{"id":45228,"date":"2025-09-18T09:59:09","date_gmt":"2025-09-18T04:59:09","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=45228"},"modified":"2025-09-18T09:59:09","modified_gmt":"2025-09-18T04:59:09","slug":"alloma-jaloliddin-suyutiy-hayoti-va-uning-ilmiy-merosi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz","title":{"rendered":"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI"},"content":{"rendered":"

Alloma Jaloliddin Suyutiyning hayoti va ilmiy merosi islom tarixi va madaniyatida muhim o\u02bbrin tutadi. U nafaqat hadis, tafsir va fiqh sohalarida, balki tilshunoslik, tarix va tasavvuf kabi turli fanlarda ham yuksak bilimlarga ega bo\u02bblib, katta ilmiy meros qoldirgan. Suyutiy o\u02bbz asarlari orqali musulmon jamiyatining rivojiga hissa qo\u02bbshgan va hozirgi kunda ham uning asarlari islomiy ilm-fanning muhim manbalari sifatida o\u02bbrganilmoqda.<\/span><\/p>\n

Mamluklar davridagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy muhit uning ijodiy faoliyatiga katta ta\u02bcsir ko\u02bbrsatgan. Allomaning sermahsul ijodi va uning asosida yaratilgan asarlari bugungi kunda tadqiqotchilar uchun qimmatli manba hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Ushbu tadqiqotning maqsadi \u2013 Jaloliddin Suyutiyning ilmiy merosini chuqur o\u02bbrganish hamda uning ilmiy faoliyati juda ham serqirra ekani haqida ma\u02bclumot berish, shuningdek, asarlarini atroflicha o\u02bbrganish orqali hozirgi kundagi ba\u02bczi muammolarga javob topish mumkin ekanini asoslab berishdan iborat.<\/span><\/p>\n

Qolaversa, Uchinchi Renessans davrini boshlar ekanmiz, nafaqat yurtimiz allomalari balki, butun islom olamidagi olimlarning ilmiy merosini o\u02bbrganish oldimizdagi asosiy vazifadir. Zero, islom madaniyatining boy merosini o\u02bbrganish va uni dunyoga tarannum etish biz uchun sharafdir. Ushbu tadqiqot ana shu vazifani amalga oshirishdagi yana bir ilmiy qadam bo\u02bblib xizmat qiladi.<\/span><\/p>\n

Jaloliddin Suyutiy hayoti va ijodiga bag\u02bbishlangan ko\u02bbplab tadqiqotlar mavjud bo\u02bblib, ularda u zotning ilm-fanga qo\u02bbshgan hissasining turli jihatlardan o\u02bbrganilgan. Uning o\u02bbz asarlari, xususan, \u201cHusnul muhazara\u201d va \u201cAt-tahaddus bi ni\u02bcmatillah\u201d nomli tarixiy asarlari nafaqat muallifning o\u02bbzi haqida, balki o\u02bbsha davrdagi boshqa allomalar haqida asosiy ma\u02bclumot manbai bo\u02bblib xizmat qiladi.<\/span><\/p>\n

Zamonaviy tadqiqotchilar, jumladan, Elizabeth Sartain, Mustafo Shaka\u02bc va Bade\u02bc Sayyid Lahhom kabi olimlar Suyutiyning asarlarini tahlil qilishga alohida e\u02bctibor qaratgan. Shuningdek, Ahmad Xaznador, Muhammad Ibrohim Shayboniy\u00a0 va Iqbol Ahmad Sharqoviyning Suyutiy asarlari borasidagi izlanishlari hamda bu asarlar qayerda nashr qilingani, qaysi kutubxonada saqlanayotgani haqidagi ma\u02bclumotlari diqqatga sazovor. Ahmad Temurning alloma Suyutiyning qabri qayerda joylashgani haqidagi asari esa bizga o\u02bbsha paytdagi me\u02bcmorchilik, san\u02bcat, urf-odat hamda u yerning geografiyasi bilan tanishishga yordam beradi.<\/span><\/p>\n

Adabiyotlar tahlili shundan dalolat beradiki, Jaloliddin Suyutiyning boy ilmiy merosi hali to\u02bbliq o\u02bbrganilmagan. Uning asarlari nafaqat islomiy fanlarda, balki tarixiy tahlil va falsafiy fikrlashda ham qimmatli ahamiyatga ega.<\/span><\/p>\n

Tadqiqot metodlari: manbashunoslik, tarixiy-qiyosiy, matnshunoslik.<\/span><\/p>\n

Jaloliddin Suyutiyning ilmiy merosi 500 dan ortiq asarlarni o\u02bbz ichiga olgani ma\u02bclum. Uning asarlari turli sohalarga bag\u02bbishlangani bilan diqqatga sazovor. Qaysi yo\u02bbnalish bo\u02bblmasin bu borada alloma Suyutiyning biron asarini topish mumkin, desak mubolag\u02bba qilmagan bo\u02bblamiz. Hatto alloma Suyutiy she\u02bcr, tibbiyot va er-xotin munosabatlari borasida ham asarlar yozgan.<\/span><\/p>\n

