{"id":45233,"date":"2025-09-19T09:19:49","date_gmt":"2025-09-19T04:19:49","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=45233"},"modified":"2025-09-18T10:33:35","modified_gmt":"2025-09-18T05:33:35","slug":"hanafiy-mazhabida-hadis-rivoyat-qiluvchi-kishiga-qo%ca%bbyilgan-shartlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz","title":{"rendered":"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR"},"content":{"rendered":"

Hanafiy mazhabi olimlari roviyning xabarini qabul qilish uchun unda to\u02bbrtta: oqillik, zehni yaxshi bo\u02bblishi, musulmonligi va adolatlilik sifatlari topilishini shart qilib qo\u02bbygan. Bu to\u02bbrt sifat muhaddislar aytgan ikki shart: adolat va zehni yaxshi bo\u02bblishiga borib taqaladi. Muhaddislarga ko\u02bbra, zehni zo\u02bbr bo\u02bblishni xuddi musulmon bo\u02bblmagan kishidan din borasida adolatni talab qilib bo\u02bblmaganidek aqlsiz tasavvur qilib bo\u02bblmaydi. Adolat dinda to\u02bbg\u02bbrilik bilan izohlanadi, shunday ekan musulmon bo\u02bblmagan kishidan bu narsani talab qilish mantiqsizlik hisoblanadi. Hanafiy olimlari esa, aql va zehn, adolat bilan musulmonlik o\u02bbrtasidagi farqni ajratib, oqillik zehni yaxshi bo\u02bblishini keltirib chiqarmaydi yoki musulmon bo\u02bblish adolatlilikni lozim qilmaydi deb, ushbu to\u02bbrtta sifatni alohida-alohida shart qilib qo\u02bbygan. Masalaning tub mohiyatini anglash uchun hanafiy mazhabi olimlari bildirgan fikr va asoslarini o\u02bbrganib chiqish kerak.<\/span><\/p>\n

Hanafiy mazhabi olimlarining hadis ilmi borasidagi istilohlari, usul al-hadis qoidalari va ularning hadislardan dalil sifatida keltirishdagi o\u02bbrnini o\u02bbrganish bo\u02bbyicha yurtimiz olimlari tomonidan bir qator tadqiqotlar amalga oshirilgan. Jumladan, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning \u201cMustalahul hadis\u201d kitobi, D.Rahimjonovning \u201cAbu Hafs Nasafiyning \u201cKitob al-qand fi ma\u02bcrifat ulamo Samarqand\u201d asari \u2013 Samarqandda hadis ilmi tarixi bo\u02bbyicha muhim manba\u201d, D.Murotovning \u201cAbdulloh Subazmuniyning \u201cKashf al-osor\u201d asari hadis ilmiga oid manba\u201d nomli tadqiqotlar, H.Aminov, H.Abiyev va M.Ismoilovning \u201cSharh Sunan Termiziy\u201d va J.Hamroqulovning \u201cImom Abu Iso Muhammad Termiziy\u201d nomli kitoblari, J.Cho\u02bbtmatovning 2016-yilda \u201cImom Buxoriy saboqlari\u201d ilmiy jurnalida e\u2019lon qilingan \u201cAbu Hanifaning termizlik shogirdi\u201d nomli maqolasi va boshqa adabiyotlarda hadis ilmi va undagi istilohlar haqida umumiy ma\u02bclumotlar berilgan. Yurtimizda mustalah al-hadis va usul al-hadisga doir istiloh hamda qoidalarni o\u02bbrganish borasida bir qancha ilmiy ishlar amalga oshirilgan. Shunday bo\u02bblsa-da, ularda mualliflar jumhur olimlarning qoida va asoslarini yoritish bilangina cheklangan. Ushbu maqolada hadis rivoyat qiluvchi kishiga hanafiy mazhabi olimlari tomonidan qo\u02bbyilgan shartlar haqida batafsil ma\u2019lumot berilgan.<\/span><\/p>\n

Ko\u02bbpchilik hanafiy olimlari nazdida ohod xabar roviysiga qo\u02bbyilgan shartlar to\u02bbrtta: oqillik, musulmon bo\u02bblish, zobt[1]<\/a> va adolat.<\/span><\/p>\n

Birinchi shart \u2013 oqillik, lug\u02bbaviy jihatdan aql bu \u2013 cheklov (oxiri yo\u02bbq behuda his-tuyg\u02bbularga chek qo\u02bbyadi) va idrok, ahmoqlikning aksi va bir xabarda: bilim deb kelgan [20:18]. Istilohda: \u201cU bilan boshlanadigan yo\u02bblni yoritib turuvchi nur. Chunki u bor joyda oxiri yo\u02bbq his-tuyg\u02bbular to\u02bbxtaydi va qalbdan istalgan narsa boshlanadi. Qalb ham undan talab qilingan narsani Allohning marhamati bilan tafakkur qilib anglab yetadi\u201d [12:165], deb ta\u02bcrif berishgan. Ya\u02bcni aql kishida ilm olish, turli masalada fikr yuritish, idrok qila olish imkonini beruvchi hissiy quvvat hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Aql ikki qismga bo\u02bblinadi: komil va noqis. Ohod xabar roviysiga shart qilingan oqillik komil aqldir. Komil aql \u2013 bolig\u02bb[2]<\/a> bo\u02bblishdir. Aql insonda sekin-asta paydo bo\u02bbladi. Aql kamolotning haqiqiy mezonini aniqlash imkonsiz, u Alloh taoloning ilmi doirasidagi ishdir. Aql xilma-xil bo\u02bblib, ular orasidagi farqni ajratib berish qiyin. Shu sababdan shariat kishilarga oqillikni aniqlay olish uchun zohiriy sabab bo\u02bblmish balog\u02bbatni chegara qilib qo\u02bbydi. Oqil deb hisoblanish uchun balog\u02bbat shartdir. Shuning uchun ba\u02bczi hanafiy manbalarida aql emas, balki uning o\u02bbrniga balog\u02bbat sharti keltirilgan. Shuning uchun balog\u02bbatga yetmagan bolaning qilgan rivoyati qabul qilinmaydi.<\/span><\/p>\n

