{"id":39566,"date":"2025-01-09T09:42:22","date_gmt":"2025-01-09T04:42:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=39566"},"modified":"2025-01-08T12:45:32","modified_gmt":"2025-01-08T07:45:32","slug":"samarqand-ma%ca%bcrifatparvarlarining-turkiston-milliy-matbuotini-shakllanishidagi-o%ca%bbrni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz","title":{"rendered":"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI"},"content":{"rendered":"

Jadidlar davriy matbuotga targ\u02bbibot va tashviqotning muhim vositasi sifatida qaragan. Ularning fikricha, milliy matbuot Markaziy Osiyoning hayotiy muammolarini hal etishning bosh vositasiga aylanishi mumkin edi. Umuman Turkiston jadidlarining asosiy xizmatlaridan biri aynan XX asr boshlarida mintaqada musulmon va milliy mustaqil matbuotga asos solganidir.<\/span><\/p>\n

Mintaqada mavjud gazeta va jurnallar tashkilotchilari, mualliflari, o\u02bbquvchilari, targ\u02bbibotchilari va tarqatuvchilari jadidlarning o\u02bbzi bo\u02bblgan. Ular tashqi dunyoga ochiq bo\u02bblish kerakligini tushundi va imkon bo\u02bblishi bilan qisqa muddatli bo\u02bblsa-da, o\u02bbz matbuotini yaratdi. Shubhasiz, bu borada Samarqand ma\u02bcrifatparvarlarining xizmati beqiyos bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

Jadidlarning ilk nashrlari qatoriga 1907-yil 21-avgustda samarqandlik Mahmudxo\u02bbja Behbudiy yordami bilan rus hokimiyati ko\u02bbmagida chiqarilgan \u201cTujjor\u201d (Savdogar) gazetasini keltirish mumkin [1:108]. Uning asoschisi toshkentlik badavlat savdogar va yirik tadbirkor Saidkarim Saidazimboy (Mir Said Azimboyev) bo\u02bblib, u bir paytlar Rossiya hukumati oldidagi xizmatlari uchun hatto Toshkentning umrbod faxriy fuqarosi unvoniga sazovor bo\u02bblgan. Gazeta muharriri toshkentlik Mullo Hoshim bo\u02bblgan. Ushbu gazeta mahalliy tilda haftada 2-3 marta chiqadigan milliy, siyosiy va kundalik gazeta edi.<\/span><\/p>\n

Jadidlarning \u201cTujjor\u201d gazetasi asosan mahalliy savdogar va tadbirkorlar uchun mo\u02bbljallangan edi. Uning asosiy yo\u02bbnalishi tijorat aloqalari va savdo korxonalarini rivojlantirishga ko\u02bbmaklashish edi. Gazetaning deyarli barcha sonlari Saidkarim Saidazimboy va uning savdo raqobatchisi Orifxo\u02bbjaboy o\u02bbrtasidagi munosabatlarni oydinlashtirishga bag\u02bbishlangan edi. Gazetaning siyosiy yo\u02bbnalishi esa \u201cTaraqqiy\u201d va \u201cXurshed\u201ddan ham mo\u02bb\u02bctadilroq bo\u02bblgan. \u201cTujjor\u201dda bu gazetalar ijtimoiy tizimni isloh qilish talablari uchun ayblangan.<\/span><\/p>\n

\u201cTujjor\u201d gazetasining birinchi soni bosh muharriri ruknida Saidkarim Saidazimboy haqli ravishda \u201czamonaviy dunyoni matbuotsiz tasavvur etib bo\u02bblmaydi. Aynan matbuot mashhur insonlar hayotidan ijobiy misollar haqida hikoya qiladi. Ammo matbuot gunoh va yaxshilik o\u02bbrtasidagi farqni o\u02bbrgatish uchun yaratilgan\u201d deb yozadi [1:95].<\/span><\/p>\n