Tahlillar shuni ko\u02bbrsatadiki, Suyutiy ijodi Mamluklar davrining ilmiy muhiti bilan chambarchas bog\u02bbliq bo\u02bblib, uning asarlariga o\u02bbsha davrning madaniy-ma\u02bcrifiy ko\u02bbrsatkichlaridan biri sifatida qaraladi. Bundan tashqari, Suyutiyning ijodiy faoliyati bugungi tadqiqotchilarga diniy va madaniy masalalarni o\u02bbrganish uchun asos yaratmoqda.<\/span><\/p>\n

Jaloliddin Suyutiy 849-911\/1445-1505-yillarda, Mamluklar davlatining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy muammolari yuzaga chiqa boshlagan davrda yashagan. Mamluklar davlatining hukmronligi uch asr davom etgan va Usmoniylar tomonidan Misrning zabt etilishi bilan yakunlangan. Mamluklar Misr, Suriya, Hijoz va Janubiy Anadoluda siyosiy ta\u02bcsirga ega bo\u02bblib, kuchli markazlashgan boshqaruv va tashkilotlari bilan salibchilarga va mo\u02bbg\u02bbullarga qarshi kurash olib borgan va ularni to\u02bbxtatishga muvaffaq bo\u02bblgan. Bu davlat tarixning muhim burilish davrlaridan birida yashagan [6:5].<\/span><\/p>\n

Ayni Jolut jangidan keyin Bag\u02bbdodning barcha boyliklari talon-toroj qilingan va buyuk islom sivilizatsiyasi mo\u02bbg\u02bbullar tomonidan vayron qilingan. 1258-yilda Bag\u02bbdodga kirgan mo\u02bbg\u02bbullar qirq kun davomida talonchilik va qirg\u02bbin uyushtirgan. Asrlar davomida katta mehnat bilan yaratilgan kutubxonalar va ilmiy xazinalar qisqa muddat ichida yo\u02bbq qilingan. Mo\u02bbg\u02bbul istilosidan keyin Bag\u02bbdod o\u02bbzining siyosiy, madaniy va ilmiy markaz maqomini yo\u02bbqotgan. Bag\u02bbdoddagi xalifalikning yo\u02bbq qilinishi butun islom olamiga ruhiy zarba bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

Bu voqeadan so\u02bbng Bag\u02bbdodda yashagan ko\u02bbplab musulmon olimlar mo\u02bbg\u02bbul istilosidan zarar ko\u02bbrmagan Mamluklar davlatining poytaxti Qohiradan qo\u02bbnim topgan. Tashqaridan kelgan olimlar Qohirada katta ilmiy faollikni yuzaga keltirgan [3:50].<\/span><\/p>\n

Jaloliddin Suyutiy Mamluklar davlatining siyosiy tanazzuli boshlangan davrda yashagan. U hayotining katta qismini 873-901\/1468-1496-yillarda hokimiyatda bo\u02bblgan sulton Qoyitbay davrida o\u02bbtkazgan. Ya\u02bcni Suyutiy 23 yoshidan 50 yoshigacha ushbu sulton davrida yashagan.<\/span><\/p>\n

Manbalarga ko\u02bbra, Sulton Qoyitbay har oyning boshida davlat amaldorlarini saroyga taklif qilib, ular bilan uchrashgan va maoshlarini topshirgan. Imom Suyutiy ham bir necha bor bu uchrashuvlarga borgan, biroq keyinchalik bu amaliyot sunnatga va salaf olimlarining odatlariga mos emasligini bildirgan holda taklifni rad etgan. Qirq yoshida sulton huzuriga chiqqanida ta\u02bczim qilmagan va bu voqea Suyutiy bilan sultonning munosabatlarini yomonlashtirgan. Suyutiy ushbu voqea bo\u02bbyicha \u201cMa rovahul asatiyn fi adamil maji\u02bc ilas salatiyn\u201d nomli risola yozgan. Sulton Suyutiyning bu harakati bo\u02bbyicha ulamolardan fatvo so\u02bbragan, biroq ular unga qarshi qaror chiqarishdan bosh tortgan. Natijada Sulton uni barcha davlat lavozimlaridan chetlatgan. Shundan keyin Suyutiy saroydan kelgan barcha taklif va sovg\u02bbalarni rad etib, o\u02bbz uyida uzlatda yashagan [9:62-63].<\/span><\/p>\n

Suyutiyning hayotidagi eng muhim burilish nuqtasi Sulton Qoyitbay bilan yuz bergan ushbu voqea bo\u02bblgan. Ushbu mojaro uning ilmiy faoliyatiga katta ta\u02bcsir ko\u02bbrsatgan. Chunki ushbu voqealar natijasida u zot to\u02bbliq ilm bilan shug\u02bbullanishga va tasavvufiy uzlatga e\u02bctibor qaratgan.<\/span><\/p>\n

