{"id":49733,"date":"2026-05-07T11:56:40","date_gmt":"2026-05-07T06:56:40","guid":{"rendered":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733"},"modified":"2026-05-07T12:21:49","modified_gmt":"2026-05-07T07:21:49","slug":"hadis-qabul-qilib-olish-va-yetkazishda-abu-jafar-mustagfiriy-qollagan-sozlar-tahlili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz","title":{"rendered":"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDA ABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Mustag\u02bbfiriy rivoyat qilgan hadislarini usuli hadis nuqtayi nazaridan baholagan. Bu ilmning asosiy mezonlaridan biri bo\u02bblgan tahammul (hadisni qabul qilib olish) va ado qilish (yetkazish) siyg\u02bbalaridan (so\u02bbzlaridan) foydalanishda juda ehtiyotkor va puxta bo\u02bblgan. Darhaqiqat, buni uning \u201cFazoilul Qur\u02bcon\u201d asaridagi iboralar va ifodalaridan ham anglash mumkin.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Mustag\u02bbfiriy bayon qilgan bu jumlalar, ta\u02bckidlaganimizdek, uning hadislarni rivoyat qilishdagi sinchkovligidan dalolat beradi. Chunki u hadisni yetkazayotganda tahammul siyg\u02bbalaridan foydalanganini aniqlab, hadisga kiritgan roviylarning ham xabarni qanday qabul qilishiga ishora qilganini ko\u02bbramiz. Hadisni qabul qilib, uni muhaddisga yetkazayotgan vaqtda roviy ishlatgan so\u02bbzlar muhim ahamiyat kasb etadi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Hadisni o\u02bbzidan keyingi avlod muhaddisi, roviyiga yetkazish, aytib berish \u2013 ado qilish deyiladi.\u00a0 Ado qilish \u2013 \u0633\u0645\u0639\u062a\u064f [sami\u02bctu], \u0633\u0645\u0639\u0646\u0627 [sami\u02bcna], \u062d\u062f\u0651\u062b\u0646\u064a [haddasani], \u062d\u062f\u0651\u062b\u0646\u0627 \u00a0[haddasana], \u0623\u062e\u0628\u0631\u0646\u064a \u00a0[axbarani], \u0623\u062e\u0628\u0631\u0646\u0627 \u00a0[axbarana], \u0623\u0646\u0628\u0623\u0646\u064a \u00a0[anbaani], \u0623\u0646\u0628\u0623\u0646\u0627 \u00a0[anbaana], \u0642\u0627\u0644 \u00a0[qola], \u0639\u0646 \u00a0[an] va \u0623\u0646\u0651 \u00a0[anna] kabi ado qilish lafzlaridan biri bilan hadisni yetkazishdir.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Mustag\u02bbfiriy hadis rivoyatida odatda \u0627\u062e\u0628\u0631\u0646\u0627 [axbarana] \u2013 siyg\u02bbasidan foydalanadi. Bundan tashqari, asosan \u062d\u062f\u062b\u0646\u0627 [haddasana], \u0642\u0627\u0644 [qola], \u0631\u0648\u0649 [rova] so\u02bbzlarini qo\u02bbllagani ko\u02bbrinadi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Hadis usuli bilan bog\u02bbliq manbalarda \u201chadis yetkazish usullari\u201d nomi bilan sakkiztasi zikr qilinadi: samo, qiroat, ijozat, munovala, kitobat, i\u02bclom, vasiyat va vijoda.<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Samo \u2013 \u201ceshitish\u201d termini hadis qabul qilib olishning sakkiz xil usulidan biri va ko\u02bbpchilik ulamolar fikricha eng oliysi. Ko\u02bbrinishi: shayx hadisni o\u02bbqiydi, shogirdi eshitadi. Shayx hadisni yoddan o\u02bbqishi ham, kitobdan o\u02bbqishi ham mumkin. Shogird hadisni faqat eshitib o\u02bbtirishi ham, eshitganini yozib borishi ham mumkin [6:401].<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ado qilish so\u02bbzlari: shayxning o\u02bbzidan hadis eshitgan odam uni boshqalarga ado etish paytida \u201csami\u02bctu\u201d (\u201ceshitdim\u201d) yoki \u201chaddasani\u201d (\u201cmenga hadis aytdi\u201d) deyishi lozim bo\u02bbladi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">\u201cSamo\u201d hadis o\u02bbrganishning eng ishonchli usuli hisoblanadi. Samo\u02bc usulida ustoz va shogird yuzma-yuz kelishi kerak. Ya\u02bcni \u201csamo\u201d yo\u02bbli bilan hadis olishda shogird ustozini ko\u02bbrgan bo\u02bblishi shart. Shuning uchun Mustag\u02bbfiriy o\u02bbzining rivoyatlaridan birida \u201cUning falonchidan eshitganiga ishonchim komil emas\u201d [4:653] iborasi bilan ustoz va shogirdning uchrashganiga yoki uchrashuv sodir bo\u02bblganiga ishonchi komil emasligini bildirgan. Chunki shaxsan o\u02bbzi eshitmagan hadisni eshitgandek yetkazish hadis sahihligiga zarar keltiradi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Xatib Bag\u02bbdodiy: \u201cHadisni qabul qilib olishni ifodalovchi iboralarning eng oliylaridan biri \u2013 roviyning \u0633\u0645\u0639\u062a\u064f [sami\u02bctu] deb aytishi\u201d, degan.