{"id":45083,"date":"2025-09-12T10:10:08","date_gmt":"2025-09-12T05:10:08","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=45083"},"modified":"2025-09-11T10:13:05","modified_gmt":"2025-09-11T05:13:05","slug":"mahmudxo%ca%bbja-behbudiy-diniy-qarashlarida-isloh-masalasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz","title":{"rendered":"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI"},"content":{"rendered":"

Turkiston jadidlik harakatining asoschisi, taraqqiyparvar ulamo\u00a0 Mahmudxo\u02bbja Behbudiy 44-yil umr ko\u02bbrgan bo\u02bblsa-da, shu qisqa umri davomida ijtimoiy-siyosiy, diniy faoliyati bilan Turkiston tarixida muhim iz qoldirdi. Uning 200 dan ortiq\u00a0 maqolalari, darslik va asarlari hozirgi kunga qadar o\u02bbz dolzarbligini yo\u02bbqotmay kelmoqda. Shu kunga qadar Behbudiyning ko\u02bbproq ijtimoiy-ma\u02bcrifiy, siyosiy faoliyati va qarashlari ko\u02bbproq yodga olinsa-da, diniy qarashlariga u qadar keng to\u02bbxtab o\u02bbtilmaydi. Ushbu maqolada M.Behbudiyning islom ma\u02bcrifatiga xizmat qiluvchi ba\u02bczi qarashlari tahlil qilinadi.<\/span><\/p>\n

Mahmudxo\u02bbja Behbudiy hayoti, faoliyati va asarlarini o\u02bbrganish XX asrning 20-30-yillaridan boshlandi. Ammo orada katta uzilishlar bilan 80-yillardan boshlab keng tarzda tadqiq etib kelinmoqda. Bugungi kunga qadar adabiyotshunos, tilshunos, tarixchi, san\u02bcatshunos, faylasuf va pedagoglar tomonidan uning maqolalari, ijtimoiy-siyosiy, madaniy va diniy qarashlari o\u02bbrganilib kelinmoqda. Xususan, O\u02bbzbekiston, AQSH va yevropalik olimlar tomonidan Behbudiy hayoti va maqolalari o\u02bbrganilib, ba\u02bczilari jamlangan holda tanlangan asarlar sifatida bir necha bor nashr etildi. Umuman olganda, shu kunga qadar Behbudiy maqolalari Turkiston va xorij davriy matbuotining 18 dan ortiq gazeta va jurnallarida chop etilgan. Ushbu maqolalar allomaning ijtimoiy, siyosiy, diniy faoliyati va qarashlarini o\u02bbrganishda muhim manba bo\u02bblib xizmat qiladi.<\/span><\/p>\n

Mazkur maqolani yozishda muammoviy \u2013 xronologik, davrlashtirish, qiyosiy taqqoslash va tizimlilik kabi tarixiy tadqiqot metodlaridan foydalanilgan.<\/span><\/p>\n

Mahmudxo\u02bbja Behbudiy Ahmad Yassaviy avlodidan bo\u02bblib, uning oilasi o\u02bbz davrining ziyoli ulamolaridan edi. Yoshligida otasi Behbudxo\u02bbjadan 3-4-yil ichida Qur\u02bconni yod oladi. Bu haqda Hoji Muin uni xotirlab shunday yozadi: \u201cBehbudiy afandi ramazon kechalarida xatmlarga o\u02bbtib yurdi. Behbudiy afandi\u00a0 uch kechalik bir xatmda yolg\u02bbuz birgina xato qilgon derlar,\u00a0 Bu esa, uning\u00a0 quvvai hofizasi na darajada ekanligini ko\u02bbrsatadi[13]\u201d. Behbudiy qorilik bilan qanoatlanmay, Samarqand va Buxoro madrasalarida ta\u02bclim olib, arab, fors tilini mukammal o\u02bbrgangan. Shuningdek, diniy ilmlarni, xususan, fiqhni ham chuqur o\u02bbzlashtirgani, keyinchalik uning muftiy va qozilik qilishiga asos bo\u02bblib xizmat qilgan edi. Uning jadid matbuoti va o\u02bbzi ochgan yangi usul maktablari uchun yozgan islom ma\u02bcrifatiga xizmat qiluvchi darslik, maqola va risolalari o\u02bbz davrining taraqqiyparvar ulamolaridan bo\u02bblganini ko\u02bbrsatib beradi. Xususan, u o\u02bbz asar va maqolalarida\u00a0 birdamlik, ma\u02bcrifatga chorlab, islom ruhoniyati, xalqchil islom amaliyoti va asosiy eng dolzarb masalalardan biri bo\u02bblmish islomiy axloqqa nisbatan bo\u02bblgan munosabati aks etgan [8:266].<\/span><\/p>\n