Suyutiy \u201cHusnul muhazara\u201d va \u201cAt-tahaddus bi ni\u02bcmatillah\u201d asarlarida o\u02bbzining hayotini tasvirlagan. Quyida ushbu ikki asardan hamda boshqa mualliflarning imom Suyutiy haqida yozgan biografiyalaridan ham foydalanilib, u zotning hayoti qisqacha bayon etiladi.<\/span><\/p>\n

U zotning to\u02bbliq ismi: Abulfazl Abdurahmon ibn Kamoliddin Abu Bakr ibn Nosiriddin Muhammad ibn Sobiquddin Abu Bakr ibn Faxriddin Usmon ibn Nosiriddin Muhammad ibn Sayfiddin Xizr ibn Najmiddin Abu Saloh Ayyub ibn Nosiriddin Muhammad ibn Shayx Humomiddin al-Humam al-Huzayriy al-Asyutiydir [11:5].<\/span><\/p>\n

U zot Jaloliddin laqabi bilan mashhur bo\u02bblib, barcha manbalarda u \u201cJaloliddin as-Suyutiy\u201d yoki \u201cAbdurrahmon as-Suyutiy\u201d nomlari bilan tilga olingan.<\/span><\/p>\n

\u201cAbulfazl\u201d kunyasi u zotga oilasining yaqin do\u02bbstlaridan biri hamda u zotning ustozi Izzuddin Ahmad ibn Ibrohim Kinoniy tarafidan berilgani zikr qilingan [11:235].<\/span><\/p>\n

\u201cAl-Huzayriy\u201d nisbasining nima uchun bu zotga berilgani masalasiga kelsak, bu u zotning oilasi sharqdan kelib, avval Bag\u02bbdodning sharqiy qismida joylashgan Huzayriyya mahallasiga joylashgani xotirasidir.<\/span><\/p>\n

U zotning o\u02bbzi bu haqda shunday deydi: \u201cBizning Huzayriy nisbamiz, Bag\u02bbdodda joylashgan Huzayriyya mahallasida yashaganimizdan kelib chiqqan. Ishonchli bir odamdan otamning bobosi arab emasligini va sharqdan kelgan bo\u02bblishi mumkinligini aytayotganini eshitdim. Bu esa shuni ko\u02bbrsatadiki, bu nisba joy nisbasidir\u201d [11:6].<\/span><\/p>\n

Suyutiyga \u201cAsyutiy\u201d (yoki Suyutiy) nisbasining berilishi esa, u zotning otasi Misrning Asyut shahrida tug\u02bbilib, Qohiraga kelishidan oldin shu yerda qozilik lavozimida ishlagani sababli berilgan [11:16].<\/span><\/p>\n

Suyutiy hijriy 849-yil Rajab oyining birinchi kuni (1445-yil 3-oktyabr) Mamluklar davlatining poytaxti Qohirada tug\u02bbilgan. Manbalarga ko\u02bbra, uning otasi, shofe\u02bciy mazhabi fiqh olimlaridan biri bo\u02bblib, qozilik bilan shug\u02bbullangan. Uning ismi Kamoliddin bo\u02bblib, bir kuni homilador xotinini bir kitob izlash uchun kutubxonaga yuborgan va aynan shu yerda Suyutiy dunyoga kelgan. Shu sababli uning laqablaridan biri \u201cIbnul kutub\u201d (\u201cKitoblarning farzandi\u201d) bo\u02bblgan. Onasining kelib chiqishi turk bo\u02bblgani haqida manbalarda ma\u02bclumotlar bor [2:90]. Shunga ko\u02bbra, imom Suyutiyni ham ona, ham ota tarafdan kelib chiqishi turklarga borib taqaladi, desak mubolag\u02bba bo\u02bblmaydi.<\/span><\/p>\n

Suyutiyning otasi 855\/1451-yilda vafot etganida, u hali olti yoshda edi. Otasining vasiyatiga ko\u02bbra, uning ta\u02bclimini otasining do\u02bbstlari, jumladan, Ibn Humom Sivosiy (vaf. 861\/1457) o\u02bbz zimmasiga olgan.<\/span><\/p>\n

Suyutiy hayotini yorituvchi manbalarda uning rafiqasi haqida hech qanday ma\u02bclumot uchramaydi. U o\u02bbzining yaqinlari, aka-uka, opa-singil hamda farzandlarining ko\u02bbpi haqida gapirar ekan, ularni vabo, zotiljam yoki tug\u02bbruq paytida \u201cshahid\u201d bo\u02bblgan, deb eslaydi [11:10].<\/span><\/p>\n