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Bunda shayx xotirasidan yoki kitobidan rivoyat qilgan hadislarini aytib beradi va shogirdlari eshitib turadi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Eshitgan kishi hadisni yetkazishda ishlatadigan so\u02bbzlarga kelsak, Imom Navaviy aytadi: \u201cQozi Iyoz: \u201cBunday holatda, eshitgan odamning rivoyat qilayotganda \u062d\u062f\u062b\u0646\u0627 \u00a0\u2013 bizga hadis aytib berdi, \u0623\u062e\u0628\u0631\u0646\u0627 \u00a0\u2013 bizga xabar berdi, \u0623\u0646\u0628\u0623\u0646\u0627 \u00a0\u2013 bizga xabar berdi, \u0641\u0644\u0627\u0646\u0627 \u0633\u0645\u0639\u062a\u064f \u2013 falonchidan eshitdim, \u0642\u0627\u0644 \u0644\u0646\u0627 \u00a0\u2013 bizga aytdi, \u0630\u0643\u0631 \u0644\u0646\u0627 \u00a0\u2013 bizga aytdi, deb aytishi mumkinligida shubha yo\u02bbq\u201d, deb aytgan\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Xatib Bag\u02bbdodiyning fikricha [2:10] \u201chadis yetkazishdagi so\u02bbzlarning eng oliysi \u0633\u0645\u0639\u062a\u064f \u00a0[sami\u02bctu] \u2013 eshitdim, keyin \u062d\u062f\u062b\u0646\u0627 \u00a0[haddasana] \u2013 bizga hadis aytib berdi va \u062d\u062f\u062b\u0646\u064a \u00a0[haddasani] \u2013 menga hadis aytib berdi, keyin \u0623\u062e\u0628\u0631\u0646\u0627 \u00a0[axbarana] \u2013 bizga xabar berdi\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Imom Ahmad rohimahulloh aytadi: \u201cIstiloh ilmida \u201caxbarona\u201d iborasi quvvatda \u201chaddasana\u201ddan yengilroqdir [6:49]. \u201cHaddasana\u201d, \u201caxbarona\u201d va \u201csami\u02bctu\u201d istilohidan yuqori. Chunki \u201csami\u02bctu\u201dda ustozi unga rivoyat qilib berdi, degan ma\u02bcnoga dalolat yo\u02bbq [6:82].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Mustag\u02bbfiriy \u0633\u0645\u0639\u062a\u064f \u00a0[sami\u02bctu] \u2013 eshitdim siyg\u02bbasi bilan o\u02bbn besh o\u02bbrinda hadis keltirgan.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">\u201cMenga hadis aytdi\u201d ma\u02bcnosini beruvchi \u062d\u062f\u062b\u0646\u064a \u00a0[haddasani] siyg\u02bbasidan besh o\u02bbrinda foydalangan.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">\u0633\u0645\u0639\u062a \u0623\u0628\u0627 \u0628\u0643\u0631 \u0645\u062d\u0645\u062f \u0628\u0646 \u0627\u0644\u062d\u0633\u064a\u0646 \u0628\u0646 \u0623\u062d\u0644\u0645 \u0627\u0644\u0628\u062e\u0627\u0631\u064a \u064a\u0642\u0648\u0644 &#8230;<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\" start=\"2\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Qiroat \u2013 \u201co\u2019qish\u201d degani bo\u2019lib, shogirdning ustoz huzurida hadisni yoddan yoki qo\u02bblidagi kitobdan o\u02bbqishi tushuniladi. Ustoz buni yoddan, yo qo\u02bblidagi nusxadan kuzatib tinglaydi. Qachonki xato qilsa, tuzatadi va shu tariqa shogird ustozidan hadislarni oladi. Hadis olimlari buni \u201carz\u201d deb ham atashadi. Uning ko\u02bbrinishi quyidagicha: shogird hadisni o\u02bbqiydi, shayx eshitib o\u02bbtiradi. Shogirdning o\u02bbzi o\u02bbqiydimi yoki boshqasi o\u02bbqib, u eshitadimi, farqi yo\u02bbq. Qiroat yoddan bo\u02bbladimi yoki kitobdanmi buning ham farqi yo\u02bbq. Tolibi ilm hadis o\u02bbqigan paytida shayx yoddan tasdiqlab turadimi yoki kitobga qarab tasdiqlab turadimi yoki boshqa bir siqa shayxning kitobiga qarab tasdiqlaydimi buning ham farqi yo\u02bbq [7:278].<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Shayxning huzurida qiroat qilish tarzida rivoyat qilishning martabasi borasida uch xil fikr bildirilgan:<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Qiroat samoga (eshitishga) tengdir. Bu gapni Imom Molik, Imom Buxoriy, shuningdek, Hijoz va Kufaning ko\u02bbpchilik ulamolari aytishgan.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Qiroatning martabasi samodan biroz past.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Bu Mashriq ahlining ko\u02bbpchiligi aytgan fikr. Mana shu gap to\u02bbg\u02bbridir.