Mustamlaka zulmi ostida yashayotgan Turkiston musulmonlarining milliy davlatchilik tanazzuli, iqtisodiy qaramligi xalqning ijtimoiy-maishiy, diniy turmushiga naqadar katta ta\u02bcsir qilganini ko\u02bbrgan Behbudiy diniy va dunyoviy isloh masalasini dolzarb hisoblaydi.\u00a0 Davr ruhiyati, xalq ongining muhim omili sanalgan islom dinining sofligi va unga qarshi bo\u02bblgan mutaassibona odat va qarashlar hamda ba\u02bczi mutaassib ulamolarni islohga chorlashni o\u02bbzining asosiy vazifasi deb bilgan. Ayniqsa, mustamlaka hukumatning Turkistonda olib borayotgan siyosati islom dini amaliyotiga o\u02bbta salbiy ta\u02bcsir qilganini Behbudiy quyidagilarda ko\u02bbradi va muammolarga yechimni ham ko\u02bbrsatib o\u02bbtadi.<\/span><\/p>\n

Ta\u02bclimda (ta\u02bclim islohi, ta\u02bcminot, vaqf masalalari);<\/span><\/p>\n

Ulamolar faoliyati (qozi, mudarris va boshqalar);<\/span><\/p>\n

Diniy faoliyatning nazoratsizligi (\u201cIdorai ruhoniya\u201dga ehtiyoj).<\/span><\/p>\n

Ma\u02bclumki, ta\u02bclim islohi masalasi jadidlar faoliyatining asosiy negizi edi. Maktab va madrasa ta\u02bclimida nafaqat dunyoviy fanlar, balki diniy fanlarni o\u02bbqitish ham qoniqarsiz edi. Xonliklar davri so\u02bbnggiga kelib, ta\u02bclim sifati va tizimi yomonlashib bordi, mustamlaka sharoitida esa undan ham battar muammolar girdobiga tushib qoldi. Xususan, madrasalar ta\u02bcminotining qisqarishi, vaqflarning nazoratga olinishi ham ta\u02bclimning ahvolini yanada og\u02bbirlashtirdi. Mana shunday ijtimoiy, iqtisodiy muammolar kuchayib borishiga jim qarab tura olmagan jadidlar, taraqqiyparvar ulamolar qatorida Mahmudxo\u02bbja Behbudiy jamiyatni uyg\u02bbotish, xalqning diniy, dunyoviy savodxonligini oshirishda ta\u02bclimdagi muammolarni quyidagilarda ko\u02bbrdi.<\/span><\/p>\n

\u2013 Darsliklar yetishmasligi, diniy va dunyoviy fanlarning noto\u02bbg\u02bbri taqsimoti. Bunda maktablarda boshlang\u02bbich diniy ta\u02bclim, islom asoslariga oid kitoblar, madrasalarda, islom tarixi, hikmat, hadisshunoslik, Qur\u02bcon tafsiri, islom falsafasi kabi fanlar qisqarib, uning o\u02bbrniga turli \u201cSharh\u201dlar va \u201cBasmala\u201d kabilarga ko\u02bbp vaqt ajratilishi va boshqalar.<\/span><\/p>\n

\u2013 Til muammosi bo\u02bblib, madrasalarda ham darsliklar asosan arab tilida edi. Ammo ularning yangilanmagani arab tilini ham o\u02bbzlashtirish qiyinlashishiga sabab bo\u02bblgan edi. Buning asosiy sababi esa, ta\u02bclimda, xususan, diniy darslar o\u02bbzbek va tojik tillarida olib borilmasligi, bir necha yuz yillik arab tilidagi adabiyotlar hali ham tarjima yoki yangitdan yozilmagani edi. Ko\u02bbrinib turibdiki, maktab va madrasa ta\u02bclimida arab tili muhim ahamiyat kasb etgan. Tabiiyki, arab tilini chuqur o\u02bbzlashtirish islom asoslarini, Qur\u02bcon karimni o\u02bbrganishda muhim o\u02bbrin tutgan. Darhaqiqat, Mahmudxo\u02bbja Behbudiy ham diniy ta\u02bclimga oid fanlar qatorida arab tilini alohida ta\u02bckidlab o\u02bbtib: \u201cArab tilisiz dinimizdin bebahra qolurmiz\u201d<\/em>[2], deb e\u02bctirof etgan. Ya\u02bcni bu tilni mukammal o\u02bbrganish Qur\u02bcon va hadis ma\u02bcnolarini tushunish, ota-bobolari tomonidan arab tilida yozilgan asarlarni o\u02bbqib tushunishda muhim ahamiyatga ega edi [3:123].<\/span><\/p>\n