Ahmad Temur Asyutda o\u02bbzini Suyutiy avlodidan deb da\u02bcvo qiluvchi va al-Jaloliy nisbasini olib yurgan odamlar borligini qayd etgan. Biroq u Suyutiy avlodlari bo\u02bblmagani haqidagi fikrlarni inobatga olgan holda, ular Asyutdagi Jaloliddin Suyutiy masjidida xizmat qiluvchi kishilar avlodi bo\u02bblishi mumkin degan [1:23]. Bu da\u02bcvo mantiqlidir, chunki agar ular yashagan bo\u02bblsa ham, Suyutiy avlodlarining Asyutga qaytish ehtimoli juda kam.<\/span><\/p>\n

\u00a0Suyutiy otasi tirikligida Qur\u02bcon yodlashni boshlagan va sakkiz yoshga to\u02bblmasdan hofizlikni yakunlagan. U ko\u02bbplab mashhur olimlardan asosiy diniy ilmlarni o\u02bbrgangan [15:122].<\/span><\/p>\n

U davrining mashhur olimlaridan dars olgan va tafsir, hadis, fiqh kabi diniy fanlarni o\u02bbrganish uchun kerak bo\u02bblgan nahv, maoniy, bade\u02bc, bayon kabi yordamchi ilmlarni ham chuqur egallagan. Shu tariqa ilmiy sohalarda keng bilim va huquqiy salohiyatga ega bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

Suyutiy o\u02bbz davrining faroiz (meros huquqi) olimi Shahobiddin Sharmasohiy (vaf. 855\/1451)dan faroiz fanidan ta\u02bclim oldi [11:236].<\/span><\/p>\n

Shuningdek, u Shayhuniyya masjidining imomi Shamsiddin Muhammad ibn Muso Sayramiy Hanafiy (vaf. 891\/1486)dan nahv (grammatika) va hadis ilmini o\u02bbrgandi. Bu ustoz bilan Suyutiy imom Muslim (vaf.261\/875)ning \u201cSahih\u201d asarining ba\u02bczi boblaridan tashqari qolgan qismlarini, Qozi Iyoz (vaf.544\/1149)ning \u201cAsh-shifo bi ta\u02bcrifi huquqil Mustafa\u201d asarini va ilgari yodlagan Ibn Molikning \u201cAlfiya\u201d asarini mutolaa qildi.<\/span><\/p>\n

866\/1461-yilda Sayromiy Suyutiyga Ibn Molikning \u201cAlfiya\u201dsi hamda nahvga oid boshqa asarlarni tugatgani va uning o\u02bbzi ham dars berishga qodir ekani haqida ijoza berdi [11:237].<\/span><\/p>\n

865\/1461-yilda Suyutiy Bulqiniydan (Sirojiddin Umar Bulqiniyning o\u02bbg\u02bbli) bir qancha Shofe\u02bciy fiqhiga oid asarlarni, jumladan, Bulqiniyning otasiga tegishli \u201cAt-tadrib fil fiqh\u201d asarining bir qismini, Qazviniyning \u201cAl-hoviyus sag\u02bbir\u201d asarini, Navaviyning \u201cMinhajut tolibin\u201d va \u201cRavzatut tolibin\u201d asarlarini, Sheroziyning \u201cAt-tanbeh\u201d asarini va Zarkashiyning \u201cAt-takmila\u201d asarlarini o\u02bbrgandi.<\/span><\/p>\n

866\/1462-yilda Bulqiniy Suyutiyga yuqoridagi asarlarni mukammal o\u02bbrgangani va fatvo bera olishi haqida ijozatnoma berdi [11:238-239].<\/span><\/p>\n

Suyutiy shu yili o\u02bbzining ilk asari \u2013 \u201cSharhul basmala val isti\u02bcaza\u201dni yozdi. U o\u02bbsha paytda 17 yoshda edi.<\/span><\/p>\n

U bu asarini o\u02bbz ustozi Bulqiniyga taqdim etib, asar uchun taqriz yozishni so\u02bbradi. Ustozi unga taqriz yozib berdi. Bu voqeadan keyin, Bulqiniy vafot etguniga qadar Suyutiy undan fiqh ilmini o\u02bbrganishda davom etdi. Ustozi vafot etgach, ta\u02bclimni Bulqiniyning o\u02bbg\u02bblida davom ettirdi [13:1\/289].<\/span><\/p>\n

Zamonasining ko\u02bbplab yetuk ilm ahllaridan ta\u02bclim olgan Suyutiy, Sharafiddin Munoviy (vaf. 871\/1467)dan fiqh va tafsirga oid bir qancha kitoblarni o\u02bbrgangan [13:1\/289].<\/span><\/p>\n

Shuningdek, Taqiyyuddin Shibliy (vaf. 872\/1468)dan to\u02bbrt yil davomida hadis, arab tili va boshqa turli sohalarda ilm olgan. Ushbu davrda ustozi Suyutiy tomonidan yozilgan \u201cSharhul alfiya li ibn Malik\u201d va \u201cJam\u02bcul javami\u02bc\u201d kabi asarlarga taqriz yozishi bilan birga, boshqa ba\u02bczi ilmiy izlanishlarda ham Suyutiyga yordam bergani ma\u02bclum [11:245-246].<\/span><\/p>\n