Olimlar balog\u02bbat \u2013 tahammul[3]<\/a> emas, balki ado[4]<\/a> paytida shart qilinishiga ijmo qilishgan. Ya\u02bcni bola balog\u02bbatga yetishidan oldin bir xabarni eshitsa va balog\u02bbatga yetgandan so\u02bbng uni rivoyat qilsa, uning xabari barcha olimlar nazdida qabul qilinadi. Bu masala quyidagi ikki dalil bilan isbotlanadi:<\/span><\/p>\n

Birinchi dalil, ijmo: sahobalar, tobeinlar va tabaa tobeinlar shu kungacha kichik yoshdagi sahobalar rivoyatini qabul qilishga ittifoq qilgan. Masalan: Abdulloh ibn Abbos (r.a.) hijratdan uch yil avval tug\u02bbilgan, Rasululloh (s.a.v) vafot etganlarida o\u02bbn uch\u00a0 yoshda [18:67] bo\u02bblgan; Abdulloh ibn Zubayr (r.a.) hijriy 1 yilda [19:78] tug\u02bbilgan. Muhojirlardan Madinada dunyoga kelgan birinchi bola hisoblanadi. Rasululloh (s.a.v) vafot etganlarida o\u02bbn yoshda edi; No\u02bb\u02bcmon ibn Bashir (r.a.) hijriy ikkinchi yilda [21:122] tavallud topgan. Rasululloh (s.a.v) vafot etgan kuni sakkiz yoshda bo\u02bblgan. Bular eng yosh sahobalardan bo\u02bblib, olimlar ular rivoyat qilgan hadislarni balog\u02bbatga yetgunga qadar eshitgan yoki balog\u02bbatga yetgandan keyin eshitgan deb ajratmasdan, hech qanday istisnosiz qabul qilgan. Garchi ular ko\u02bbpgina hadislarni balog\u02bbatga yetishidan oldin, yoshligida eshitgan bo\u02bblsa-da. Agarda yoshligida eshitilgan hadis balog\u02bbatga yetgandan keyin qabul qilinmasa edi, ular qilgan rivoyatlar olinmas edi. Demak, hadis rivoyatida aql, ya\u02bcni balog\u02bbat sharti xabarni eshitib, uni qabul qilish paytida emas, balki uni rivoyat qilish vaqtida shart qilinadi.<\/span><\/p>\n

Ikkinchi dalil aqliy dalil: ya\u02bcni bola yoshligida guvoh bo\u02bblgan masalaga balog\u02bbatga yetgandan keyin guvohlik bersa, barcha olimlar [6:347] nazdida istisnosiz qabul qilingan. Rivoyat masalasi ham xuddi shunday, yoshligida eshitgan xabarini balog\u02bbatga yetgandan so\u02bbng rivoyat qilsa, qabul qilinadi va rivoyat guvohlikdan ko\u02bbra qabul qilishga loyiqroqdir. Chunki guvohlik masalasi rivoyatdan ko\u02bbra muhim va dolzarbroq hisoblanadi. Bu ikki masalada ayon bo\u02bbladi:<\/span><\/p>\n

Birinchisi: Faqihlar qulning guvohligini qabul qilish borasida ixtilof qilgan, ko\u02bbplari esa uni qabul qilmagan. Ammo qulning rivoyatini qabul qilish haqida ixtilof qilmagan. Uning rivoyati qabul qilinadi.<\/span><\/p>\n

Ikkinchisi: Guvohlik masalasida guvohlar soni e\u02bctiborga olinadi, ammo rivoyatda roviylar adadi zarur masala hisoblanmagan [10:185].<\/span><\/p>\n

Hanafiy mazhabi olimlarining ko\u02bbpchiligi hadisni eshitib olish yoshini ma\u02bclum bir yoshga chegaralab qo\u02bbymagan. Ya\u02bcni ma\u02bclum bir yoshdan pastroqda eshitilgan xabar qabul qilinmaydi, deb belgilanmagan. Abdulmajid Juzajoniy \u201cQovaid fi ulum-il-hadis\u201d (\u201cHadis ilmlaridagi qoidalar\u201d) kitobida\u00a0 [3:50], Abdulaziz Buxoriy (vaf. 730\/1330)ning: \u201cBir o\u02bbrinda, bola aytilgan gapni tushunishga yaroqli bo\u02bblishining eng kam muddati to\u02bbrt yoshdir…, ammo bunda qandaydir yoshni tayin qilmaslik to\u02bbg\u02bbriroqdir\u201d [16:735], degan gapini dalil qilib keltiradi.<\/span><\/p>\n

Abdulmajid Turkmoniy \u201cDirosat fi usul-il-hadis ala manhaj-il-hanafiy\u201d (\u201cHadis qoidalarini hanafiy mazhabi asosida o\u02bbrganib chiqish\u201d) asarida [4:188], Kamol Ibn Humom (790\/1388-861\/1457)ning bu masaladagi xulosasini keltirib: \u201cEng to\u02bbg\u02bbrisi qandaydir yoshni belgilab bermaslikdir. Bunda idrok va fahmga suyaniladi. Bola aytilgan gapni tushunsa, unga to\u02bbg\u02bbri javob qaytarsa, bu bola eshitgan rivoyatini balog\u02bbatga yetgandan so\u02bbng rivoyat qilsa, qabul qilinadi. Garchi eshitgan paytida besh yoshda bo\u02bblgan bo\u02bblsa-da. Agarda bolada idrok va fahm bo\u02bblmasa katta yoshida eshitgan xabari ham qabul qilinmaydi. Bu masalada turli kishilar orasida maxsus bir yosh tayin qilinmaydi\u201d [26:308], deydi. Demak, bu o\u02bbrinda aql va farosat muhim sanaladi. Bola besh yoshida eshitganini anglay oladigan bo\u02bblsa, balog\u02bbatdan keyin qilgan rivoyati qabul qilinaveradi. Ellik yoshdan oshgan bo\u02bblsa-da, tushunmaydigan bo\u02bblsa, unday kishining xabari inobatga olinmaydi.<\/span><\/p>\n

Hanafiy mazhabi olimlari tomonidan roviyning xabarini qabul qilinishga qo\u02bbygan ikkinchi shartlari uning musulmon bo\u02bblishidir. Rasululloh (s.a.v.)ning hadislari g\u02bbayridindan qabul qilinmaydi va bu borada hech qanday ixtilof yo\u02bbq.<\/span><\/p>\n