Hatto, islom asoslari, shariat qonunlari ham arab tilida edi. Iqtidorli talabalarni mustasno qilganda, aksariyat talabalar uchun ancha murakkab bo\u02bblgan, faqatgina dars jarayonida qo\u02bbllangan, kundalik muloqotda iste\u02bcmolda bo\u02bblmagan arab tilida (ko\u02bbp hollarda lug\u02bbatlar yordamida) ta\u02bclim olish o\u02bbquv jarayonini murakkablashtirgan [4]. Bunday sharoitda ta\u02bclim tizimida asosiy predmet hisoblangan islom asoslari, shariat qonunlarini chuqur o\u02bbzlashtirish, ularning mohiyati va amaliyoti haqida keng mushohada qilish, nazariy bilimlarni real hayot bilan bog\u02bblash ancha mushkul bo\u02bblgan. Buni yaxshi anglagan Mahmudxo\u02bbja Behbudiy diniy ta\u02bclim islohida avvalo necha asrlik darslik va qo\u02bbllanmalarni qaytadan ko\u02bbrib chiqish, ularni bolalar tushunadigan o\u02bbz ona tilida yozishni targ\u02bbib qilgan. Jumladan, madrasalarda \u201cIslom tarixi\u201d va \u201cHikmat\u201d, \u201cFalsafai oliy\u201d va dunyoviy bilimlar kabi fanlar o\u02bbqitilmaganidan \u201cislomiyat zid madaniyat va muxolif hikmat va tabiatdir\u201d<\/em>[2], kabi noxolis tushunchalar kelib chiqqanini ta\u02bckidlaydi. Bu esa, o\u02bbz navbatida, islom dinini mutaassib, qoloq, taraqqiyotga g\u02bbov sifatida ko\u02bbrsatish bilan birga, mutaassib va reaksion ruhdagi ulamolar yetishib chiqishiga xizmat qilishi tabiiy edi.<\/span><\/p>\n

Behbudiy ta\u02bclimdagi bu muammolarga o\u02bbzining takliflarini yechim sifatida ko\u02bbrsatadi. Masalan, jadid maktablari uchun diniy va dunyoviy darslik va o\u02bbquv qo\u02bbllanmalar\u00a0 nashr ettiradi va ularni butun Turkiston bo\u02bbylab keng tarqatish va o\u02bbqitishni tavsiya etib, ro\u02bbyxatini o\u02bbzining \u201cSamarqand\u201d gazetasida e\u02bclon qilib borgan[12]. Xususan, uning bolalar uchun mo\u02bbljallangan islom tarixiga oid risolasi, darslik sifatida jadid maktablarining 3-4-sinf o\u02bbquvchilariga tavsiya etilgan. Darslik bir necha fasllarga bo\u02bblingan. Unda islom dinining tarixiy geografik vujudga kelgan makoni, islomgacha bo\u02bblgan Arabiston tarixi haqida qisqacha tarixiy voqeliklar keltirilgan. \u201cNasabi Hazrat payg\u02bbambar\u201d, \u201cSilsilai tohira\u201d, \u201cMavludi sharif\u201d, \u201cValadin Mustafo\u201d, \u201cPayg\u02bbambarlik bashorati\u201d va yana boshqa fasllarida islom dini payg\u02bbambari Muhammad (s.a.v.)ning tarix sahnasiga chiqishi, asta-sekin islom dinining keng yoyilishi, arab xalifaligining vujudga kelishi, to\u02bbrt xalifalar haqida ma\u02bclumotlar berilgan. Maqolada yana\u00a0 maktablar uchun \u201cImloi islomiya\u201d asari ham tavsiya etilgan bo\u02bblib, uning qisqacha mazmuni quyidagicha ifodalangan: \u201cTurkiyda, qalamiy xatida, 36 bet. Risola imon, islom, din, shariat millat, tahorat, namoz, ro\u02bbza, haj, zakot va ularni farz vojib, sunnat makruh va boshqalardan mufassal o\u02bbrgatur\u201d<\/em>[12]. Bu jadid maktablari uchun chop etilgan darsliklar eski usuldagi ta\u02bclimdan farqli ravishda tez va samarali usulda bolalarning diniy savodini chiqarishga xizmat qilgan edi.<\/span><\/p>\n