\u201cTujjor\u201d gazetasida rus kadetlari fikri keltirilib, unda konstitutsiyaviy monarxiya jadidlar uchun eng maqbul siyosiy tuzum deb hisoblangan. 1907-yil 21-dekabrda gazetada quyidagilar yozilgan edi: \u201cBiz kursantlarning qonun loyihalariga qo\u02bbshilishimiz kerak, chunki kadetlar dasturi bizning hayotimiz uchun eng mos va biz uchun juda foydali\u201d [23:752]. Gazetaning faqat 36 ta soni nashr etilgan va u 1908-yilda yopiladi.<\/span><\/p>\n

1913-1915-yillarda Turkiston o\u02bblkasida jadid jurnalistikasi tarixida yangi to\u02bblqin yuz berdi. Bu davrning eng katta voqeasi \u201cSamarqand\u201d gazetasining nashr etilishi bo\u02bblib, uning birinchi soni 1913-yil aprel oyida chiqqan. \u201cSamarqand\u201d gazetasi o\u02bbz muharriri Mahmudxo\u02bbja Behbudiy hisobidan haftada 2 marta 500 tirajda chiqarilgan [1:97].<\/span><\/p>\n

Dastlab gazetaning hajmi ikki, 7-sondan keyin to\u02bbrt sahifadan chiqa boshladi. \u201cSamarqand\u201dda ham tojik, ham o\u02bbzbek tillarida maqolalar chop etilgan. Unda Said Rizo Alizoda, Xoji Muin, Faxriddin Roji, Nurmuhammadbek, Nusratullo-Mullo, Mullo Ibrohim Said Kamol, Mirzo Qora kabi jadid ma\u02bcrifatparvarlari va boshqa qator jurnalistlar o\u02bbz maqolalarini nashr e\u02bclon qilgan. Gazeta sahifalarida jadid shoirlari she\u02bcrlari ham e\u02bclon qilingan [15:12]. Masalan, gazetaning 1913-yil 20-avgust sonida maorifning ashaddiy targ\u02bbibotchisi Toshxo\u02bbja Asiriyning yangi usul maktablari haqidagi she\u02bcri e\u02bclon qilingan.<\/span><\/p>\n

Mahmudxo\u02bbja Behbudiy \u201cBizning dasturimiz\u201d nomli maqolasida bunday yozadi: \u201cNashrimizning maqsadi \u2013 Turkiston musulmonlari orasida umumiy Yevropa va xususan, rus madaniyatiga qiziqish uyg\u02bbotishdir. Turkiston ularni ishontirish uchun bir tomondan, rus madaniyati, fuqaroligi va qonunlari biz musulmonlar uchun foydalidir, bundan tashqari, na Qur\u02bcon, na shariat bunga qarshidir [1:99].<\/span><\/p>\n

Jadid matbuotida ta\u02bclim-tarbiya muammolari eng ustuvor mavzu bo\u02bblib kelgan. Qolaversa, maorif masalalari \u201cSamarqand\u201d gazetasida juda qiziqarli tarzda muhokama qilinadi. Mahmudxo\u02bbja Behbudiy o\u02bbzining mashhur \u201cTa\u02bctil\u201d maqolasida rus, arman va yahudiylarning farzandlari qo\u02bblida papka bilan maktabga borishi, hattoki, ta\u02bctilga chiqishini ta\u02bckidlab, musulmon bolalari \u201cyil bo\u02bbyi dam oladi\u201d deydi. Muallif bu holat oqibatlarini ochib berar ekan, \u201cturkistonliklar ilg\u02bbor xalqlardan kuch jihatdan emas, balki bilim jihatdan yigirma besh yil orqada qolib ketgan, turkistonliklarning butun xo\u02bbjaligi, savdo va hunarmandchiligi ham orqada qolgan\u201d deb yozadi [7:299]. Mahmudxo\u02bbja Behbudiy bunday holatning asosiy sababini xalq ta\u02bclimi sohasidagi ahvol deb bilgan.<\/span><\/p>\n

Jadid matbuotida turli madaniy loyihalarni amalga oshirishda tadbirkorlar ishtiroki alohida yoritila boshlanadi. \u201cSamarqand\u201d gazetasining 1913- yil 2-avgustdagi 23-sonida kinoteatr sotib olib, kino tomosha qilish uchun zal ochgan savdogar Mullo Umar Abdug\u02bbafforning sa\u02bcy-harakati olqishlanadi. Gazetaning yana bir sonida esa: Usmonjon Afandi Muljamiy \u201cAtfol\u201d nomli jadid maktabiga globus va besh qit\u02bca xaritasini sovg\u02bba qilgani, shu munosabat bilan tahririyat unga minnatdorchilik bildirib, shunday insonlar ko\u02bbpaysin degan tilak bildirgan [1:100].<\/span><\/p>\n