Suyutiyning yana bir ustozlaridan biri, ilmiy bilimi va taqvosi bilan mashhur bo\u02bblgan Sayfiddin Muhammad ibn Qutlubg\u02bbo Hanafiy (vaf. 881\/1476) edi. Suyutiy u zotning huzurida, avvalo, Zamaxshariyning \u201cKashshof\u201d asari va boshqa bir qancha kitoblarni o\u02bbrgangan [11:242-243].<\/span><\/p>\n

Suyutiy yana turk olimlaridan biri bo\u02bblgan Muhyiddin Kofiyachining (vaf. 879\/1474) huzurida o\u02bbn to\u02bbrt yil davomida tafsir, hadis, usul, arab tili va maoniy fanlarini o\u02bbrgandi. Bu sohalar bo\u02bbyicha Kofiyachi unga ijozat berdi [11:243-244].<\/span><\/p>\n

Suyutiy davrining boshqa yirik olimlaridan ham ilm olgan. Masalan, Taqiyyuddin Abu Bakr Shoda al-Haskafiy (vaf. 881\/1476)dan qisqa muddat dars olgan. Ammo u ustozning shogirdlari tomonidan qilingan noxush muomala sababli bu darslarga qatnashishni to\u02bbxtatgan [11:245].<\/span><\/p>\n

Suyutiy o\u02bbzi qatnashgan dars halqalarini quyidagicha tasvirlaydi: \u201cShanba, dushanba va payshanba kunlari erta tongdan peshin vaqtigacha Bulqiniyning darslariga qatnashar edim, peshindan asr vaqtigacha esa Shumunniyning (vaf. 872\/1468) darslarida bo\u02bblardim. Yakshanba va seshanba kunlari ertalablari shayx Sayfiddinning, tushdan keyin esa shayx Muhyiddin Kofiyachining darslariga qatnashardim\u201d [11:240-241].<\/span><\/p>\n

Suyutiy Misrning Dimyat shahri va atrofidagi hududlar, shuningdek, Suriya, Yaman, Hijoz, Hindiston, Mag\u02bbrib va Sudan yaqinidagi Tekrur kabi hududlarga ilmiy maqsadlarda safar qilgan. Ammo umrining katta qismini safarlarda o\u02bbtkazmagan. Qohirada Shayxuniyadagi ilmiy markazda dars berishni boshlagach, uning shuhrati keng tarqalgan, hatto uning darslariga boshqa mudarrislar ham qatnashgan. U Tuluniylar masjidida fatvo bergan va hadislarni rivoyat qilgan.<\/span><\/p>\n

1486-yilda xalifa Mutavakkil A\u02bclalloh farmoni bilan Qohiraning eng yirik va boy Baybarsiya madrasasi shayxligiga tayinlangan. Sulton Qoyitbay hokimiyati-ning oxiriga qadar u ushbu vazifani bajarib, iqtisodiy jihatdan farovon hayot kechirgan. Bu davrda Suyutiy o\u02bbz asarlarini yozish uchun ko\u02bbp vaqt topgan [8:11\/259].<\/span><\/p>\n

Suyutiy juda sermahsul olim bo\u02bblib, deyarli barcha ilmiy sohalarda asar yozgan. U adabiyot, fiqh, hadis, kalom, nahv, tafsir, tarix, tabaqot (biografiya) va tasavvuf sohalarida qimmatli asarlar qoldirgan.<\/span><\/p>\n

Suyutiy \u201cHusnul muhazara\u201d asarida hijriy 866-yilda (1462-63) tasnif ishini boshlaganini va shu vaqtgacha 300 ta asar yozganini zikr qilgan [13:1\/289-294].<\/span><\/p>\n

Keyinchalik yozilgan \u201cAt-tahaddus bi ni\u02bcmatillah\u201d nomli asarida esa, katta hajmli yoki muxtasar bo\u02bblgan jami 433 ta kitobining nomini sanab o\u02bbtgan [11:105-136].<\/span><\/p>\n

Suyutiyning shogirdlaridan bo\u02bblgan Ibn Iyos (vaf. 930\/1524) ustozi yozgan asarlarning soni 600 taga yetganini aytgan [12:1\/14].<\/span><\/p>\n

Boshqa bir shogirdi, Dovudiy (vaf. 945\/1538), bu raqamni 500 ga yetishini ta\u02bckidlagan [12:1\/14]. Brokkelmanning ma\u02bclumotiga ko\u02bbra, Suyutiy asarlari soni 415 ta. Sharqshunos Flugel esa 560 ta kitobning ro\u02bbyxatini keltirgan [7:143].<\/span><\/p>\n

Suyutiy asarlarini to\u02bbplashga bag\u02bbishlangan kitoblar ham mavjud. Ahmad Sharqoviy Iqbolning \u201cMaktabatul Jalal as-Suyutiy\u201d nomli asarida Suyutiy tomonidan yozilgan 725 ta asar nomi keltirilgan [4:39].<\/span><\/p>\n