<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\" start=\"3\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Qiroat samodan bir pog\u02bbona baland turadi. Bu gapni Abu Hanifa, Abu Zi\u02bcb va bir rivoyatda Imom Molik aytgan [7:278].<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ado etish so\u02bbzlari. Tolibi ilm \u201cfalonchining oldida qiroat qilganman\u201d yoki \u201cfalonchining oldida qiroat qilinganda men eshitganman, u iqror bo\u02bblgan\u201d degan so\u2019zlarni aytadi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Muhaddislar orasida ko\u02bbp tarqalgan uslubi \u2013 \u201caxbarona\u201d (\u201cbizga xabar berdi\u201d) degan lafzni aytsa, qiroatni tushunsa bo\u02bbladi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">\u0627\u064e\u062e\u0652\u0628\u064e\u0631\u064e\u0646\u064e\u0627 [axbarona] \u2013 \u201cbizga xabar berdi\u201d atamasi aslida ustozidan eshitish yo\u02bbli bilan qabul qilib olingan hadisda ishlatiladigan lafzlardan biri. Keyinchalik bu istilohni hadis shayxiga o\u02bbqib bergan roviy ishlatishi keng yoyildi. Shunda bu istiloh \u201chadis roviy oldida o\u02bbqildi, biz uni eshitdik. Uni roviy tasdiqladi\u201d, ma\u02bcnosida bo\u02bbladi. Bu Imom Muslim va Sharq (Xuroson) ulamolarining istilohidir [2:265].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Mustag\u02bbfiriy o\u02bbz rivoyatlarida \u0642\u0631\u0623\u062a [qara\u02bctu] siyg\u02bbasidan foydalanmagan bo\u02bblsa-da, shogirdlari bu usul bilan undan hadis rivoyat qilgan. \u0623\u062e\u0628\u0631\u0646\u0649 \u00a0[axbaroni] \u2013 menga xabar berdi siyg\u02bbasi bilan oltmish to\u02bbrt o\u02bbrinda hadis rivoyat qilgan.<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\" start=\"3\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ijozat \u2013 hadisni olish va qabul qilish qismlaridan biri\u201d (Tojul arus). Zubaydiy: \u201cMujoz (ruxsat berilgan olim)ga misol: bir kishi boshqa bir kishidan ijozat so\u02bbradi, ya\u02bcni rivoyat qilgan va eshitgan hadislari(ni boshqalarga yetkazish) borasida ruxsat so\u02bbradi va u unga ijozat berdi. Ana shu kishi \u201cmujoz\u201d (shayxidan ruxsat olgan kishi)dir\u201d. Mujozot \u2013 rivoyat qilingan hadislar.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Istilohda mazkur ta\u02bcrifga asosan ijozatning ko\u02bbrinishi quyidagicha bo\u02bbladi: \u201cU shayxning o\u02bbz hadis roviyiga uning nomidan hadis yoki kitob rivoyat qilishga ruxsat berishi bo\u02bblib, aynan ustozining o\u02bbzidan tinglagan yoki shayxi unga o\u02bbqib bergan bo\u02bblishi shart qilinmaydi\u201d [8:21].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ibn Jamoaning ta\u2019kidlashicha, [1:87] \u201cIjozat ruxsat berishdir. Uning shakli \u2013 shayx o\u02bbz shogirdlaridan biriga: \u201cMendan falon hadislarni rivoyat qilishing uchun ruxsat berdim\u201d, deb aytishidir\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ibn Saloh bunday degan: \u201cIjozatning aslini joiz sanagan ulamolarning mutaaxxirlari uning bu turini tanqid qilgan va joiz-nojoizligi bo\u02bbyicha har xil fikrlarni ilgari surgan. Binobarin, ijozat berishning bu turi cheklangan sifat yoki shu kabilar bilan qaydlangan bo\u02bblsa, u joizlikka yaqinroqdir\u201d [3:154].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Bu suratda eng to\u02bbg\u02bbri fikr \u2013 bu ijozatning durustligidir. Zero, Qozi Iyoz \u201cAl-Ilmo\u02bc\u201d asarida bunday degan: \u201cIjozatni durust sanagan kishilar uning joizligida ixtilof qilgan, deb o\u02bbylamayman. Biror kishini undan mahrum qilganini ham ko\u02bbrmadim. Chunki, u ham \u201cfalonchining bolalariga\u201d deganga o\u02bbxshab sifatlangan va chegaralangan ijozatdir\u201d [5:10].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Shayx o\u02bbz shogirdiga eshitgan narsasini yoki kitoblarini aytib berishga ruxsat berganiga \u201cijozat\u201d deyiladi. Avval aytib o\u02bbtganimizdek, Mustag\u02bbfiriy o\u02bbz ustozlari, kimlardan tasdiqnoma olgani va ulardan eshitganlari haqida aytib o\u2018tadi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">\u0623\u0646\u0628\u0623\u0646\u0627 [anbaana] \u2013 bizga xabar berdi istilohining qisqartma shakli \u0623\u0646\u0627 \u00a0[ana]dir. Bu muhaddisning ustozidan eshitish orqali ijoza bilan hadisni olganiga ishora qiluvchi so\u02bbz bo\u02bblib, kamdan-kam hollarda ishlatiladi. Gohida bu shunday hadisning boshqa sanadi ham mavjudligiga ishora qiladi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Shayx shogirdlaridan biriga, misol uchun: \u201cSahihul Buxoriy\u201dni mendan rivoyat qilishingga izn berdim, deydi. Ijozatning birinchi turi haqida aytilgan eng to\u02bbg\u02bbri gap jumhur ulamolar fikrlari bo\u02bblib, u orqali olingan hadisni rivoyat qilish va unga amal qilish joizdir.