Shuningdek, Behbudiy o\u02bbz fikrini davom ettirib, mustamlaka hukumati tomonidan o\u02bblkada 1884-yildan ochila boshlangan rus-tuzem maktablari ta\u02bclimini ham qoralaydi: \u201cRus tuzem maktablarg\u02bba o\u02bbqugonlar ziyoli tugul xiyla ham hisoblanmaydular. Alar faqat ruscha chalasavod kishilardir, bu ziyolilar (\u201cobrazavaniyalik\u201d) dagi ixtiyojimizga aholi hanuz ilm hosil aytmabdur\u201d<\/em>[12]. Asosiy muammo sifatida rus-tuzem maktablari mustamlaka manfaatlariga moslab bolalarga ta\u02bclim berilishi, ularda diniy bilim va milliy adabiyot namunalari o\u02bbqitilmaganini alohida ta\u02bckidlab o\u02bbtgan. Behbudiy imperiyaning rus-tuzem maktablari ta\u02bclimi uchun islom diniga oid bilimlar va milliy adabiyot kabi fanlarni qo\u02bbshishni tavsiya qilgan. Shuningdek, gimnaziyalarda diniy ta\u02bclim va \u201cAdabiyoti islomiya\u201d<\/em> uchun mahalliy xalq orasida muallimlar qabul qilish maqsadida hukumatdan ruxsat olish kerakligi haqida yozgan edi [2].<\/span><\/p>\n

Darhaqiqat, Behbudiy ta\u02bclimda islom tarixiga alohida e\u02bctibor beradi. Har bir musulmon o\u02bbz ona vatani tarixini islom tarixidan ayro bilmasdan o\u02bbrganishi lozimligini uqtiradi. Behbudiy tarix fanini o\u02bbquvchilarga o\u02bbtmish haqida juda keng ma\u02bclumotlar berish bilan birga, ularning dunyoqarashini kengaytirish va mantiqiy fikrlashga ham muhim xizmat qilishini quyidagicha ifodalaydi: \u201cMusulmonlik qanday ko\u02bbpaydi va taraqqiy etdi va al-on na uchun musulmonlar tanazzul etdilar? Va iloji xuddoriy va taraqqiy nadur? Muning bilmoq, tarix o\u02bbqumoq kerak. … Qur\u02bconi karimning qariyb to\u02bbrtdan biri tarix va axborni muhtaviyidur\u201d<\/em> [11]. Behbudiy o\u02bbz fikriga misol qilib, hatto ba\u02bczi imom, eshonlarning islom tarixini yaxshi bilmasligini tarix o\u02bbqimaslikning gunohidir, deb ataydi. Darhaqiqat, bu davrda yangi usul maktablari uchun islom tarixini o\u02bbz ichiga olgan yangi turdagi darslik va asarlarga bo\u02bblgan ehtiyoj kuchaygani sababli, jadidlar orasida islom tarixini sodda va ravon tarzda yozish an\u02bcanasi kengaygan edi. Turkistonlik jadidlar orasida Behbudiy bu ishda birinchilardan bo\u02bblgan edi.\u00a0<\/span><\/p>\n

Mustamlaka hukumatning olib borgan siyosati, qonun va nizomlari barcha sohalar qatori diniy ulamolar faoliyatiga ham salbiy ta\u02bcsir qildi.<\/span><\/p>\n