Ahmad Xaznador va Muhammad Ibrohim Shayboniy tomonidan yozilgan \u201cDalilu maxtutot as-Suyutiy va amakinu vujudiha\u201d asarida esa Suyutiyning 981 ta qo\u02bblyozmasi ro\u02bbyxatga olingan. Bu kitoblarda har bir asarning qayerda saqlanayotgani, agar chop etilgan bo\u02bblsa, qaysi nashriyot tomonidan chop etilgani haqida ma\u02bclumotlar berilgan.<\/span><\/p>\n

Suyutiy asarlarining soni haqida turli raqamlar berilmoqda, taxminan 500 dan 600 gacha. Biroq hali nashr etilmagan qo\u02bblyozma asarlari hisobga olinsa, bu raqam yanada ortishi mumkin. Asarlarning soniga oid raqamlar orasidagi farq ayrim kichik asarlarning birlashtirilib, bitta asar sifatida hisoblangan bo\u02bblishi ehtimoli bilan izohlanadi.<\/span><\/p>\n

Suyutiyning bu qadar ko\u02bbp asarlarni qisqa hayotiga sig\u02bbdira olishi masalasi ko\u02bbp munozaralarga sabab bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

Zamondoshlari orasida Suyutiyga xayrixoh bo\u02bblmagan katta olimlardan biri bo\u02bblgan Saxoviy (vaf. 902\/1497), Suyutiy ilgari yozilgan kitoblardan foydalanib, ularga ayrim o\u02bbzgartirishlar kiritib, o\u02bbz nomi bilan e\u02bclon qilganini da\u02bcvo qilgan [10:4\/36].<\/span><\/p>\n

Suyutiy bu da\u02bcvolarni rad etib, avvalgi olimlarning fikrlaridan foydalanganini, ammo barcha asarlarini o\u02bbzi mustaqil tarzda yozganini ta\u02bckidlagan [14:2\/949-952].<\/span><\/p>\n

U bilan Saxoviy o\u02bbrtasidagi bahslarning tub sabablarining boshqa omillar bilan bog\u02bbliq ekani ko\u02bbp olimlar tomonidan qayd etilgan.<\/span><\/p>\n

Suyutiyning bu darajada ko\u02bbp asar yoza olganining asosiy sabablari qilib quyidagilarni ko\u02bbrsatishimiz mumkin:<\/span><\/p>\n

Suyutiyning yoshligidan ilmga kirishgani va otasi katta olimlardan bo\u02bblgani;<\/span><\/p>\n

Kitob yozishda tezkor bo\u02bblgani. Shogirdi Dovudiy ustozining bir kunda uchta kichik hajmli asar yoza olishini aytgan [5:10\/76];<\/span><\/p>\n

Qirq yoshidan keyin dars berish va fatvolardan bo\u02bbshab, o\u02bbzini ibodatga va yozgan hamda yozadigan asarlariga bag\u02bbishlashi. Shogirdi Shoziliy aytadi: \u201cShayximiz qirq yoshdan oshganida o\u02bbzini butunlay ibodatga bag\u02bbishladi. U hayotini Alloh uchun atab, dunyo hamda odamlardan uzoqlashishni boshladi. O\u02bbz asarlarini qayta ko\u02bbrib chiqishga kirishdi. Dars berish va fatvo berishni esa to\u02bbxtatdi\u201d [5:10\/76];<\/span><\/p>\n

Ixtilofli masalalarda kichik raddiya asarlar yozishi;<\/span><\/p>\n

Suyutiy asarlarining ko\u02bbpchiligi kichik hajmli asarlar go\u02bbyo hozirgi kundagi maqolalar singari. Ammo tabiiyki, u zotning bir nechta mujalladlarni o\u02bbz ichiga oladigan katta asarlari ham talaygina;<\/span><\/p>\n

Eng oxirgi sabab, u zotning umriga Alloh baraka bergani hamda u zot vaqtining qadrini bilganidir.<\/span><\/p>\n

