\u2018rtaligi (Aristotel)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Fazilat va burch<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Fazilatlar (saxiylik, shijoat, hayo) iymon bilan bog\u2018liq; farz amallar va burchlar muqaddas<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Fazilatlar \u2013 fazilat axloqida markaziy (Aristotel); Kantda burch markaziy; Millda fazilatlar vosita (baxtga eltuvchi)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Bilimga munosabat<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Ilm-ma\u2019rifat axloqiy takomil vositasi; \u201cIlm amal uchun\u201d tamoyili<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Bilim va axloq ko\u2018pincha ajratilgan; axloqiy qaror uchun bilim zarur, lekin ilmiy haqiqat axloqan neytral bo\u2018lishi mumkin<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

\u00a0<\/p>\n

Yuqoridagi jadvaldan ko\u2018rinib turibdiki, islom axloqiy tizimi G\u02bbarb etik tizimlariga qiyosan sintezliroq va integrativroqdir. Islomda fazilat (Aristotelcha aytganda, \u201caxloqiy a\u2019lo sifatlar\u201d) ham bor, qat\u2019iy burchlar (Kant aytganidek, absolyut majburiyatlar) ham bor, yaxshi oqibat (Mill tarzida, boshqalarga foyda) ham inobatga olingan. Masalan, zakot burchi \u2013 bu Alloh amri (deontologik majburiyat), lekin shu bilan birga, saxovat fazilatini shakllantiradi va jamiyatda kambag\u2018allarga foyda keltiradi (utilitar natija). Shu bois, islomiy odob-axloqni ba\u2019zan \u201cfazilat \u2013 etika, burch \u2013 etika va oqibat-etika\u201dning uyg\u2018un birligi deb ta\u2019riflashadi.<\/span><\/p>\n

Yana bir misol \u2013 adolat tamoyili. Islomda adolat \u2013 asosiy axloqiy talab: Qur\u2019onda: \u201cAdolat qiling, u taqvoga yaqinroqdir\u201d<\/strong> (5:8) deyiladi. Aristotel ham adolatni oliy fazilat degan va adolat tushunchasini batafsil tahlil qilgan. Kant esa, adolatni burch va huquq doirasida tushunib, hech kimga vosita sifatida qaramasdan, har bir inson o\u2018z-o\u2018zicha maqsaddir qabilidagi prinsipi bilan inson huquqini (aslida adolat tamoyilini) ilgari surdi [10:96-97]. Mill ham adolatni utilitarizmning bir qismi sifatida ko\u2018rib, adolat jamiyat farovonligi uchun zarur me\u2019yorlar to\u2018plami dedi. Demak adolat g\u2018oyasi ham sharq, ham g\u2018arb axloqining markazida. Farqi: islomda adolat \u2013 bu diniy buyruq, ilohiy tavsiya; g\u2018arbda \u2013 insoniy kelishuv va aqliy tushuncha (xususan, ijtimoiy shartnoma nazariyalari adolatni jamiyat bitimi deb qaraydi). Natijada, islom jamiyatida adolatga erishish masalasi diniy in\u2019ikosga ega bo\u2018lsa (zulm \u2013 gunoh, adolat \u2013 savob), G\u2018arb jamiyatida esa huquqiy-insoniy zimmadorlik masalasidir (zulm \u2013 qonunga xilof, adolat \u2013 inson huquqlariga muvofiq).<\/span><\/p>\n