Rivoyatni qabul qilishda musulmon bo\u02bblish sharti qo\u02bbyilgani roviyning to\u02bbg\u02bbriso\u02bbzligini isbotlash uchun emas, chunki kufr to\u02bbg\u02bbriso\u02bbzlikni inkor qilmaydi. Qanchadan-qancha g\u02bbayridinlar yolg\u02bbon gapirishni mumkin emas deb hisoblaydi va doimo to\u02bbg\u02bbriso\u02bbz bo\u02bblishga intiladi. Ular bu e\u02bctiqodi sabab emas, balki ularning gapida yolg\u02bbonga dalolat qiluvchi ma\u02bclumot yo\u02bbqligi sabab rostgo\u02bby hisoblanadi. Ularning xabari qabul qilinmasligi islomga dushmanligi sababidandir.<\/span><\/p>\n

Gap islom dini va shariat hukmlarini joriy qilish masalasida ketar ekan, kofir kimsalar dinning kelib chiqishi borasida musulmonlarga adovati, islomni buzishga intilishi va dinda bo\u02bblmagan narsani kiritishga harakat qilishi ehtimoli mavjudligi sababidan ularning xabari qabul qilinmaydi. Bu borada ular farzandi foydasiga guvohlik beruvchi ota hukmida bo\u02bbladi [9:346]. Qanchalik harakat qilmasin, ota shafqati sabab bolasining foydasiga guvohlik beradi. Shuning uchun otaning farzandi haqida bergan guvohligi qabul qilinmaydi.<\/span><\/p>\n

Roviyning xabarini qabul qilishga qo\u02bbyilgan ikkinchi shart musulmonlik ham, tahammul (hadisni eshitgan) vaqtida emas, balki ado (hadisni rivoyat qilish) vaqtida shart qilinadi. Garchi xabarni kofir holida eshitgan bo\u02bblsa-da, musulmon bo\u02bblganidan so\u02bbng rivoyati qabul qilinadi [16:735]. Bu quyidagi dalillar bilan asoslab beriladi:<\/span><\/p>\n

\u2013 Molik ibn Anas (93\/711-179\/795) o\u02bbzining \u201cMuvatto\u201d (\u201cOson va yengil\u201d) asarida Jubayr ibn Mutim (r.a.)dan rivoyat qilib: \u201cRasululloh (s.a.v) shom namozida Tur surasini o\u02bbqiganlarini eshitdim\u201d [25:83], degan hadisni rivoyat qiladi. Jubayr ibn Mutim (r.a) bu holatga, Badrda [26:312] asirga olingan paytida, musulmon bo\u02bblishidan oldin, guvoh bo\u02bblgan va musulmon bo\u02bblganidan so\u02bbng aytib bergan. Shunday bo\u02bblsa-da, uning rivoyati qabul qilingan.<\/span><\/p>\n

\u2013 Abu Sufyon (r.a) musulmon bo\u02bblishidan oldin guvoh bo\u02bblgan, Rum podshohi Hiraql voqeasini musulmon bo\u02bblganidan so\u02bbng rivoyat qilib bergan, Imom Buxoriy va Imom Muslim [29:322] bu xabarni o\u02bbzlarining\u00a0 \u201cSahihayn\u201d (\u201cSahih hadislarni o\u02bbzida jamlovchi ikki manba\u201d)lariga hech qanday ixtilofsiz kiritgan.<\/span><\/p>\n

\u2013 Abu Bakr Abdurazzoq ibn Humom ibn Humayriy Yamoniy Sanoniy (126\/744-211\/827) [7:347] Umar ibn Xattob (r.a.)ning, Xatib Bag\u02bbdodiy [32:259] esa Usmon (r.a.)ning, agar islomni qabul qilganidan keyin bo\u02bblsa, kofirning guvohligiga ruxsat berganini keltirib o\u02bbtgan. Guvohlik masalasida ruxsat berilgan ekan, qanday qilib rivoyati qabul qilinmasin!? Chunki guvohlikka qaraganda rivoyatda kengchilik bor.<\/span><\/p>\n

\u2013 Kamol Ibn Humom hadislarni eshitgan paytida musulmon bo\u02bblish shart qilinmasligiga sahobalar va boshqalar roviylardan xabarni musulmon yoki kofir holida eshitganini surishtirmaganligini dalil qilib keltiradi. Faqih: \u201cAgar hadislarni eshitish paytida musulmonlik shart qilinganida sahobalar surishtirgan bo\u02bblar edi. Bunday xabarlar esa bizgacha yetib kelmagan\u201d [26:312], deydi. Yuqorida keltirib o\u02bbtilgan dalillardan ma\u02bclum bo\u02bbladiki, hanafiy olimlari tomonidan ohod hadis roviysiga qo\u02bbyilgan, ikkinchi shart, musulmon bo\u02bblish, rivoyatni yetkazayotgan vaqtdagina shart qilinadi. Hadisni eshitgan paytida ham musulmon bo\u02bblgan bo\u02bblishi talab etilmaydi.<\/span><\/p>\n

Ohod hadis roviysi haqida hanafiy mazhabi olimlari joriy qilgan, uchinchi shart zobt. Zobt (\u0636\u0628\u0637) lug\u02bbatda: puxta yod olish, degan ma\u02bcnoni bildiradi. Boshqa o\u02bbrinlarda, masalan: \u0631\u062c\u0644 \u0636\u0627\u0628\u0637 \u2013 arab. \u201cjuda kuchli\u201d, \u201ckuchli\u201d va \u201cqat\u02bciy\u201d degan ma\u02bcnolarda ishlatiladi [17:492]. Istilohda esa, gapni aytilganidek eshitib, gapiruvchi nazarda tutgan ma\u02bcnoda anglab, to boshqaga yetkazguncha puxta yodda saqlash [4:192]ga aytiladi.<\/span><\/p>\n

Abdulmajid Turkmoniy \u201cAl-Madxal fi usul-il-hadis\u201d (\u201cHadis qoidalarini hanafiy mazhabi asosida o\u02bbrganishga kirish\u201d) kitobida [5:50] zobtni ikki qismga ajratgan:<\/span><\/p>\n