Turkistonda \u201cislom dinini cheklash\u201d yo\u02bblidan borgan o\u02bblka ma\u02bcmuriyati tomonidan ulamolar, qozi va mudarrislarni \u201csaylash\u201d amaliyoti yo\u02bblga qo\u02bbyiladi. Bunda ularning bilimi va tajribasi emas, balki ko\u02bbproq hukmron tuzumga nechog\u02bblik sadoqati, mustamlaka manfaatlari uchun xizmat qila olishi\u00a0 muhim hisoblanar edi. Natijada esa, Behbudiy diniy ulamolar: qozilar va boshqa bir qator vakolatli lavozimlarga poraxo\u02bbr, noloyiq shaxslar saylanib, oqibatda iste\u02bcdodli ulamolar chetda qolib ketganini afsus bilan tilga oladi [1]. Mustamlaka hukumat tomonidan Nizomda mustahkamlab qo\u02bbyilgan Turkiston musulmonlari uchun cheklov va o\u02bbzgarishlarga uchragan qozi va biy sudlari\u00a0 tizimini ko\u02bbrib, ularning huquqiy maqomi va holatini sinchiklab o\u02bbrganadi, o\u02bbzi qozi va muftiy bo\u02bblib ishlagani tufayli ham o\u02bbz fikri va takliflarini ishlab chiqadi. Behbudiy qozilik sudlari tuzilishini o\u02bbzgartirish va isloh qilish zarurligini ta\u02bckidlab, rasmiy ma\u02bcmuriyatning Turkistonda olib borayotgan siyosati va o\u02bbrnatgan qonun-qoidalari turkistonliklarning diniy qadriyatlari, talab-istaklari va turmush-tarziga mutlaqo zidligi, natijada, ijtimoiy-diniy hayotga qanday salbiy ta\u02bcsir qilayotganini tushuntirib bergan edi [7:98].<\/span><\/p>\n

Shuningdek, Behbudiy bu davrda ko\u02bbpaygan soxta tariqatchilar, jumladan, \u201ckaromatgo\u02bby\u201d eshonlar faoliyatini keskin qoralab, \u201cShariatdan bexabar, ammo amalda tariqatni da\u02bcvo qiluvchi\u201dlar deb tanqid qilgan [9]. Eshonlarni sohibkaromatga chiqarib, muqaddaslashtirish noto\u02bbg\u02bbri, shariatga xilofdir, degan. U \u201cmuqaddas\u201d soxta eshon va ruhoniylarga qarshi kurashish maqsadida va muammoga yechim sifatida quyidagi fikrlarini keltirib o\u02bbtadi: \u201cEshonlarni ustidan qaraydurgon bir idorai ruhoniya ochilmog\u02bbi Turkistonga ko\u02bbpdin beri lozimdir. Xolo bizni ilmiy va ruhoniy kishilarimizni boshsiz va intizomsizliklarini bir necha sababi nozirsizliklarindadur\u201d<\/em> [9].<\/span><\/p>\n

Darhaqiqat, Behbudiy haq edi. Rasmiy hukumat diniy muassasa va o\u02bbquv yurtlariga qarshi siyosat olib borib, ularning aholi orasidagi ijtimoiy-iqtisodiy mavqeini pasaytirishga harakat qildi. Shayxul islom, qozikalon, rais, muhtasib kabi lavozimlar bekor qilindi, bir qator diniy ulamolar faoliyatida o\u02bbzgarish va cheklovlar joriy qilindi. Natijada, din ulamolari va diniy hayot birmuncha nazoratsiz, ya\u02bcni boshsiz\u00a0 qolishiga sabab bo\u02bbldi. Diniy ta\u02bclim muammolari, diniy mutaassiblikning kuchayishi kabi holatlarning barchasi esa, aholi o\u02bbrtasida diniy bilimlar yetishmasligiga olib keldi. Oqibatda yuqorida qayd etilgan salbiy holatlar ko\u02bbpaydi.<\/span><\/p>\n