Homiylarni rag\u02bbbatlantirish maqsadida gazetada tez-tez ularning taqlid qilishga arziydigan jihatlari e\u02bclon qilib boriladi. Shunday qilib, gazetada \u201cUlkan sovg\u02bba\u201d maqolasida Armanistonda bir boy savdogar o\u02bblimidan keyin 100 ming rubl miqdorida katta mablag\u02bbni ta\u02bclim ehtiyojlari uchun qoldirgani haqida xabar chop etiladi. \u201cXasaniya madrasasi\u201d nomli boshqa maqolada muallif Qozon shahrida joylashgan ushbu ta\u02bclim dargohi haqida diqqatga sazovor tafsilotlarni ma\u02bclum qilibgina qolmay, \u201cMahalliy boylar Turkistonda ham shunga o\u02bbxshash ta\u02bclim muassasasini hali moliyalashtirmagan\u201d, deb shikoyat qiladi. Armanistonda esa \u201cDorul muallimin\u201d o\u02bbzining 25 yilligiga 17 364 rubl sovg\u02bba oldi..\u00bb deb ma\u02bclumot beradi [7:303].<\/span><\/p>\n

Jamiyatdagi odob-axloq muammolari ham \u201cSamarqand\u201d nashri xodimlari e\u02bctiboridan chetda qolmadi. Jumladan, gazetada Konibodom qozisi qimorxonani axloqsiz turmush tarzini keltirib chiqarayotgani uchun yopishni talab qilgani, odamlarning masjid yonida pivoxona ochilishiga ham keskin qarshi chiqqani haqida ma\u02bclumot beriladi. Qayd etilishicha, \u201cyevropaliklar yoki ruslar pivoxonaga tashrif buyursa mayli, agar u musulmon bo\u02bblsa, bu uyatdir va uni to\u02bbxtatish kerak\u201d [7:401].<\/span><\/p>\n

\u201cSamarqand\u201d gazetasi tez orada Turkiston jadidlarining ma\u02bcnaviy chirog\u02bbiga aylangan bo\u02bblsa-da, 1913-yil sentyabr o\u02bbrtalarida 45-sonidan so\u02bbng moliyaviy muammolar sababli uni nashr etish to\u02bbxtatiladi. \u201cSamarqand\u201dning iqtisodiy qiyinchiliklarini uning muharriri va mualliflari achchiq va kinoya bilan aholining maktab va gazeta islohotiga, umuman, taraqqiyotga qarshiligi, shuning uchun ham boshqa islohot qanday bo\u02bblishini bilishdan manfaatdor emasligi bilan izohladi.<\/span><\/p>\n

O\u02bbrta Osiyoda mahalliy jadidlarning \u201cOyina\u201d jurnali sezilarli darajada mashhur bo\u02bblib, Samarqandda B.G\u02bbazarov va K.Sliyanovlar bosmaxonasida litografik usulda nashr qilingan. U 1913-yil 20-avgustdan 1915-yil 15-iyungacha Mahmudxo\u02bbja Behbudiy muharrirligida 400-600 nusxada chop etilgan. Jurnal haftada bir marta nashr qilinib, har bir sonining hajmi 24 sahifadan iborat bo\u02bblgan. Oxirgi o\u02bbn sonining har biri 32 sahifadan nashr etilgan. \u201cOyina\u201d jurnalining 68 ta soni jami 1720 sahifadan iborat bo\u02bblgan [8:87-88]. \u201cOyina\u201d jurnalini chiqarish mas\u02bculiyati M.Behbudiydan tashqari asosan samarqandlik jadidlar Said Rizo Alizoda, Xoji Muin va Faxriddin Rojiy zimmasida bo\u02bblgan. Mahmudxo\u02bbja Behbudiy xorijiy mamlakatlarga qilgan safari tufayli uning yo\u02bbqligida jurnal muharriri vazifasini vaqtincha Said Rizo Alizoda bajargan. Jurnal Turkiston va Buxorodan tashqari Kavkaz, Eron, Afg\u02bboniston, Hindiston va Turkiyada ham tarqalgan.<\/span><\/p>\n