    \n
  1. Zohiriy: hadisning lug\u02bbati va matnini buzmasdan, o\u02bbzgartirmasdan, lug\u02bbaviy ma\u02bcnosini bilgan holda yodlash.<\/span><\/li>\n
  2. Botiniy (yashirin): zohiriy zobtda keltirilganlarga qo\u02bbshimcha holda fiqhiy va shar\u02bciy ma\u02bcnolarini anglagan holda yodlash. Bu taqsimotning kelib chiqishi, hanafiy mazhabining uch usul olimi Dabusiy (369\/979-430\/1039) [10:187], Bazdaviy (400\/1009-482\/1089) [12:165] va Saraxsiy (vaf.483\/1090) [9:347] ga borib yetadi.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

    Garchi botiniy zobt eng komil va eng avlosi bo\u02bblsa-da, hadis roviyiga zohiriy zobt shart qilingan. Abdulmajid Turkmoniy \u201cDirosat fi usul-il-hadis ala manhaj-il-hanafiy\u201d kitobida [4:193], Imom Bazdaviyning zobt haqida: \u201cU ikki xil: matnning siyg\u02bbasi va lug\u02bbatlarining ma\u02bcnosini bilgan holda yodlash. Ikkinchisi: yuqoridagiga qo\u02bbshimcha holda fiqhiy va shar\u02bciy hukmlarini anglagan holda yodlash\u201d [12:165], deb aytgan fikrlarini keltirib o\u02bbtgan. Bundan ko\u02bbrinib turibdiki, roviyga zohiriy zobt shart qilingan, afzallik bobida esa botiniy zobt inobatga olinadi. Ya\u02bcni ikkinchi tur zobt eng mukammali hisoblanadi. Lekin umumiy holda zobt deganda, zohiriy zobt nazarda tutiladi. Imom Saraxsiy, Xabbaziy (629\/1232-691\/1292) [23:201] va Nasafiy (620\/1223-710\/1310) [34:33] ham rivoyatni qabul qilish shartida faqatgina zohiriy zobtni keltirishgan. Shu sababli, tabiatan beparvo, loqayd kimsaning xabari hujjat sifatida qabul qilinmaydi. Chunki unday kimsada zohiriy zobt ham topilmaydi.<\/span><\/p>\n

    Shuning uchun ham hanafiy mazhabida fiqh ilmidan bexabar kishining rivoyati, faqih olim rivoyati bilan qarama-qarshi kelib qolsa, faqihning xabari yuqori qo\u02bbyiladi. Tarjih[5]<\/a> bobida bu hanafiy olimlarining tutgan yo\u02bbli hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

    Hanafiy mazhabi olimlari ohod hadis qabul qilinishi uchun roviyda bo\u02bblishi lozim deb bilgan shartlarining to\u02bbrtinchi qismi adolatdir. Adolat bu \u2013 to\u02bbg\u02bbrilik, uning aksi esa jabr qilish [17:209], ba\u02bczi manbalarda: ko\u02bbp va ozning o\u02bbrtasi [24:1760] deb aytilgan. Istilohda: \u201ctaqvo va oliyhimmatlikka undaydigan malaka\u201d [14:166] ma\u02bcnosini anglatadi. Kishining ma\u02bcnaviy va ruhiy olamida, mustahkam qaror topgan uslub yoki ish tarziga \u2013 malaka, agar mustahkam qaror topmagan bo\u02bblsa \u2013 holat deb yuritiladi.<\/span><\/p>\n

    Ko\u02bbpchilik hanafiy olimlari [2:543] adolatni ikki qismga bo\u02bblgan:<\/span><\/p>\n

      \n
    1. Zohiriy adolat \u2013 kishining zohiran musulmon ekani va sog\u02bblom aql sohibi bo\u02bblishi bilan bilingan adolat.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

      Botiniy (ichki) adolatning qamrovini idrok etib bo\u02bblmaydi. Uni Allohdan boshqa hech kim bilmaydi. Uning ba\u02bczi bir jihatlari, turli xato va kamchiliklardan, diniy va aqliy jihatdan havoyi nafsga berilishdan chetlanishida namoyon bo\u02bbladi.\u00a0 Bir inson amallarining botiniy mohiyatini o\u02bbrganib chiqib, dini va aqli tomonidan harom deb hisoblagan ishlarni qilmasligi aniqlansa, u dalil asosida, to\u02bbg\u02bbri yo\u02bblda bo\u02bblgani, rostgo\u02bbyligi yolg\u02bbonidan ustun bo\u02bblgani uchun adolatli hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

      Hanafiy mazhabining barcha faqihlari roviyda adolatning har ikki qismi bo\u02bblishi kerakligini shart qilgan. Bunda, zohiriy adolatning o\u02bbzigina bo\u02bblishi kifoya qilmaydi. Bu masalani oydinlashtirsh uchun, Abdulmajid Turkmoniy \u201cDirosat fi usul-il-hadis ala manhaj-il-hanafiy\u201d kitobida [4:200] Dabusiyning: \u201cAdolat ikki qismdir: zohiriy adolat va botiniy adolat\u2026\u2026., uni ishlarining botiniy mohiyatiga qarab aniqlash mumkin va bu adolat (botiniy adolat) bilan xabarlar hujjatga aylanadi\u201d [10:186], degan gapiga ishora qilib o\u02bbtadi.<\/span><\/p>\n

      Muhammad ibn Abdulhamid Asmandiy Samarqandiy (488\/1095-553\/1158) botiniy adolatni chegaralab, uning mohiyatini tushuntirgan holda, uchta shartini aytib o\u02bbtgan:<\/span><\/p>\n