Ko\u02bbrib turganingizdek, alloma Suyutiyning juda ham ko\u02bbp asarlari bor ekan. Ularning hammasini bu yerda zikr qilishning iloji yo\u02bbq. Shuning uchun eng mashhur asarlarini keltirib o\u02bbtish bilan cheklanamiz. Zero, asarlari borasida yozilgan kitoblarga yuqorida ishora qildik. Alloma Suyutiy Qur\u02bcon ilmlari borasida \u201cAl-itqon fi ulumil Qur\u02bcan\u201d, tafsir ilmida \u201cTafsiru Jalolayn\u201d, hadis ilmida \u201cTadribur roviy\u201d, fiqh ilmida \u201cAshboh van nazoir\u201d, \u201cAl-havi lil fatavo\u201d, arab tili borasida \u201cIqtiroh fi usulin nahv\u201d, tarix borasida \u201cTarixul xulafo\u201d, \u201cHusnul muhazara\u201d, biografiya yo\u02bbnalishida \u201cTaboqotul huffaz\u201d asarlarini yozgan. Bulardan tashqari, Suyutiy olti hadis kitobga (Sahihul Buxoriy, Sahihi Muslim, Sunani Abu Dovud, Sunani Termiziy, Sunani Nasoiy, Sunani Ibn Moja) hamda Muvattoi Molik va Musnadi Ahmadga sharh va hoshiyalar bitgan. Suyutiyning eng ajib asarlaridan tibbiyot borasida yozilgan \u201cAr-rahma fit tibb val hikama\u201d asarini, Ibn Arabiyni himoya qilib yozgan \u201cTanbehul g\u02bbobiy bi tabriati Ibn Arabiy\u201d asarini, tushkun vaziyatga tushib qolganida yozgan \u201cMaqomatul lu\u02bclu\u02bciyya\u201d asarini, er-xotin munosabatlari borasida yozgan \u201cSalas nusus fil jins\u201d, \u201cKitabul vishah fi favaidin nikah\u201d asarlarini keltirishimiz mumkin.<\/span><\/p>\n

Suyutiy umrining oxirida chap qo\u02bblida paydo bo\u02bblgan shish natijasida kasallangan. Bir hafta davomida Ravza degan joydagi uyida kasal yotganidan so\u02bbng, hijriy 911-yil Jumodul avval oyining 19-kuni (1505-yil 18-oktyabr) juma kuni saharda vafot etgan. Hijriy taqvimga ko\u02bbra, uning hayoti 61 yil, 10 oy va 18 kun davom etgan. U Babul Qarofa (Qarofa eshigi) tashqarisida joylashgan Qusun hovlisiga dafn etilgan [12:1\/15].<\/span><\/p>\n

Manbalarda Suyutiy otasi dafn qilingan joyga dafn qilingani aytiladi. Suyutiyning onasi oldinroq Qarofada eri uchun juda ham go\u02bbzal maqbara qurdirgan edi [1:6]. Yuqorida zikr qilingan joy o\u02bbsha bo\u02bblsa, ajab emas.<\/span><\/p>\n

Suyutiyning qabri uzoq yillar davomida odamlar ziyorat qiladigan joyga aylangan. Ahmad Temurning ma\u02bclumot berishicha, Asyutdagi Jaloliddin Suyutiy masjidi yonida bir maqbara bor ekan. Bilmaganlar uni Jaloliddin Suyutiyning qabri, deb o\u02bbylar ekan. Har yili Sha\u02bcbon oyining 28-kunida odamlar bu masjidda to\u02bbplanib Suyutiyga bag\u02bbishlab, Qur\u02bcon qiroat qilar ekan [1:22].<\/span><\/p>\n

Jaloliddin Suyutiyning boy ilmiy merosi hali ham keng tadqiqot va tahlilga muhtoj. Uning asarlari nafaqat diniy ilm-fan rivojiga hissa qo\u02bbshgan, balki butun musulmon olamining madaniy va ma\u02bcnaviy rivojida muhim o\u02bbrin tutgan. Shulardan kelib chiqib, quyidagi takliflarni bildirmoqchimiz:<\/span><\/p>\n

Suyutiyning asosiy asarlarini zamonaviy ilm asosida tahlil qilish va qayta nashr etish;<\/span><\/p>\n

Uning ilmiy merosini tadqiq etish bo\u02bbyicha ilmiy konferensiya va seminarlar tashkil etish.<\/span><\/p>\n

Ushbu xulosalar orqali Jaloliddin Suyutiyning ilmiy merosi keng jamoatchilik tomonidan yanada ko\u02bbproq baholanadi va ilmiy tadqiqotlarda yangi yo\u02bbnalishlarga yo\u02bbl ochiladi.<\/span><\/p>\n