Shuning uchun ham Behbudiy diniy ulamolar faoliyatida intizom, mas\u02bculiyat va adolat\u00a0 susaygani, ulamolarni nazorat\u00a0 qiluvchi \u201cIdorai ruhoniya\u201d deb nomlanuvchi tashkilot tuzish kerakligini alohida ta\u02bckidlagan. U bu borada o\u02bbz takliflarini quyidagi tarzda ifodalaydi. \u201cTurkistonni yagona ehtiyoji idorai ruhoniya va doxiliya tashakkkuli va aning a\u02bczolarini basiratli (ko\u02bbzi o\u02bbtkir) ulushidir.\u00a0 Ammo bu idora faqat ruhoniy bo\u02bblmay, Turkistonni hozirgi quzzoti va tasarrufinda\u00a0 bo\u02bbluvi, mulkiy va doxiliy ish va hukmlarinda muhtavi(ichiga olmoq)\u00a0 o\u02bblsa kerak\u201d<\/em> [6:149]. Idorai ruhoniya Turkistonning 5 viloyatini o\u02bbz ichiga olgan\u00a0 shariat va zamondan xabardor bir shayxul islom besh yilga saylov asosida tayinlanib, Toshkent shahrida faoliyat ko\u02bbrsatishini, shuningdek,\u00a0 5 ta a\u02bclam va 5 a\u02bczo, mirzo va sarkotib tayinlashni taklif qiladi. Ular har bir viloyatdan saylanib, Idorai ruhoniya va doxiliya sho\u02bbbasi shu viloyatlarning musulmonlar yashaydigan \u201ceski shahar\u201d qismida idorasini tashkil etish va ularda bir sadrinishin (rais), 3 ulamo, ya\u02bcni viloyat a\u02bclami va bir oliy ma\u02bclumotli musulmon (viloyat a\u02bczosi), mirzo, sarkotib tayinlashni taklif qilgan edi. Shu bilan birga, u faqat Turkiston musulmonlarinigina emas, kamsonli boshqa din va millat vakillarining ham manfaatlariga xizmat qiluvchi dinlar va millatlararo bag\u02bbrikenglikni ta\u02bcminlovchi fikr va g\u02bboyalarini ham taklif sifatida ko\u02bbrsatgan edi. Ya\u02bcni Turkiston Idorayi ruhoniya va doxiliyasi hamda yerli yahudiylardan saylov ila bir nafar yahudiy olimi ishtirok etishi ko\u02bbzda tutilgan edi [6:149].<\/span><\/p>\n

Behbudiy mustamlaka sharoitida jamiyatni isloh qilish masalasini kun tartibiga qo\u02bbyar ekan, xalqni diniy va dunyoviy ishlarida tez ta\u02bcsir ko\u02bbrsata oladigan omil islom dini ekanini yaxshi anglagan holda, bu yo\u02bblda ulamolarni eng old safda turishini ta\u02bckidlaydi: \u201cXaloyiqni hech kim go\u02bbrdin chiqib isloh etmas. Ulamo, maktab va madrasa isloh etar, vale maktab, madrasa ahli muni o\u02bbylamaydurlar\u201d. Ulamolarning millat peshvosi ekaniga alohida urg\u02bbu beradi.<\/span><\/p>\n

Bu davrda Turkiston musulmonlari umumiy diniy idorasi (mahkama) yo\u02bbqligi sharoitida jadid matbuotida, xususan, o\u02bbzining \u201cOyina\u201d jurnalida fiqh ilmining bilimdoni sifatida ba\u02bczi ijtimoiy-maishiy mavzudagi masalalarga shariat doirasida javob-fatvolar berib borgan. Ayniqsa, xalqni, Turkiston musulmonlarini yurt, millat, din ravnaqi uchun dindoshlar, qardoshlar birlashishi kerakligini bot-bot takrorlaydi. Ayniqsa, taraqqiyparvar jadidlarga nisbatan xalq orasida ularni qoralab, kofirga chiqargan mutaassib ulamolarni tanqid qilib, ularning fikrini inkor etadi. Jadidlar, \u201cmadaniyatparvar musulmon\u201d, taraqqiyparvarlarga nisbatan bobiy deb atalishini qoralaydi: \u201cHolbuki, \u201cbobiy va mosun\u201d boshqa, taraqqiyparvar musulmon boshqadur. Bobiylik va mosunlik ila faxr qilaturgon nomusulmonlar bo\u02bblganidek, taraqqiyparvar musulmon bobiy va mosunlikni o\u02bbzig\u02bba nisbat berishni abadan qabul qilmaydur\u201d<\/em>[10]. Behbudiy bobiylik(bahoiylik)ni islomga aloqador bo\u02bblmagan mustaqil din sifatida qayd etib, taraqqiyparvar jadidlarning islohotparvar qarashlari uchun ularni \u201cbobiylar\u201d kabi uydirma bilan qoralashini tanqid qilgan.<\/span><\/p>\n