        \n
      1. 1. Katta gunohlardan saqlanish, kichik gunohlarda bardavom bo\u02bb Katta gunoh ekanini bila turib, uni qilsa, Payg\u02bbambar (s.a.v.) keltirgan narsa (islom dini)ni yolg\u02bbonga chiqargani uchun musulmon hisoblanmaydi.<\/span><\/li>\n
      2. 2. Odamlarning gapi to\u02bbg\u02bbrisida yolg\u02bbon gapirmaslik. Bu haqda Hujurot surasining 6-oyatida quyidagicha marhamat qilingan: \u201cEy imon keltirganlar! Agar fosiq xabar keltirsa, aniqlab ko\u02bbringlar\u201d [30:516]. Ushbu oyatga muvofiq fosiqning gapi qabul qilinmaydi. Alloh taolo bunday kishini qilayotgan ishidan to\u02bbxtatish, uning xabarini qabul qilmaslikka buyurdi. Chunki u Payg\u02bbambarimiz (s.a.v)dan rivoyat qilingan narsani yolg\u02bbonga chiqardi.<\/span><\/li>\n
      3. 3. Yengil hisoblangan, arzimas muboh ishlardan chetlanish. Bunga yomon odamlar bilan muloqot, ortiqcha hazil-huzul va turli joylarda bavl qilish misol bo\u02bb Hanafiy olimlari tomonidan bildirilgan fikrlarga tayanib aytish mumkinki, adolatdan murod \u2013 hadis rivoyat qiluvchi katta gunohlardan saqlangan bo\u02bblishi, yolg\u02bbon gapirish va muboh narsalardan chetlanishi kabi amallar nazarda tutilgan. Bu shartlar ba\u02bczi bir olimlar tomonidan bildirilgan ikki fikni yo\u02bbqqa chiqaradi:<\/span><\/li>\n
      4. 1. \u201cRivoyat bobida adolat deganda qasddan yolg\u02bbon gapirishdan va rivoyat qilishda buzib gapirishdan saqlanish nazarda tutiladi\u201d. Bu fikrni Valiyulloh Dehlaviy (1703-1763) aytgan bo\u02bblib, o\u02bbg\u02bbli Abdulaziz Dehlaviy (1746-1824) va Abdulhay Laknaviy (vaf.1886) [2:541] tasdiqlagan.<\/span><\/li>\n
      5. 2. Xatib Bag\u02bbdodiy (vaf. 463\/1071), Iroq ahlidan iqtibos keltirib: \u201cHanafiy olimlari bunda islom va adolatning zohiriy ma\u02bcnosi bilan cheklanib qolgan\u201d [32:247], degan fikrlar asossiz ekani ayon bo\u02bb Boshqa kitoblarda ham shunga o\u02bbxshash gaplar keladi. Ammo hanafiy olimlari bu masalani atroflicha yoritib berganidan so\u02bbng, bu fikrlar inobatga olinmaydi.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

        Hanafiy mazhabi olimlari adolat shartini, hadisni eshitish vaqtida emas, balki uni yetkazish paytida topilishini lozim qilgan. Kofir musulmon bo\u02bblganidan so\u02bbng, fosiq adolatli bo\u02bblgandan keyin ular rivoyat qilgan hadislar qabul qilinadi. Bu borada olimlar orasida hech qanday ixtilof yo\u02bbq. Ammo Payg\u02bbambar (s.a.v)ga qasddan yolg\u02bbon gapirgan, ya\u02bcni hadisni Allohning Rasuliga nisbat berib, adolatli bo\u02bblgandan so\u02bbng tavba qilgan kimsaning rivoyati qabul qilinadimi yoki yo\u02bbqmi? Hanafiy faqihlari orasida bu borada ikki xil fikr bor:<\/span><\/p>\n

        Birinchi fikr: qilgan ishiga jazo sifatida, uning uzri hech qachon qabul qilinmaydi. Abdulloh ibn Muborak aytganlaridek: \u201cYolg\u02bbonchiga beriladigan jazo uning to\u02bbg\u02bbriso\u02bbzligini rad etilishidir\u201d [32:360]. Abdulmajid Turkmoniyga ko\u02bbra, bu fikrni hanafiy mazhabi faqihlaridan: Abdulaziz Buxoriy, Kokiy Xo\u02bbjandiy (vaf. 749\/1348), Bobartiy (714\/1314-786\/1384), Ibn Molik, Mulla Ali Qori (vaf. 1014\/1605), Abdul Haqq Dehlaviy (959\/1552-1052\/1642) va Mihloviy [4:203] tasdiqlagan.<\/span><\/p>\n

        Muhaddis olimlar ham ayni shu fikrni yoqlagan. Jumladan: Ahmad ibn Hanbal (164\/780-241\/855): \u201cUning tavbasi, u bilan Alloh o\u02bbrtasidadir, ammo uning hadisi hech qachon yozilmaydi\u201d [32:357], deb aytgan. Hofiz, Muhammad Ibn Muso Hozimiy (548\/1153-584\/1188) [28:146] va Ibn Saloh (577\/1181-643\/1245) [31:232] ham bu fikrni ma\u02bcqullagan.<\/span><\/p>\n

        Ikkinchi fikr: tavba qilganidan keyin rivoyati qabul qilinadi. \u201cAl-Madxal fi usul-il-hadis\u201d kitobida [5:54] bu Imom Navaviy (vaf.676\/1278)ning [22:29] tutgan yo\u02bbli bo\u02bblib, hanafiy olimlaridan: Ibn Humom, Ibn Amir Hoj (825\/1422-879\/1474), Amir Podshoh Muhammad Amin Husayniy Xurosoniy Buxoriy (vaf. 972\/1565), Abulhay Laknaviy shu fikrni tanlagani keltirib o\u02bbtiladi. Imom Forisiy (vaf. 827\/1424) \u201cJavahirul usul\u201d (\u201cUsul ilmidagi javohirlar\u201d) kitobida [27:71] va Abdulaziz Farhariy (vaf. 1239\/1824) \u201cKavsar un-Nabiy\u201d (\u201cNabiy sollallohu alayhi vasallamning \u201cKavsar\u201d nomli havzlari\u201d) kitobida [1:95], birinchi fikrni mutaqaddim (avvalgi) olimlar, ikkinchi yo\u02bblni mutaaxxir (keyingi) olimlarga nisbat bergan.<\/span><\/p>\n