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Avval aytib o\u02bbtganimizdek, Mustag\u02bbfiriy ijoza olgan ustozlari va ulardan eshitgan rivoyatlarni \u201c\u0643\u062a\u0628 \u0625\u0644\u064a \u0641\u0644\u0627\u0646 \u0625\u062c\u0627\u0632\u0629\u201d \u201cFalonchi menga ijoza yozib bergan\u201d deb aytgan. Darhaqiqat, Mustag\u02bbfiriy o\u02bbzi shaxsan uchrashmagan, biroq birov orqali ruxsat olgan ustozlaridan rivoyat qilgan hadislarini \u201cfalonchi menga ruxsat bilan rivoyat qildi\u201d, deb ochiq-oydin bayon qiladi.<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\" start=\"4\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Kitoba. Kitobaning ko\u02bbrinishi \u2013 shayx eshitgan rivoyatlarini huzuridagi odamga yoki g\u02bboyib odamga o\u02bbz qo\u02bbli bilan yoki boshqasiga buyurib, yozib beradi.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Kitobaning navlari:<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ijozat ila birikkan kitoba. Shayx \u201cSenga yozib bergan narsamdan rivoyat qilishingga ijozat berdim\u201d kabi so\u02bbzlarni aytadi.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ijozat ila birikmagan kitoba. Shayx ba\u02bczi hadislarni yozib, tolibga yuboradi. Lekin ularni rivoyat qilishga ijozat bermaydi.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Kitobaning hukmi. Ijozat ila birikkan kitoba yo\u02bbli bilan rivoyat qilish joiz. Uning quvvati ijozat ila birikkan munovalaga teng.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ijozat ila birikmagan kitoba yo\u02bbli bilan rivoyat qilishni ba\u02bczilar man qilgan bo\u02bblsa, yana boshqalar unga ruxsat bergan. Ahli hadislar nazdida to\u02bbg\u02bbrirog\u02bbi \u2013 uning joizligi. Chunki shayxning bu ishi ijozatdan nishona.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ado etish so\u02bbzlari:<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ochiqchasiga \u201ckitobat\u201d lafzini ishlatish. Ya\u02bcni roviy: \u201cFalonchi menga kitobat qildi (yozdi)\u201d, deydi.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Samo va qiroat iboralariga bog\u02bbliq holda ado etish ham mumkin. Bunda roviy: \u201cFalonchi menga yozma ravishda hadis aytib berdi\u201d yoki \u201cFalonchi menga yozma ravishda xabar berdi\u201d, deydi.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Shayx o\u02bbz qo\u02bbli bilan bir yoki bir nechta rivoyatni hozir bo\u02bblgan yoki yonida bo\u2018lmagan o\u02bbquvchiga yozsa yoki chop qilsa, \u201ckitobat\u201d deyiladi. Mustag\u02bbfiriy ijoz orqali olgan hadislar uchun \u201c\u0643\u062a\u0628 \u0625\u0644\u064a \u0641\u0644\u0627\u0646 \u0625\u062c\u0627\u0632\u0629\u201d so\u02bbzini ishlatgan bo\u02bblsa, ijoz mavjud bo\u02bblmagan hadislar uchun \u201c\u0643\u062a\u0628 \u0625\u0644\u064a \u0641\u0644\u0627\u0646\u201d so\u02bbzini ishlatish bilan kifoyalangan. Binobarin, mukotaba usuli bilan olingan hadislarga mos ravishda qo\u02bbllangan bu iboraga asoslanib, u hadislarni \u201ckitobat\u201d orqali o\u02bbrgangan va o\u02bbrgatgan, deb da\u02bcvo qilish mumkin. U zotning asarlaridan aniqlashimiz mumkinki, bu ikki so\u02bbz taxminan 20 o\u02bbrinda zikr qilingan bo\u02bblib, ularning ba\u02bczilari ruxsatni ham bildiradi [4:697,754,812].<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\" start=\"5\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Vijoda \u2013 tolib o\u02bbzi eshitmagan, ijozati ham bo\u02bblmagan bir shayxning qo\u02bblyozmasini topib oladi va uning dastxatini taniydi.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Vijodaning hukmi. Vijoda yo\u02bbli bilan rivoyat qilish sanad silsilasining uzilib qolishi bobidandir. Shunday bo\u02bblsa ham, bunda ma\u02bclum daraja ulanish bor.