\u201cOyina\u201d jurnalining ko\u02bbrinishi diqqatga sazovor bo\u02bblib, u qulay formatda va oson o\u02bbqiladigan shriftda nashr etilgan. Jurnal muqovasi to\u02bbrt tilda arab grafikasi va kirill alifbosining uyg\u02bbunligida sarlavha bilan bezatilgan: forscha \u201cOyina\u201d, turkiy tilda \u201cKo\u02bbzgu\u201d, arabchada \u201cMir\u02bcot\u201d va ruscha \u201cZerkalo\u201d [3:32]. Oxirgi sahifalari rus tilidagi reklama va ma\u02bclumotlar uchun ajratilgan. Fotosuratlarda asosan Samarqand me\u02bcmoriy yodgorliklari va jurnal muharriri Mahmudxo\u02bbja Behbudiyning sayohat to\u02bbxtash joylari aks etgan.<\/span><\/p>\n

Shoir va pedagog Faxriddin Rojiy jurnalning birinchi sonida \u201cOyina pokmi?\u201d maqolasi bilan (Oyina nima?) jurnal nomini tanlanishini tushuntiradi: \u201cOyina bu sizning tashqi ko\u02bbrinishingizni aks ettiradi va yuzingizda kasallik belgilari paydo bo\u02bblganini ko\u02bbrib, siz davolanishni boshlaysiz. Odamlar bir-biriga ko\u02bbzgu bo\u02bblib, jamiyatga bu haqda haqiqatni aytadilar. Qudratli Xudo faqat insonga ko\u02bbzgu yaratish qobiliyatini bergan\u201d [4:328]. \u201cOyina\u201d jurnali qariyb uch yil davomida O\u02bbrta Osiyo xalqlari ijtimoiy hayotining ko\u02bbzgusiga aylanib, bir vaqtning o\u02bbzida har bir sonida yer yuzidagi turli voqea-hodisalar haqida ma\u02bclumot bergan.<\/span><\/p>\n

Turkiston jadid matbuoti rivojlanishida Mahmudxo\u02bbja Behbudiy, Faxriddin Rojiy, Hoji Muin, Said Rizo Alizoda va jadid harakatining boshqa arboblari ham faol hamkorlik qilgan. Saidahmadi Vasli, Siddiqi Ajziy, Muhammad Nurmuhammadzoda Xatoy, samarqandlik Nushervon Yovushev, Abdulla Qodiriy, toshkentlik To\u02bblagan Xo\u02bbjamyorov, andijonlik Abdulhamid Cho\u02bblpon, Abdurauf Fitrat, Abdusalom Azimiy, Mullo Zafar maxdum Xo\u02bbqandiy, Akobir Mansuriy, Muhammad Said Dog\u02bbistoniy va qo\u02bbqonlik Mirzo Hamdam Mirzoxomidzoda, Mirzo Siroj Hakim, Zuhriddin Fatxittinzoda, Abdurahmon maxdum Muftizoda, Sadriddin Ayniy, Asadi Buxoriy, buxorolik Mir Sarvar, Niyoz Rajabzoda, namanganlik Xolmuhammad Oxun, kattaqo\u02bbrg\u02bbonlik Badriddin Sharif, xo\u02bbjandlik Said Boboxon Ahroriy va boshqalar shular jumlasidandir. Ularning asarlari nashrlarning asosiy ruhini aks ettirgan. Ko\u02bbplab maqolalarni jadidlar o\u02bbz taxallusi bilan nashr qilgan. Sadriddin Ayniy \u201cSod. Ayn.\u201d, Said Rizo Alizoda \u201cSin. Ayn.\u201d, Nushervon Yovushev \u201cNun. Yo.\u201d, Faxriddin Rojiy \u201cFe. Re.\u201d, Mirzo Siroj Hakim \u201cMim. Sin.\u201d, Hoji Muin Shukrullo \u201cXe.Mim.\u201d [3:87] va boshqalar shular jumlasidandir.<\/span><\/p>\n