Ilm va odobning integratsiyasi masalasi.<\/strong> Islom an\u2019anasida alohida ta\u2019kidlanadigan narsa \u2013 ilm ahlining axloqi. Hadisda: \u201cBizdan bo\u2018lmagan \u2013 kim kichiklarimizga rahm qilmasa, kattalarimizni hurmat qilmasa\u201d deyiladi [3:185]. Ilm egalari jamiyatda kattalardir, ularni hurmat qilish \u2013 odob, lekin ularning o\u2018zi kichiklariga rahm qilishi \u2013 bu ham odob. Yana: \u201cOlim va obidning ustunligi to\u2018lin oy bilan yulduzlarning farqidek\u201d mazmunidagi hadislar ilm fazilatini ko\u2018rsatadi. Lekin ayni paytda olimga mas\u2019uliyat yuklaydi. Chunki oy yoritar ekan, undan nur talab qilinadi. G\u02bbarbda ham ilm egalarining axloqiy mas\u2019uliyati borasida intellektual an\u2019ana shakllangan (masalan, \u201colimlarning jamiyat oldidagi javobgarligi\u201d mavzusi 1945-yildan keyin \u2013 atom bombasi oqibatida \u2013 keng muhokama bo\u2018ldi). Bugungi kunda ilm-fanning har bir sohasi uchun fan etikasiga oid kodekslar ishlab chiqilgan: tabobatda \u2013 Gippokrat qasamyodi yangicha talqinlari, ilmiy tadqiqotlarda \u2013 halollik va plagiatdan voz kechish qoidalari, texnologiyada \u2013 sun\u2019iy intellektni axloqiy chegarada rivojlantirish va hokazo. Bu, aslida, G\u02bbarbning so\u2018nggi asrlarda islom tamoyiliga yaqinlashayotganini ko\u2018rsatadi. Ya\u2019ni ilm va odob integratsiyasi zarur degan tushuncha kengroq tan olinmoqda. Bir akademik manbada qayd etilishicha: \u201cIslom an\u2019anasidagi axloq (adab yoki axloq) mohiyatan fazilat axloqi maktabiga kiradi\u201d, jumladan, tibbiy etika kontekstida ham sharqda \u201cAdab al-tibb\u201d (\u201cTib odoblari\u201d) degan asarlar yozilgan. Ularda shifokorlar uchun zarur fazilat va axloqiy qoidalar bayon etilgan. G\u02bbarb esa bunday axloqiy normalarni sekulyar tilga o\u2018girib qabul qilmoqda. Masalan, bugun tibbiyotda halol-harom o\u2018rniga \u201cprofessional etik normalar\u201d deyishadi, lekin u mazmunan halollik va zararsizlikdir. Yoki moliya sohasida \u201cislomiy moliya\u201d konsepsiyasi halollik (sudxo\u2018rlikdan tiyilish, xatarli qimordan yiroqlik)ga asoslangan bo\u2018lsa, G\u02bbarb bank tizimi ham ko\u2018p jihatdan hozir risklarning ijtimoiy oqibatini ko\u2018zlab qonunlar o\u2018rnatmoqda.<\/span><\/p>\n

Umumiy xulosa (qiyosiy tahlildan). <\/strong>Islom ilm va axloqni yagona ma\u2019naviy makonda birlashtiradi. Ilm Allohni tanishga, odob Allohga bandalik qilishga xizmat qilar ekan, bu ikkovlon bir butun dinga aylanadi. G\u02bbarbda esa, tarixan, ilm va axloq ko\u2018proq ajralgan yo\u2018llarda rivojlandi, biri tabiatni, biri inson fe\u2019lini tadqiq qildi. Ibn Muborakning \u201cOdob \u2013 ilmning ajralmas yarmi\u201d degani, Imom G\u2018azzoliy va Isfahoniylarning \u201cBilim amalsiz bo\u2018lmas, amal bilimsiz bo\u2018lmas\u201d deb tushuntirganlarining barchasi ilm-axloq birligi tamoyilidir [5:41-42]. G\u02bbarb falsafasi hozirgi kunda, ayniqsa, axloqiy psixologiya va bilim sotsiologiyasi sohalarida, insondagi bilim va axloqning o\u2018zaro aloqasini qaytadan kashf etmoqda (masalan, axloqiy qarorlar qabulida bilimning roli, yoki bilim jamiyatda tarqalishi uchun ishonch muhitining axloqiy asoslari haqida tadqiqotlar olib borilmoqda). Demak, Sharq va G\u02bbarb tafakkuri muayyan masalada turli yo\u2018llardan borgan bo\u2018lsa-da, haqiqiy komil inson obrazi borasida ularning maqsadi uyg\u2018unlashadi: u ham bo\u2018lsa bilimli va odobli inson. Imom Buxoriy o\u2018z asarini \u201cAl-Adab al-mufrad\u201d \u2013 \u201cOdob durdonalari\u201d deb atagan va har bir hadis shu nurga yo\u2018g\u2018rilgan. G\u02bbarb faylasufi Kant ham: \u201cYulduzli osmon ustimda va axloqiy qonun ichimda meni hayratga soladi\u201d, deb yozgan edi. Bu ham axloqiy ideal buyukligining tasdig\u2018idir.<\/span><\/p>\n

Natijada, islomiy va g\u02bbarbiy yondashuvlarni falsafiy dialogga keltirish bizga shuni ko\u2018rsatadiki: ilm va adab \u2013 har ikki maktab uchun ham markaziy tushunchalar. Faqat islom ular orqali insonga ikki dunyo saodatini (dunyo va oxirat) ko\u2018zlasa, G\u02bbarb falsafasi ko\u2018proq insonga shu dunyodagi baxt-saodatni yoki oqilona jamiyatni maqsad qilgan. Biroq zamonaviy dunyoda bu qarashlar bir-biriga yaqinlashib, universal axloqiy qadriyatlar va umumbashariy bilim konsepsiyasi shakllanmoqda. Bu esa, Sharq va G\u02bbarb merosining qorishib ketishi, mushtarak xulosasi bo\u2018lib xizmat qilmoqda.<\/span><\/p>\n