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ado etish so\u02bbzlari. Qo\u02bblyozmasi bor shaxs: \u201cBuni topib olgan Falonchining dastxati bilan topib oldim\u201d yoki \u201cFalonchining dastxatidan o\u02bbqidim\u201d, deydi-da, so\u02bbngra hadisning sanadi va matnini keltiradi. Rivoyatda \u201c\u0648\u062c\u062f\u062a \u0628\u062e\u0637 \u0641\u0644\u0627\u0646\u201d \u201cFalonchining yozuvida yozilganini topdim\u201d deb aytilishi lozim bo\u02bblgan bu siyg\u2019ani Mustag\u02bbfiriy ham izohlagan. Uning asarlarida bunga ko\u02bbplab misollarni ko\u02bbrish mumkin:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Mustagfiriy ba\u02bczan \u201c\u0648\u062c\u062f\u062a \u0641\u064a \u0643\u062a\u0627\u0628 \u0641\u0644\u0627\u0646 \u0641\u064a\u0645\u0627 \u0623\u062c\u0627\u0632\u0647 \u0644\u064a\u201d [4:191] iborasini mutlaq vijoda ma\u02bcnosida emas, balki izlanish ma\u02bcnosida \u201cFalonchi kitobidan menga ijoza orqali rivoyat qilinganidan topdim\u201d iborasini ishlatadi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\"><strong>Xulosa. <\/strong>Bu qoidalar hadislarning keyingi avlodlarga o\u2019zgarmay, asl holida yetib borishi uchun joriy qilingan. Islom ilmlarida sanad eng muhim jihat hisoblanadi. Ulamolar aytganidek: \u201cSanad bo\u2019lmaganida har kim xohlaganini gapiravergan bo\u2018lardi\u201d. Hadislarni qabul qilib olish va yetkazish usullari shu sanadning qay tarzda muttasil ekanini ko\u2018rsatib beradi. Mustag\u2018firiy asarlarida ba\u2019zi istisnolardan tashqari faqat sanad bilan xabar keltirgan. Ularda yuqorida keltirilgan atama va iboralarni qo\u2018llanganini ko\u2019rish mumkin.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\"><strong>FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:<\/strong><\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Badriddin ibn Muhammad ibn Jamoa. Al-Manhal ar-roviy. \u2013 Damashq: Dor al-fikr, 2008.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Hofiz Jaloliddin Suyutiy. Tadrib ar-roviy. \u2013 Bayrut: Maktaba al-kavsar, 1995.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ibn Saloh. Ulum al-hadis. \u2013 Damashq: Dor al-fikr, 2008.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ja\u02bcfar ibn Muhammad Mustag\u02bbfiriy. Fazoilul Qur\u02bcon. \u2013 Bayrut: Doru Ibn Hazm, 2006.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Qozi Iyoz. Al-Ilmo. Dor at-turos. 1970. \u2013 B.10.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Sayyid Abdulmojid G\u2018avriy. Mu\u2019jam al-mustalahot al-hadisiyya. \u2013 Bayrut: Dor Ibn Kasir, 2007.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Mustalahul hadis. \u2013 T.: Hilol nashr, 2021.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\">Ziyob ibn Sa\u2019d G\u2018omidiy. Al-Vijoza fi al-isbot val-ijoza. \u2013 Bayrut: Dor Qurtuba. 2007.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"font-size: 14pt; font-family: 'times new roman', times, serif;\"><strong>Bahodir MIRZAYEV<br \/>\n<\/strong>Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mustag\u02bbfiriy rivoyat qilgan hadislarini usuli hadis nuqtayi nazaridan baholagan. Bu ilmning asosiy mezonlaridan biri bo\u02bblgan tahammul (hadisni qabul qilib olish) va ado qilish (yetkazish) siyg\u02bbalaridan (so\u02bbzlaridan) foydalanishda juda ehtiyotkor va puxta bo\u02bblgan. Darhaqiqat, buni uning \u201cFazoilul Qur\u02bcon\u201d asaridagi iboralar va ifodalaridan ham anglash mumkin. Mustag\u02bbfiriy bayon qilgan bu jumlalar, ta\u02bckidlaganimizdek, uning hadislarni rivoyat qilishdagi sinchkovligidan &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":49736,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v23.3 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDA ABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDAABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDA ABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDAABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&amp;lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-05-07T06:56:40+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-05-07T07:21:49+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hadisqabulqilish.