Dastlab musulmon diniy ta\u02bclimining eski tizimini isloh qilish, yangi uslubdagi maktablar yaratishni o\u02bbz oldiga maqsad qilib qo\u02bbygan jadidlar \u201cOyina\u201d jurnaliga muhim targ\u02bbibot va tashviqot vositasi sifatida katta umid bog\u02bblagan. Jurnal muharriri va ko\u02bbplab maqola mualliflari Ismoilbey Gasprinskiy va uning \u201cTarjimon\u201d jurnalining g\u02bboyaviy ta\u02bcsirida bo\u02bblgan. \u201cOyina\u201d sahifalarida berilgan I.Gasprinskiy vafotiga bag\u02bbishlangan maqola, she\u02bcr va fotosuratlar hozirgi kunda jadidlar g\u02bboyaviy qarashlari haqida tasavvur hosil qilishimizga yordam beradi.<\/span><\/p>\n

Jurnal maqolalarida mualliflar insonparvarlik jamiyati asosini faqat ta\u02bclim sohasidagi chuqur islohotlarda deb ko\u02bbrsatadi. Shunday qilib, Zuhriddin Fathiddinzodaning \u201cOyina\u201d jurnalidagi \u201cIlm va taraqqiy\u201d, \u201cMuxovarai mullo va tarafdori taraqqiy\u201d [9:13] kabi maqolalari Buxoroda maktab islohoti masalalariga bag\u02bbishlangan bo\u02bblib, muallif aholini ta\u02bclim islohotini talab qilishga chaqiradi. Buxorolik ma\u02bcrifatparvarlar Mullo Abdurahmon Maxdum, Ismoil Sadriy, Qori Abdulvosit va boshqalarning maktab islohoti va ta\u02bclimi haqidagi maqolalari ham xuddi shunday mazmunda yozilgan.<\/span><\/p>\n

\u201cOyina\u201d sahifalarida ilm-fan va madaniyat masalalariga doimiy e\u02bctibor qaratilgan. Ularda Zarafshon va Farg\u02bbona vodiylari aholisi urf-odatlari va turmush tarziga oid qimmatli ma\u02bclumotlar, arxeologik tadqiqot natijalari, o\u02bbsimlik va hayvonot dunyosi, Turkiston geografiyasi haqidagi maqolalar e\u02bclon qilingan. Shunday qilib, 1913-yilda \u201cOyina\u201d jurnalining sakkizta sonida rus arxeologi Vasiliy Vyatkinning \u201cUlug\u02bbbek rasadxonasi\u201d [10:132] nomli ilmiy maqolasi nashr qilingan. Tadqiqotda Turkiston o\u02bblkasi tarixini o\u02bbrganishga katta hissa qo\u02bbshgan ilmiy izlanishlar natijalari haqida ma\u02bclumot berilgan.<\/span><\/p>\n

Jadid teatrlarining faoliyati ham \u201cOyina\u201d jurnalining e\u02bctiboridan chetda qolmadi. Jadid davriy nashrlarida ko\u02bbpincha milliy teatr va xalq tomoshalari haqida xabar berilgan. Jadidlar maktablarni va jamiyat hayotini o\u02bbzgartirish, dunyoviy madaniyat yutuqlarini egallashga harakat qilish uchun kurashda ko\u02bbp jihatdan sahna san\u02bcatiga tayangan. Shuning uchun \u201cOyina\u201d sahifalarida teatr va kino mavzusi fundamental nashr va premyeralar haqidagi xabarlar, o\u02bbquvchilar xatiga javob, taqriz hamda she\u02bcrlar ko\u02bbrinishida berilgan. \u201cOyina\u201d jurnali sahifalarida teatrning shakllanish tarixi, uning O\u02bbrta Osiyo xalqlari madaniy hayotida tutgan o\u02bbrni haqidagi ma\u02bclumotlar berib borilgan [11:8].<\/span><\/p>\n