Yuqorida keltirilgan tahlillardan xulosa qilish mumkinki, Imom Buxoriyning \u201cAl-Adab al-mufrad\u201d asari islomiy tamaddun uchun ilm va odobning uyg\u2018un talqinini taqdim etadi. Hadislarda ilm olishning savobligi, ilmning foydali bo\u2018lishi ta\u2019kidlanar ekan, shu ilmni bezash lozim bo\u2018lgan odob va axloq tamoyillari birma-bir yoritib beriladi. Alloma bu hadislarni tematik tartibga solib, musulmon ma\u2019naviy tarbiyasining turli jihatlarini qamrab olgan: ota-onaga hurmatdan tortib qo\u2018shnichilik odobigacha, mehmondo\u2018stlikdan tortib ilm talabining odobigacha. Sharq an\u2019anasida ilm \u2013 nur, odob \u2013 uning ziynati, ikkisining birikmasi mukammal insonni tarbiyalaydi.<\/span><\/p>\n

G\u02bbarb falsafasi ham azaldan \u201ckomil inson\u201dni izlagan, faqat turli yo\u2018llar bilan: Aristotel fazilatni targ\u2018ib qildi, Kant burch va qat\u2019iy prinsiplarni o\u2018rtaga qo\u2018ydi, Mill baxt-saodatga erishish qoidalarini ishlab chiqdi. Har uch yo\u2018nalishda ham aslida insoniyat uchun yaxshi xulq va ongli hayot maqsad qilingan edi. Ular orasidagi tafovutlar ko\u2018proq metodologik va manba jihatdan: biri ilohiy manbaga suyanadi, biri inson aqliga; biri oxirat hisobini qo\u2018shadi, biri bu dunyo bilan cheklanadi. Ammo natijada, fazilatli va bilimli shaxs ideali Sharq va G\u02bbarbda ham yuksak qadriyat sanaladi.<\/span><\/p>\n

Falsafiy qiyosiy tahlil shuni ko\u2018rsatadiki, islom axloqiy-falsafiy qarashlari (xususan, ilm va odobga doir tushunchalari) G\u02bbarb etikasiga oid va epistemologik yondashuvlari bilan jiddiy muloqot qila oladi. Islomdagi niyat va javobgarlik tushunchasi \u2013 Kantning aqliy-axloqiy imperativini to\u2018ldiradi. Islomdagi jamoaviy mas\u2019uliyat va maslahatchilik \u2013 Millning umumiy farovonlik g\u2018oyasiga uyg\u2018un jihatlari bor. Farqli tomoni \u2013 asos: islomiy tushunchalarda asos sifatida ilohiy haqiqat yotadi, G\u2018arb falsafasida esa insoniy subyekt. Bu farq ilm va odobni amalda qo\u2018llashda ayrim tafovutlarni keltirib chiqarsa-da, insoniyat kamoloti singari pirovard maqsad mushtarakdir.<\/span><\/p>\n

Imom Buxoriy merosi bugungi kunda ham dolzarbdir. Global axloqiy inqirozlar davrida uning hadis to\u2018plamidagi ilm va odobga doir pand-nasihatlari barcha uchun manba bo\u2018la oladi. G\u02bbarb olimlari ham ko\u2018p hollarda Sharq axloqiy merosidan ilhomlanmoqda. Masalan, zamonaviy ta\u2019lim tizimlarida hayotiy mahorat (soft skills) sifatida \u201cOdob-axloq\u201d ko\u2018nikmalari alohida e\u2019tibor bilan o\u2018rgatilmoqda. Yetakchilik fazilatlari uchun Sharq donishmandlarining hikmatlari keltirilmoqda.<\/span><\/p>\n