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"660\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"355\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Markaz\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Markaz\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"8 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz\",\"name\":\"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDA ABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hadisqabulqilish.jpg\",\"datePublished\":\"2026-05-07T06:56:40+00:00\",\"dateModified\":\"2026-05-07T07:21:49+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\"},\"description\":\"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDAABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hadisqabulqilish.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hadisqabulqilish.jpg\",\"width\":660,\"height\":355},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDA ABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\",\"name\":\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"description\":\"bukhari.uz\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\",\"name\":\"Markaz\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.bukhari.uz\/\"],\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDA ABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDAABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDA ABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","og_description":"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDAABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI","og_url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz","og_site_name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/","article_published_time":"2026-05-07T06:56:40+00:00","article_modified_time":"2026-05-07T07:21:49+00:00","og_image":[{"width":660,"height":355,"url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hadisqabulqilish.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Markaz","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@www_bukhari_uz","twitter_site":"@www_bukhari_uz","twitter_misc":{"Written by":"Markaz","Est. reading time":"8 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz","url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz","name":"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDA ABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hadisqabulqilish.jpg","datePublished":"2026-05-07T06:56:40+00:00","dateModified":"2026-05-07T07:21:49+00:00","author":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c"},"description":"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDAABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#primaryimage","url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hadisqabulqilish.jpg","contentUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/hadisqabulqilish.jpg","width":660,"height":355},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=49733&lang=oz#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bukhari.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"HADIS QABUL QILIB OLISH VA YETKAZISHDA ABU JA\u2019FAR MUSTAG\u2018FIRIY QO\u2018LLAGAN SO\u2018ZLAR TAHLILI"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website","url":"https:\/\/bukhari.uz\/","name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"bukhari.uz","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c","name":"Markaz","sameAs":["https:\/\/www.bukhari.uz\/"],"url":"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/49733"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=49733"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/49733\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":49734,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/49733\/revisions\/49734"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/49736"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=49733"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=49733"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=49733"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}