Jurnal bosh muharriri, muallifi, tashkilotchisi va homiysi Mahmudxo\u02bbja Behbudiy yangi asrda ilm-fan, madaniyat tarixi, tafakkur rivoji haqida hech bo\u02bblmaganda boshlang\u02bbich tushunchalar berish maqsadida o\u02bbzining \u201cTarixi ixtiroi bashar\u201d (Insoniyatning kelib chiqishi tarixi), \u201cTarix va jug\u02bbrofiya\u201d (Tarix va geografiya), \u201cJug\u02bbrofiya pokmi?\u201d, \u201cHifzi sihati oila\u201d (Oila salomatligi), \u201cOftob\u201d (Quyosh) va boshqa maqolalarini nashr etadi [12:217]. Shunday qilib, \u201cOyina\u201d jurnalining 27 va 28-sonlarida chop etilgan \u201cTarix va geografiya\u201d maqolasida bu mavzularni bid\u02bcat va gunoh sanaganlarga murojaat qiladi. Muallif bu ilmlarning zamonaviy sharoitda zarurligini isbotlab, ushbu fanlar jadidlarning yangi usul maktabi kashfiyoti emasligi, balki jamiyat hayotida azaldan mavjud ekanini ta\u02bckidlaydi. Bu maqolada Mahmudxo\u02bbja Behbudiyning tarixga munosabati ifodalangan. U bu haqda bunday deb yozgan edi: \u201cXalq, mamlakat va islom tarixini bilmay turib, musulmonlarning na davlat arbobi, na islom xizmatchisi va na olim bo\u02bblishi mumkin emas. Tarix hamma narsani tushuntirib beradi: davlatlarning yuksalishi va qulashi sabablari, xalq e\u02bctiqodi ahvoli, islom dinining tanazzulga uchrashi, islom asoslarining buzilishi. Komil va adolatli bo\u02bblish uchun tarixni bilish kerak, hech qanday bilim tarixni bilmasdan mukammal bo\u02bblmaydi. Podshoh, vazir, davlat amaldorlari va siyosiy arboblar tarix bilimiga muhtojdirlar\u201d [3:17].<\/span><\/p>\n

Mahmudxo\u02bbja Behbudiy afsus bilan yozgan edi: \u201cO\u02bblka tarixi bo\u02bbyicha haligacha foydalanish uchun yetarli darajada qulay bo\u02bblgan tartibli asar yo\u02bbq. Turk, fors va arab tillarida ko\u02bbplab kitoblar yozilgan bo\u02bblib, ruslar va boshqa yevropaliklar ulardan foydalangan va hozir ham foydalanmoqda. Ammo aholi bu kitoblardan ko\u02bbra ertak, rivoyat, urf-odat va ishqiy g\u02bbazallarni afzal ko\u02bbrishini inobatga olsak, nashriyotlar moddiy manfaat ko\u02bbrish maqsadida asosan ana shunday kitoblarni chop etadilar. Tarixni unutish gunohi ulardadir. Tarixni afsonalar asosida yozish jinoyatdir\u201d [2:110].<\/span><\/p>\n

\u201cOyina\u201d jurnalida islom va Qur\u02bcon tarixiga alohida e\u02bctibor berilgan. Bu o\u02bbziga xos materiallarni sinovdan o\u02bbtkazish edi. Keyinchalik ularning asosiy qismi alohida kitob holida nashr etilgan bo\u02bblib, hozir ham ilmiy qimmatga ega, ayniqsa Abdurauf Fitrat va Mahmudxo\u02bbja Behbudiy maqolalari ahamiyatlidir [21:110]. Jurnalning Markaziy Osiyo aholisining diniy hayotiga oid nashrlaridagi ko\u02bbp joyni musulmonlar uchun muqaddas joylarga ziyorat qilish, haj qoidalari va yo\u02bbllari, uni amalga oshirish muammolari va boshqa shunga o\u02bbxshash ma\u02bclumotlar egallagan. Bu materiallar asosan informatsion xususiyatga ega bo\u02bblgan. Shu bilan birga, \u201cOyina\u201d nafaqat islom dini va musulmonlar hayotiga oid ma\u02bclumotlar bilan cheklanib qolmay, balki boshqa din vakillari haqida ham ma\u02bclumot bergan. Masalan, mintaqada ilk cherkovlarning tashkil etilishi va ularning muammolari, turli nasroniy sektalarining mavjudligi va ularning turmush tarzi, yahudiylarning diniy hayoti haqida ma\u02bclumotlar muntazam nashr etilgan [7:402].<\/span><\/p>\n