Behbudiy islom olamida islohotchilik g\u02bboyalari bilan tanilgan mashhur misrlik islohotparvar ulamo Muhammad Abduning fatvolariga ijtimoiy-maishiy masalalarga yechim berishda suyangan. \u201cIshlyapa\u201d, \u201cshapka\u201d va boshqa Ovrupo kiyimlarini kiymoq shariati islomiyacha hech bir zararlik emasdur. Ya\u02bcni shar\u02bcan mutlaqo durustdur[5], deb ta\u02bckidlaydi. Shuningdek, ilm istash niyatida xorijda ta\u02bclim olish, boshqa din vakillari pishirgan taomlarni yeyish va boshqa maishiy mavzudagi masalalarga Qur\u02bcon va hadisdan misollar keltirib, shar\u02bcan joiz bo\u02bblgan javob fatvolarni beradi. Islom yengillikni istashini, ilm olish har bir erkak va ayol uchun farz amal ekanini muqaddas oyatlar va hadislar bilan asoslab beradi. Qayd etish joizki, Mahmudxo\u02bbja Behbudiy matbuotda har bir masala yuzasidan fikr berganda, xalqqa yuzlanganda, albatta, Qur\u02bcon oyatlari va hadislardan arab tilida va tarjimasi bilan misollar keltirib, o\u02bbz fikrini dalillaydi. Tabiiyki, bu usul o\u02bbz davrining ma\u02bcrifatparvar ulamosi uchun xos bo\u02bblib, dinning xalq uchun muhim omilligini hisobga olgan holda, uning ta\u02bcsirli bo\u02bblishini ta\u02bcminlar edi. Behbudiy haj va boshqa xorijga safarlari asnosida nafaqat Turkiston, balki necha yuz million musulmon xalqlarning diniy va dunyoviy hayot tarzini ko\u02bbrib, ko\u02bbplab ulamo va ma\u02bcrifatparvarlar bilan tanishib, islom olamining ahvolidan xabardor bo\u02bbladi. Tabiiyki, bu safarlar, unga musulmon olamini yaxlit bir ummat sifatida ko\u02bbrib, isloh va taraqqiyotga chorlovchi o\u02bbz davrining islohotparvar ulamolari fikr va qarashlari bilan tanishish imkonini ham bergan edi.<\/span><\/p>\n