Xulosa<\/strong> o\u2018rnida aytish mumkinki, ilm va odob \u2013 biri aql nuri, biri qalb nuri \u2013 mukammal ravishda uyg\u2018unlashganida, jamiyatlar taraqqiy etadi va inson kamol topadi. Imom Buxoriy \u201cAl-Adab al-mufrad\u201d asari orqali shunday uyg\u2018unlik modelini hadis vositasida taklif etgan. G\u02bbarb faylasuflari esa uni falsafiy tilda ifodalashga harakat qilgan. Ikkisini birga o\u2018rganish orqali, biz yanada boy va mo\u2018tadil tushunchaga ega bo\u2018lamiz. Zotan, Payg\u2018ambarimiz (s.a.v.)ning o\u2018zlari \u201cIlm Xitoyda bo\u2018lsa ham izlab oling\u201d deb vasiyat qilganlar. Demak, Sharqu G\u2018arbdan qat\u2019i nazar, haqiqiy ilm va haqiqiy odob qayerda bo\u2018lsa, o\u2018shani o\u2018rganmoq va hayotimizda qo\u2018llamoq biz uchun eng to\u2018g\u2018ri yo\u2018ldir.\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:<\/strong>\u00a0<\/strong><\/span><\/div>\n
    \n
  1. \n
    Al-Bayhaqiy. Shu\u2018ab al-Iman. No.1763. \u2013 Beirut: D\u0101r al-Kutub al-\u2018Ilmiyya, 1990.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  2. \n
    Albert Einstein. \u201cScience, Philosophy and Religion: A Symposium\u201d. \u2013 New York: Conference on science, philosophy and religion, 1941.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  3. \n
    Al-Bukhari. Al-Adab al-mufrad. B\u0101b Ra\u1e25mat a\u1e63-\u1e62iby\u0101n va Ta\u02bf\u1e93\u012bm al-Kubar\u0101\u02bc, Hadis \u2116353; Ahmad ibn Hanbal, Musnad Ahmad, Juz 2.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  4. \n
    Al-Bukhari. Sahih al-Bukhari. Kitab al-Adab (Odoblar kitobi). Hadis \u2116 6035.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  5. \n
    Al-Ghazali. Ihya Ulum ad-Din. Kitab al-Ilm. \u2013 Bayrut: Dar al-Ma\u2019rifah, 2005.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  6. \n
    Metaphysics. Translated by W.D.Ross. Book I. \u2013 Oxford: Clarendon Press, 1924.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  7. \n
    Nicomachean Ethics. Translated by W.D.Ross. \u2013 Oxford: Oxford University Press, 2009.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  8. \n
    Immanuel Kant. Critique of practical reason. Translated by Lewis White Beck. \u2013 Indianapolis: The Bobbs-Merrill Company, 1956.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  9. \n
    Immanuel Kant. Groundwork for the metaphysics of morals. Translated and edited by Mary Gregor. \u2013 Cambridge: Cambridge University Press, 1997.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  10. \n
    Immanuel Kant. Groundwork of the metaphysics of morals. Transl. by H.J.Paton. \u2013 New York: Harper & Row, 1964.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  11. \n
    John Stuart Mill. Utilitarianism. \u2013 London: Parker, Son, and Bourn, 1863.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  12. \n
    Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. \u0627\u0644\u0623\u062f\u0628 \u0627\u0644\u0645\u0641\u0631\u062f. \u2013 Bayrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1990.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  13. \n
    Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. \u0635\u062d\u064a\u062d \u0627\u0644\u0628\u062e\u0627\u0631\u064a. \u2013 Bayrut: Dar Ibn Kathir, 1987. \u2013 Kitab al-Ilm, Hadis \u211680.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  14. \n
    Sahih Muslim. Kitab al-Iman. Hadis \u211645.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  15. \n
    Meno. Translated by G.M.A.Grube. \u2013 Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1976.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  16. \n
    Ren\u00e9 Descartes. Discourse on the method of rightly conducting the reason and seeking truth in the sciences. \u2013 Leiden: Jan Maire, 1637<\/span><\/div>\n<\/li>\n<\/ol>\n
    Jobir ELOV,<\/strong><\/span><\/div>\n
    Buxoro viloyati bosh imom-xatibi,<\/span><\/div>\n
    Mir Arab oliy madrasasi rektori<\/span><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    \u201cAl-Adab al-Mufrad\u201d asari Payg\u2018ambar Muhammad (s.a.v)ning odob-axloq haqidagi hadislarini jamlagan nodir to\u2018plam bo\u2018lib, unda musulmon odobining barcha jihatlari yoritiladi. Imom Buxoriy bu asarda har bir mavzuni alohida bob sifatida joylashtirgan. Masalan, birinchi bob ota-onaga hurmat haqidadir. Bu odobning eng boshlang\u2018ich va muhim ko\u2018rinishidir. Keyingi boblar qarindoshlik rishtalarini mustahkamlash, qo\u2018shnilar haqi, yetimlarga mehr ko\u2018rsatish, mehmondo\u2018stlik, yaxshi …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":51611,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51610"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=51610"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51610\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":51612,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51610\/revisions\/51612"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/51611"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=51610"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=51610"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=51610"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}