        Tavba qilganidan keyin ham kishining rivoyatini qabul qilmaslik g\u02bbalati ish emasmi? Hatto kofirning ham musulmon bo\u02bblganidan so\u02bbng rivoyatini qabul qilinishiga kelishilgan-ku, deydigan kishilarga Ibn Humom\u00a0 yoqlagan fikr to\u02bbg\u02bbriroq tuyulsa-da, birinchi fikr afzalroqdir. Chunki unda katta xatardan omon qolish bor. Kim bunday ishga jur\u02bcat qilsa, ya\u02bcni Payg\u02bbambar (s.a.v)ga qasddan yolg\u02bbon to\u02bbqisa, uning barcha hadislari atayin tark etiladi. Imom Ahmadning: \u201cUning tavbasi u bilan Alloh o\u02bbrtasida, uning hadisi hech qachon yozilmaydi\u201d, degan gapining ma\u02bcnosi ham shu.<\/span><\/p>\n

        Hanafiy mazhabi olimlari adolatli kishilar holati noma\u02bclum kishidan rivoyat qilsa, shu kishini adolatiga dalolat qilishi to\u02bbg\u02bbrisida ikki xil fikr bildirgan. Birinchi: agar avvalgi uch asr adolatli kishilari ko\u02bbpchilikka ma\u02bclum bo\u02bblmagan kimsadan rivoyat qilsa, holati noma\u02bclum kishining adolatli ekaniga dalildir. Bunda faqatgina uch asrdagi adolatli kishilarning rivoyati e\u02bctiborli hisoblanadi. Abdulmajid Turkmoniy \u201cDirosat fi usul-il-hadis ala manhaj-il-hanafiy\u201d kitobida [4:205], Abdulmajid Juzjoniy \u201cQovaid fi ulum-il-hadis an-Nabaviy ala manhaji sadat-il-hanafiy\u201d (\u201cNabaviy hadislar ilmida, hanafiy mazhabiga ko\u02bbra qoidalar\u201d) kitobida [3:57] Abu Bakr Jassos (305\/917-370\/980)ning: \u201cZobti, puxtaligi, ilmda mashhurligi bilinmagan kimsadan ishonchli kishilar hadis rivoyat qilsa, shu kishining adolatiga dalil bo\u02bbladi\u201d [8:504], degan gapini dalil qilib keltirib o\u02bbtgan.<\/span><\/p>\n

        Hanafiy mazhabining mo\u02bbtabar manbalarida, olimlar tomonidan bildirilgan bu fikrni quvvatlovchi bir qancha dalil keltirib o\u02bbtilgan. Jumladan: Imom Quduriy (362\/973-428\/1037) \u201cAt-Tajrid\u201d (\u201cQonunlarni ajratish\u201d) asarida: \u201cOlimlarning (kimdandir bir xabarni) rivoyat qilishi, (o\u02bbsha kimsaning) adolatidir\u201d [13:181]. \u201cBa\u02bczi bir olimlar, Anas ibn Molik rivoyat qilgan hadisning roviyi Juld ibn Ayyub deb, e\u02bctiroz bildirishdi. Bu noto\u02bbg\u02bbri ish, chunki Savriy va Ibn Ulayya (Sufyon Savriy va Ibn Ulayya hadis ilmida yuqori darajada turadigan olimlar) bu hadisni o\u02bbsha roviydan rivoyat qilishgan. Ishonchli kishilarning rivoyati, holati noma\u02bclum kishining adolatiga dalolatdir\u201d [13:361]. Yana boshqalar Hajjoj ibn Arta\u02bcdan rivoyat qilgan, bu ham uning adolatiga dalildir. Ba\u02bczi birlarning Hajjojni tanqid qilishiga e\u02bctibor bermaslik kerak, chunki bizning olimlarimiz undan rivoyat qilgan, bu esa uni adolatli deb bilishdir\u201d [13:570], degan misollari keltirib o\u02bbtiladi.<\/span><\/p>\n

        Imom Bazdaviy Ma\u02bcqal ibn Sinon (r.a) haqida: \u201cAbdulloh ibn Mas\u02bcud (r.a), Alqama (r.a), Masruq (r.a), Nofi\u02bc ibn Jubayr (r.a)\u00a0 va Hasan (r.a)\u00a0 kabi ishonchli kishilar undan rivoyat qilgan. Ularning rivoyati ila uning adolatli ekani isbotlangan\u201d [12:160], deb keltiradi.<\/span><\/p>\n

        Bu misollardan ko\u02bbrinib turibdiki, ishonchli insonlarning noma\u02bclum bir kishidan qilgan rivoyatlari uning adolatli ekaniga dalil bo\u02bbladi. Faqatgina avvalgi uch asr roviylari bo\u02bblsa, undan keyingi asrlarda bo\u02bblsa, qabul qilinmaydi. Chunki keltirilgan misollarda avvalgi uch asr roviylari haqida gap ketgan. Abu Bakr Jassos aytib o\u02bbtganidek, ishonchli kishilar rivoyati noma\u02bclum roviy haqidagi adolatdir, ammo avvalgi uch asrdan keyingilari dalil va hujjatlar orqali tekshiriladi.<\/span><\/p>\n

        Ikkinchi: bir guruh hanafiy olimlari agar adolatli roviy faqatgina adolatli kishidan hadis qabul qilishi bilinsa, o\u02bbsha kishining rivoyati roviy haqidagi ta\u02bcdildir. Abdulmajid Turkmoniy \u201cDirosat fi usul-il-hadis ala manhaj-il-hanafiy\u201d kitobida: \u201cBu fikr birinchilardan bo\u02bblib Ibn Saatiy (vaf. 1295) tomonidan bildirgan. U: \u201cIshonchli kishining bir kishidan rivoyat qilishi roviyni adolatli degani deyildi. Ba\u02bczilar esa unday emas deyishdi. Bunda uchinchi yo\u02bbl ham bor, agar ishonchli kishi faqatgina adolatli kishilardan rivoyat qilishi ma\u02bclum bo\u02bblsagina bu roviyning adolatli ekaniga dalildir, aks holda roviy adolatli hisoblanmaydi. Chunki uni adolatli deb bilmaganida undan hadis rivoyat qilmagan bo\u02bblar edi\u201d [14:169], deb aytgan. Forisiy, Fanoriy (751\/1350-832\/1429), Ibn Humom, Bihoriy (vaf. 1119\/1707) va Ziyouddin Ahmad Kumushxonaviy (1227\/1812-1311\/1894) [15:21] singari olimlar ham bu fikrni ma\u02bcqullagan\u201d [4:207], deb keltiradi.<\/span><\/p>\n