O\u02bbrta Osiyo jadidlari uchun mintaqa musulmonlari yagona millat hisoblansa-da, lekin xalq nomi ularning tili bilan belgilanmagan. Jadidlar harakatining ko\u02bbzga ko\u02bbringan namoyandasi Said Rizo Alizoda \u201cHar bir xalq o\u02bbz tili bilan faxrlanadi\u201d nomli maqolasida shunday yozadi: \u201cIlg\u02bbor xalqlar til muammosini o\u02bbzining ustuvor vazifalari qatoriga qo\u02bbyadi. Ular o\u02bbz ona tilidan o\u02bbzlashtirilgan so\u02bbzlarni topib, shu darajada tuzatadilarki, bu so\u02bbzlar o\u02bbrniga o\u02bbz ona tilidan ikki-uch yangi so\u02bbz topadilar. Bu adabiyot va millat taraqqiyotining ko\u02bbrsatkichidir. Darhaqiqat, o\u02bbz tilini qarz olishdan, begona so\u02bbzlardan saqlaganlar millati, dini va urf-odatlarini saqlaydi. Biroq bilimsizligimiz va savodsizligimiz tufayli bu muhim muammoni tushunmayapmiz. Bizning muhitimizda taqlid belgisi sifatida rus va fransuz so\u02bbzlari qo\u02bbllanadi…\u201d [14:20].<\/span><\/p>\n

Jadidlar matbuoti sahifalarida qoralangan jamiyatning yana bir ijtimoiy illati to\u02bby va boshqa tadbirlarga ortiqcha sarf-xarajat qilish edi [8:87-88]. Bu muammo \u201cOyina\u201d jurnali sahifalarida ko\u02bbproq muhokama qilinib, tanqid qilingan. Jadidlar to\u02bby va boshqa ma\u02bcrakalarga nomutanosib xarajatlar aholining ma\u02bcrifatsizligi oqibati ekanini, bu odatning xalqqa zararli ekanini ta\u02bckidladi. Bunday odatlar Qur\u02bcon va hadis qoidalariga to\u02bbg\u02bbri kelmaydi. Jadidlar fikricha, to\u02bby-ma\u02bcrakalarga ajratilgan mablag\u02bb yoshlar tarbiyasiga sarflanishi kerak edi. Mintaqa musulmonlari shariat qonunlari asosida yashagan, degan fikrga qaramay, o\u02bbrganilayotgan davrda ularning hayotida bu qonunlarga to\u02bbg\u02bbri kelmaydigan hodisa \u2013 mastlik paydo bo\u02bbldi. Andijonlik Mullo Mirzo Qosim \u201cAndijonda mastlik\u201d nomli maqolasida o\u02bbz kuzatishlariga asoslanib, mastlikning zarari va uning jismoniy, ruhiy salomatlikka va kelajak avlod salomatligiga, shuningdek, xalqimizga salbiy ta\u02bcsiri haqida yozgan.<\/span><\/p>\n

Jurnalning \u201cE\u02bclonlar\u201d bo\u02bblimida har bir sonda M.A.Zaydelning g\u02bbisht zavodi reklama qilingan [5:142]. Bu zavod Samarqandda qurilish ishlari uchun sifatli pishirilgan g\u02bbishtni arzon narxda ishlab chiqargan.<\/span><\/p>\n

\u201cOyina\u201d jurnali qisqa fursatda o\u02bbz o\u02bbquvchilarini topa oldi va ularning hurmatini qozondi. O\u02bbquvchilarning \u201cBuxorodan maktub\u201d, \u201cXo\u02bbjanddan maktub\u201d, \u201cAndijondan maktub\u201d sarlavhalari ostidagi xatlari muntazam chop etilib, unda mushtariylar jurnal va undagi maqolalarga o\u02bbz munosabatini bildirgan. Hindistonda Dorul ulumi Devband madrasasida tahsil olgan talaba Abdulhakim Buxoriy maktubi ham shundan dalolat beradi. Jurnal yuborgani uchun \u201cOyina\u201d muharririga minnatdorchilik bildiradi va undan iltimos qiladi: \u201cBuxorolik va uning atrofidagi turkiy tilni bilmaydigan talabalarga vatandan fors tilidagi ma\u02bclumotlar zarur\u201d [4:328].<\/span><\/p>\n