M.Behbudiy mustamlaka sharoitida islom sofligini saqlash, turli marosim va urf-odatlarning islom diniga nechog\u02bbli aloqadorligini to\u02bbg\u02bbri anglab yetish, turli bid\u02bcatlarga qarshi kurashish masalalarida xalqqa to\u02bbg\u02bbri yo\u02bbl ko\u02bbrsatish, Qur\u02bconi karim, hadislar asosida, hanafiya mazhabi doirasida tushuntirishlar berishga harakat qilgan. Buning uchun esa, diniy ta\u02bclimni to\u02bbg\u02bbri tashkil etish, islom asoslarini chuqurroq o\u02bbrgatish va bu orqali xalqni ma\u02bcrifatli qilishga chorlagan. Ya\u02bcni islom dini ilm-ma\u02bcrifat, jamiyat va davlat rivoji uchun to\u02bbg\u02bbonoq emas, aksincha islom ilm-fan homiysi va rag\u02bbbatchisi bo\u02bbla olishini o\u02bbz diniy qarashlari orqali ko\u02bbrsatib bera olgan.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/strong>FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:<\/strong><\/span><\/div>\n
    \n
  1. \n
    Behbudiy M. Bizga isloh kerak \/\/ \u201cNajot\u201d gazetasi. \u2116 7.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  2. \n
    Behbudiy M. Felyeton. Ehtiyoji millat \/\/ Turkiston viloyatining gazeti. \u211675.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  3. \n
    Vasliy S. Har bir musulmonning arab tilig\u02bba oshno bo\u02bblishi zarur \/\/Al-isloh. \u2116 123. \u2013 1916. \u2013 B.123.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  4. \n
    Ziyoyeva D.X. XIX asr oxiri \u2013XX asr boshlarida Turkistonda an\u02bcanaviy ta\u02bclim tizimi muammolari \/\/ Islom universiteti axborotnomasi. \u2116 2009.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  5. \n
    Kiyim va tashabbuh masalasi \/\/ \u201cOyina\u201d jurnali. 1914-yil 14-iyun. 34-son.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  6. \n
    Mahmudxo\u02bbja Behbudiy. Turkiston madaniy muxtoriyati\u00a0 loyihasi \/\/ \u201cJahon adabiyoti\u201d jurnali. Nashrga tayyorlovchi B.Qosimov. 2003-yil. 8-son. \u2013 B.149.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  7. \n
    Ergasheva M. Mahmudxo\u02bbja Behbudiy qozilar faoliyati va ularning huquqiy maqomi to\u02bbg\u02bbrisida \/\/ Mahmudxo\u02bbja Behbudiy merosining milliy g\u02bboya targ\u02bbibotidagi ahamiyati\u201d ilmiy maqolalar to\u02bbplami. \u2013 T.: 2014. \u2013 B.98.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  8. \n
    Mahmudxo\u02bbja Behbudiy. Tanlangan asarlar. Ingeborg Baldauf. Mahmudxo\u02bbja Behbudiy Falastinda. Nashrga tayyorlovchi, to\u02bbplovchi, so\u02bbzboshi, izohlar muallifi B.Qosimov. \u2013 T.: Ma\u02bcnaviyat, 2006. \u2013 B.266.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  9. \n
    Mahmudxo\u02bbja Behbudiy. Andijonda yana bir eshon \/\/ Turkiston viloyatining gazeti. \u2116 1907<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  10. \n
    Mahmudxo\u02bbja. Sart so\u02bbzi majhuldir \/\/ \u201cOyina\u201d jurnali. \u2116 1914 yil 19 aprel.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  11. \n
    Mahmudxo\u02bbja. Tarix va jug\u02bbrofiya \/\/ \u201cOyina\u201d jurnali. 27-son. 1914-yil 3-aprel.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  12. \n
    Usuli jadid maktablari uchun bosilgan kitoblar \/\/ \u201cSamarqand\u201d gazetasi. \u2116 1913 yil 30 iyul.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  13. \n
    Hoji Muin. Mahmudxo\u02bbja Behbudiy. \/\/ \u201cUchqun\u201d jurnali. \u2116 1. 1923.<\/span><\/div>\n<\/li>\n<\/ol>\n
    Nigora RAHIMJONOVA,<\/span><\/strong><\/div>\n
    O\u02bbzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tarix instituti katta ilmiy xodimi, PhD<\/span><\/strong><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Turkiston jadidlik harakatining asoschisi, taraqqiyparvar ulamo\u00a0 Mahmudxo\u02bbja Behbudiy 44-yil umr ko\u02bbrgan bo\u02bblsa-da, shu qisqa umri davomida ijtimoiy-siyosiy, diniy faoliyati bilan Turkiston tarixida muhim iz qoldirdi. Uning 200 dan ortiq\u00a0 maqolalari, darslik va asarlari hozirgi kunga qadar o\u02bbz dolzarbligini yo\u02bbqotmay kelmoqda. Shu kunga qadar Behbudiyning ko\u02bbproq ijtimoiy-ma\u02bcrifiy, siyosiy faoliyati va qarashlari ko\u02bbproq yodga olinsa-da, diniy qarashlariga …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":45084,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"yoast_head":"\nMAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-09-12T05:10:08+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-09-11T05:13:05+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/isloh1209.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"660\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"394\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Markaz\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Markaz\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"11 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz\",\"name\":\"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/isloh1209.jpg\",\"datePublished\":\"2025-09-12T05:10:08+00:00\",\"dateModified\":\"2025-09-11T05:13:05+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\"},\"description\":\"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/isloh1209.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/isloh1209.jpg\",\"width\":660,\"height\":394},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\",\"name\":\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"description\":\"bukhari.uz\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\",\"name\":\"Markaz\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.bukhari.uz\/\"],\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","og_description":"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI","og_url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz","og_site_name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/","article_published_time":"2025-09-12T05:10:08+00:00","article_modified_time":"2025-09-11T05:13:05+00:00","og_image":[{"width":660,"height":394,"url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/isloh1209.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Markaz","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@www_bukhari_uz","twitter_site":"@www_bukhari_uz","twitter_misc":{"Written by":"Markaz","Est. reading time":"11 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz","url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz","name":"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/isloh1209.jpg","datePublished":"2025-09-12T05:10:08+00:00","dateModified":"2025-09-11T05:13:05+00:00","author":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c"},"description":"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#primaryimage","url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/isloh1209.jpg","contentUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/isloh1209.jpg","width":660,"height":394},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=45083&lang=oz#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bukhari.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"MAHMUDXO\u02bbJA BEHBUDIY DINIY QARASHLARIDA ISLOH MASALASI"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website","url":"https:\/\/bukhari.uz\/","name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"bukhari.uz","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c","name":"Markaz","sameAs":["https:\/\/www.bukhari.uz\/"],"url":"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45083"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45083"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45083\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":45085,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45083\/revisions\/45085"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/45084"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45083"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45083"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45083"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}