        Xulosa shuki, Abu Bakr Jassosga ko\u02bbra, odil kishi boshqa bir roviydan rivoyat qilishi agarda avvalgi uch asr doirasida bo\u02bblsa, ta\u02bcdil hisoblanadi. Ibn Saatiyning yo\u02bbliga ko\u02bbra, agarda u faqatgina adolat asosida rivoyat qilsa, ta\u02bcdil hisoblanadi, aks holda ta\u02bcdil hisoblanmaydi. Zafar Ahmad Tahonaviy (1892-1974): \u201cBirinchi gap dalil jihatidan kuchliroq va ishonchliroq, ikkinchi gap esa adolatliroq\u201d [33:215], deb ta\u02bcriflagan. Birinchi gapda avvalgi uch asrga cheklab qo\u02bbyilgani hanafiy mazhabi ruhiyatiga yaqinroq hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

        Ma\u02bclum bo\u02bbladiki, hanafiy mazhabi olimlari roviy xabarini qabul qilish uchun unda to\u02bbrtta: oqillik, zehni yaxshi bo\u02bblishi, musulmonligi va adolatlilik sifatlari topilishini shart qilib qo\u02bbyishgan. Bu hanafiy mazhabining muhaddislardan farqli, o\u02bbziga xos uslublaridan biri deb aytish mumkin. Hanafiy mazhabi olimlarining bu kabi o\u02bbziga xos uslublariga zamonaviy asarlardan bir qancha misollar topish mumkin.<\/span><\/p>\n

        Demak hanafiy mazhabi olimlarining hadis turlari, roviylarning adolati yoki\u00a0 boshqa sifatlariga doir ishlab chiqqan qoida va asoslari majmui bo\u02bblgan. Ular shar\u2019iy masalalarda hukm chiqarish va hadislardan dalil sifatida foydalanishda shu tamoyillarga tayangan. Ko\u02bbrib chiqilganidek, bu qoidalar boshqa mazhablar keltirib o\u02bbtgan asoslardan ishonchliligi va mukammalligi bilan ajralib turadi. Shuning uchun ham hanafiy mazhabi boshqa mazhablardan ko\u02bbra o\u02bbzining ayrim qirralari bilan ajralib turadi. Bunga mazhab asoschilari va ularning izdoshlaridagi kuchli aql, zakovat, masalaning mohiyatini anglab, unga to\u02bbg\u02bbri yondashish hamda zabardast olimlarning asrlar davomidagi beqiyos xizmati sabab bo\u02bblgan.\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n

        FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR<\/strong><\/span><\/div>\n
        \n
          \n
        1. Abdulaziz Farhariy. Kavsar an-Nabiy. \u2013 Pokiston: Maktabatu imdadiyya.<\/span><\/li>\n
        2. Abdulhay Laknaviy. Zofar al-amaniy. \u2013 Bayrut: maktaba matbua al-islamiy, 1995.<\/span><\/li>\n
        3. Abdulmajid Juzajoniy. Qovaid fi ulumil hadisin Nabaviyyi ala manhaji sadatul hanafiyyati. \u2013 Istanbul: Darul kutubul arobiy, 2021.<\/span><\/li>\n
        4. A. Dirosat fi usulil hadis. \u2013 Bayrut: Dar ibn Kasir. 2020.<\/span><\/li>\n
        5. A. Madxal fi usulil hadis. \u2013 Bayrut: Dar rayohiyn, 2021.<\/span><\/li>\n
        6. Musonnaf. J.8. \u2013 Dar ut-ta\u02bcsiyl, 2015.<\/span><\/li>\n
        7. Abu Bakr Abdurazzoq ibn Humom. Musonnaf. J.8. \u2013 Dar ut-ta\u02bcsiyl, 2015.<\/span><\/li>\n
        8. Abu Bakr Jassos. Al-fusul fi al-usul. J.1. \u2013 Quvayt: Vizarotu avqof va shuun al-islamiyyati, 1994.<\/span><\/li>\n
        9. Abu Bakr Saraxsiy. Usul us-saraxsiy. J.1. \u2013 Haydarobod: Lajnatu ihyau maarif ul Usmaniyya, 1994.<\/span><\/li>\n
        10. Abu Zayd Dabusiy. Taqvimul adilla. \u2013 Bayrut: DKI, 2001.<\/span><\/li>\n
        11. Abul Barakot Nasafiy. Kashf ul-asror. J.2 \u2013 Bayrut: DKI.<\/span><\/li>\n
        12. Abul Usr Bazdaviy. Kanzul vusul ila ma\u02bcrifatul usul. \u2013 Madina: Dar as-siroj, 2015.<\/span><\/li>\n
        13. At-tajrid. J.1. \u2013 Qohira: Dar as-salom, 2004.<\/span><\/li>\n
        14. Ahmad ibn Ali Bag\u02bbdodiy Ba\u02bc Badiy\u02bc un-nizom. \u2013 Bayrut. Darul kutub al-ilmiyya, 2004.<\/span><\/li>\n
        15. Ahmad ibn Mustafo Kumushxonaviy. Lavomiul uqul. 1. \u2013 Qohira: Maktabu sanoi\u02bc, 1899.<\/span><\/li>\n
        16. Alouddin Abdulaziz Buxoriy. Kashful asror sharhu usul al-Bazdaviy. 2. \u2013 Bayrut: Dar ul kutub al ilmiyya, 1997.<\/span><\/li>\n
        17. Tahziyb ul-lug\u02bbot. J.2. \u2013 Misr. Dorul Misriyya, 1965.<\/span><\/li>\n
        18. Ibn Abdulbarr. Istiyoob. J. 2. \u2013 Misr: Matbaatus saadati, 1910; Ibn Asir. Asad ul-g\u02bb J.3. \u2013 Bayrut: DKI, 2003.<\/span><\/li>\n
        19. Ibn Hajar Asqaloniy. Al-isobati fii tamyizi as-sohabati. 4. \u2013 Bayrut: DKI, 1995.<\/span><\/li>\n
        20. Ibn Sa\u02bc Tabaqootul kubro. J.6. \u2013 Bayrut: DKI, 1998.<\/span><\/li>\n
        21. Imom Navaviy. Sharhi Sahih al-Muslim. 1. \u2013 Qohira: Muassasatu qurtubatu, 1994.<\/span><\/li>\n
        22. Jaloliddin Muhammad ibn Amr Xo\u02bbjandiy Xobbaziy. Sharhul mug\u02bb J.1. \u2013 Makka: Maktabatul Makkiyya, 2005.<\/span><\/li>\n
        23. Sihoh. J.5. \u2013 Misr: Darul kitabul arobiy. \u2013 B.1760; Ibn Manzur. Lisanul arob. J.2. \u2013 Muassasatul u\u02bclamiy lil matbuat. \u2013 B.2530.<\/span><\/li>\n
        24. Molik ibn Anas. Muvatto. J.1. \u2013 Bayrut: Risala,1992. (216-hadis).<\/span><\/li>\n
        25. Muhammad ibn Abdulvohid Iskandariy. Tahrir fii usulil fiqhi fii istilahayil hanafiyyati va ash-shofeiyyati. \u2013 Maktabatu amiyr, 2022.<\/span><\/li>\n
        26. Muhammad ibn Ali Forisiy. Javahirul usul fi ilmi hadis ar-rosul. \u2013 Bayrut: DKI, 1992.<\/span><\/li>\n
        27. Muhammad ibn Muhammad ibn Abdurazzoq Zabidiy. Tajul urus min javahir il-qomus. 18. \u2013 Quvayt: Matbaatu quvayt, 1979.<\/span><\/li>\n
        28. Muhammad Ibn Muso Hozimiy. Shurutul aimmatil xomsati. \u2013 Bayrut: DKI, 1984.<\/span><\/li>\n
        29. Muslim ibn Hajjoj. Sahihi Muslim. J.6. \u2013 Bayrut: Dar al-ma\u02bcrifa, 2002.<\/span><\/li>\n
        30. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Quroni karim va o\u02bbzbek tilidagi ma\u02bcnolar tarjimasi. \u2013: Sharq, 2008.<\/span><\/li>\n
        31. Usmon ibn Abdurahmon Shahrozuriy. Ma\u02bcrifatu anvau ilmil hadis. \u2013 Bayrut: DKI, 2002.<\/span><\/li>\n
        32. Xatib Bag\u02bb Kifaya fi ilmi rivaya. Dairotul maariful usmaniyya. J.1. \u2013 Hindiston: Darul huda, 2010.<\/span><\/li>\n
        33. Zafar Ahmad Usmoniy Tahonaviy. Qovaid fi ulumil hadis. \u2013 Bayrut: DKI, 2018<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n
          [1]<\/a> Zobt so\u02bbzi lug\u02bbatda bir narsani mahkam ushlab qolishni ifoda etadi. Ulamolar istilohida: \u201cRoviy o\u02bbzi rivoyat qilgan hadisini g\u02bboyat mahkam ushlashini ta\u02bcminlovchi malaka zobtdir.<\/span><\/div>\n
          [2]<\/a> Balog\u02bbatga yetgan.<\/span><\/div>\n
          [3]<\/a> Qabul qilib olish.<\/span><\/div>\n
          [4]<\/a> Yetkazish.<\/span><\/div>\n
          [5]<\/a> Ikki dalildan birini afzallikka ko\u02bbra tanlash.<\/span><\/div>\n
          Abubakr MUSTAFOYEV,<\/span><\/strong><\/div>\n
          O\u02bbzbekiston xalqaro islom akademiyasi \u201cIslomshunoslik va islom sivilizatsiyasini o\u02bbrganish ICESCO\u201d kafedrasi tayanch doktoranti<\/span><\/strong><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

          Hanafiy mazhabi olimlari roviyning xabarini qabul qilish uchun unda to\u02bbrtta: oqillik, zehni yaxshi bo\u02bblishi, musulmonligi va adolatlilik sifatlari topilishini shart qilib qo\u02bbygan. Bu to\u02bbrt sifat muhaddislar aytgan ikki shart: adolat va zehni yaxshi bo\u02bblishiga borib taqaladi. Muhaddislarga ko\u02bbra, zehni zo\u02bbr bo\u02bblishni xuddi musulmon bo\u02bblmagan kishidan din borasida adolatni talab qilib bo\u02bblmaganidek aqlsiz tasavvur qilib bo\u02bblmaydi. …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":45234,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"yoast_head":"\nHANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-09-19T04:19:49+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-09-18T05:33:35+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/hanafiy1909.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"660\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"371\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Markaz\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Markaz\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"16 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz\",\"name\":\"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/hanafiy1909.jpg\",\"datePublished\":\"2025-09-19T04:19:49+00:00\",\"dateModified\":\"2025-09-18T05:33:35+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\"},\"description\":\"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/hanafiy1909.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/hanafiy1909.jpg\",\"width\":660,\"height\":371},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\",\"name\":\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"description\":\"bukhari.uz\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\",\"name\":\"Markaz\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.bukhari.uz\/\"],\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","og_description":"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR","og_url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz","og_site_name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/","article_published_time":"2025-09-19T04:19:49+00:00","article_modified_time":"2025-09-18T05:33:35+00:00","og_image":[{"width":660,"height":371,"url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/hanafiy1909.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Markaz","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@www_bukhari_uz","twitter_site":"@www_bukhari_uz","twitter_misc":{"Written by":"Markaz","Est. reading time":"16 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz","url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz","name":"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/hanafiy1909.jpg","datePublished":"2025-09-19T04:19:49+00:00","dateModified":"2025-09-18T05:33:35+00:00","author":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c"},"description":"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#primaryimage","url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/hanafiy1909.jpg","contentUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/hanafiy1909.jpg","width":660,"height":371},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45233&lang=oz#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bukhari.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"HANAFIY MAZHABIDA HADIS RIVOYAT QILUVCHI KISHIGA QO\u02bbYILGAN SHARTLAR"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website","url":"https:\/\/bukhari.uz\/","name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"bukhari.uz","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c","name":"Markaz","sameAs":["https:\/\/www.bukhari.uz\/"],"url":"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45233"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45233"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45233\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":45235,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45233\/revisions\/45235"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/45234"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45233"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45233"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45233"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}