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:<\/strong><\/span><\/div>\n
    \n
  1. \n
    Ahmad Temur. Qobrul imam as-Suyutiy va tahqiqul mavzi\u02bcihi. \u2013 Qohira: Matba\u02bcatus silafiyya, 1928.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  2. \n
    Aydarusiy. Tarixun nuris safir a\u02bcn axbaril qornil a\u02bcshir. \u2013 Bayrut: Doru sodir, 2001.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  3. \n
    Bade\u02bc Sayyid Lahhom. Al-imam al-hafiz Jaloliddin Suyutiy va juhuduhu fil hadis va ulumih. \u2013 Damashq: Doru Qutayba, 1994.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  4. \n
    Iqbol Ahmad Sharqoviy. Maktabatul Jalol Suyutiy. \u2013 Rabot: Dorul mag\u02bbrib, 1977.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  5. \n
    Ibnul I\u02bcmod. Shazarotuz zahab. \u2013 Bayrut: Doru ibn Kasir, 1993.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  6. \n
    Mahmud Janob Shahobiddin Tekindag\u02bb. Meml\u00fbk Sultanl\u0131\u011f\u0131 tarihine toplu bir baki\u015f (Mamluk sultonligi tarixiga umumiy nuqtai-nazar). \u0130\u00dcEF Tarix jurnali. \u2013 Istanbul, 1971.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  7. \n
    Mustafo Shaka\u02bc. Jaloliddin Suyutiy masiyrotuhu al-i\u02bclmiy va mabahisuhu al-lug\u02bbaviy. \u2013 Qohira: Mustafo Bobul Halabiy, 1981.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  8. \n
    Qoraxon Abdulqodir \u201cSuyutiy\u201d moddasi. Islom ensiklopediyasi, 11-juz.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  9. \n
    Sartain Elisabeth. Jaloliddin Suyutiy hayoti va asarlari. Tarjimon: Hasan Nuriddin. \u2013 Istanbul: Gelenek yayincilik, 2002.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  10. \n
    Shamsiddin Muhammad ibn Abdurahmon Saxoviy. Zov\u02bcul Lami\u02bc liahlil qornit tasi\u02bc. \u2013 Bayrut: Dorul jiyl, 1992.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  11. \n
    Suyutiy. At-tahaddus bi ni\u02bcmatillah. Tahqiq: Elisabeth Sartain. \u2013 Qohira: Matbaatul arobiyya alhadiysa, 1973.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  12. \n
    Suyutiy. Bug\u02bbyatul vua\u02bct fi tobaqotil lug\u02bbaviyyiyna van nuhat. Tahqiq: Muhammad Abulfazl Ibrohim. \u2013 Damashq: Dorul fikr, 1979.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  13. \n
    Suyutiy. Husnul muhazara fi axbari Misr val Qohira. \u2013 Bayrut: Doru kutubil ilmiyya, 1997.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  14. \n
    Suyutiy. Sharhu maqomatu Jaloliddin Suyutiy. Tahqiq: Mahmud Darubiy. \u2013 Bayrut: Muassasatur risala, 1989.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  15. \n
    Tohir Sulaymon Hammuda. Jaloliddin Suyutiy a\u02bcsruhu va hayatuhu va asaruhu va juhuduhu fid darsil lug\u02bbaviy. \u2013 Bayrut: Maktabatul islomiy, 1989.<\/span><\/div>\n<\/li>\n<\/ol>\n
    Abdulhay XUSHVAQTOV,<\/span><\/strong><\/div>\n
    Hadis ilmi maktabi o\u02bbqituvchisi<\/span><\/strong><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Alloma Jaloliddin Suyutiyning hayoti va ilmiy merosi islom tarixi va madaniyatida muhim o\u02bbrin tutadi. U nafaqat hadis, tafsir va fiqh sohalarida, balki tilshunoslik, tarix va tasavvuf kabi turli fanlarda ham yuksak bilimlarga ega bo\u02bblib, katta ilmiy meros qoldirgan. Suyutiy o\u02bbz asarlari orqali musulmon jamiyatining rivojiga hissa qo\u02bbshgan va hozirgi kunda ham uning asarlari islomiy ilm-fanning …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":45229,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[650],"tags":[],"yoast_head":"\nALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-09-18T04:59:09+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/suyutiy1809.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"660\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"458\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Markaz\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Markaz\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"13 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz\",\"name\":\"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/suyutiy1809.jpg\",\"datePublished\":\"2025-09-18T04:59:09+00:00\",\"dateModified\":\"2025-09-18T04:59:09+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\"},\"description\":\"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/suyutiy1809.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/suyutiy1809.jpg\",\"width\":660,\"height\":458},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\",\"name\":\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"description\":\"bukhari.uz\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\",\"name\":\"Markaz\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.bukhari.uz\/\"],\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","og_description":"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI","og_url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz","og_site_name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/","article_published_time":"2025-09-18T04:59:09+00:00","og_image":[{"width":660,"height":458,"url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/suyutiy1809.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Markaz","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@www_bukhari_uz","twitter_site":"@www_bukhari_uz","twitter_misc":{"Written by":"Markaz","Est. reading time":"13 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz","url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz","name":"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/suyutiy1809.jpg","datePublished":"2025-09-18T04:59:09+00:00","dateModified":"2025-09-18T04:59:09+00:00","author":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c"},"description":"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#primaryimage","url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/suyutiy1809.jpg","contentUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/suyutiy1809.jpg","width":660,"height":458},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45228&lang=oz#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bukhari.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"ALLOMA JALOLIDDIN SUYUTIY HAYOTI VA UNING ILMIY MEROSI"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website","url":"https:\/\/bukhari.uz\/","name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"bukhari.uz","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c","name":"Markaz","sameAs":["https:\/\/www.bukhari.uz\/"],"url":"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45228"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45228"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45228\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":45230,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45228\/revisions\/45230"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/45229"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45228"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45228"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45228"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}