1915-yil iyun oyi o\u02bbrtalarida \u201cOyina\u201d jurnali o\u02bbz faoliyatini to\u02bbxtatdi. Uning muharriri va noshiri Mahmudxo\u02bbja Behbudiy G\u02bb.Andreyev bilan suhbatda shunday e\u02bctirof etadi: \u201cO\u02bbtgan yili obunachilar soni 300 nafar bo\u02bblsa, nashrning ikkinchi yili boshiga kelib atigi 200 nafar obunachi qolgan edi, shunda ham eng ko\u02bbpini farg\u02bbonaliklar tashkil etadi (obunachilar 100 dan ortiq). Bizning Samarqand viloyatida 50 ga yaqin obunachimiz bor, xolos. Shunday qilib, avvaliga faqat yo\u02bbqotishlarga chidashga to\u02bbg\u02bbri keldi\u201d [3:34]. \u201cOyina\u201d muharrirlari o\u02bbz o\u02bbquvchilarini bundan ham avvalroq, 1914-yil sentyabr oyida jurnal moliyaviy qiyinchilik va obunachilar soni qisqarishi tufayli yopilayotgani haqida ogohlantirgan edi.<\/span><\/p>\n

Samarqandlik jadidlar tomonidan 1917-yil 16-apreldan \u201cHurriyat\u201d gazetasi chiqarila boshlandi. Boshida uning muharriri Mardonqul Shohmuhammadzoda bo\u02bblgan. Undan keyin 2 oycha Akobir Shohmansur o\u02bbg\u02bbli mudir bo\u02bblib ishlaydi. Jurnalning 27-sonidan e\u02bctiboran Abdurauf Fitrat bosh muharrir sifatida belgilanadi. Tahrir hay\u02bcatida Hoji Muin bilan Sayid Rizo Alizoda ishlagan. Gazeta besh yuz \u2014 ming dona orasida bosilib turadi. Samarqand jadidlari tomonidan tashkil etilgan \u201cZarafshon\u201d shirkati kitobxonasining ko\u02bbproq sarmoyasi shu gazetaga sarf qilinadi. Oxirida gazeta moddiy jihatdan qiyinchilik ko\u02bbpaygani uchun uning noshirligini Muhammadqul O\u02bbrinboy o\u02bbg\u02bbli bajarib turadi. Gazeta faoliyati bir yildan ortiqroq davom etib, 1918-yilda 87-soni chiqib to\u02bbxtatiladi [22:23]. Bu gazetada ma\u02bcrifatparvarlardan Behbudiy, Siddiqiy, Halimiy, Muhammadiy, Ho\u02bbqandboy, Mulla Ibrohim va Rojiy o\u02bbz maqolalarini muntazam nashr etib turgan.<\/span><\/p>\n

Sayid Rizo Alizoda 1919-yildan Samarqandda \u201cShu\u02bclai inqilob\u201d oynomasini nashr eta boshlagan [13:29]. Alloma o\u02bbsha davr dolzarb muammolarini yoritib bergan maqolalari, hikoyalar, she\u02bcriy asarlar va tarjimonlik faoliyati bilan mashhur bo\u02bbldi. Buyuk jadid Sayid Rizo Alizoda mahalliy va xorijiy jurnal hamda gazetalarda ona yurti taqdiri haqida ko\u02bbplab maqola yozgan. \u201cShu\u02bclai inqilob\u201d jurnalining 1919-yil 4-sonida Vatan istiqboli yo\u02bblida qurbon bo\u02bblish, uni himoya qilish uchun kurashishni muqaddas, deb bunday yozadi: \u201cShu yerning ob-havosidan bahramand bo\u02bblib, kamol topsang-u, uning sharafini himoya qilmasang, oyoq osti bo\u02bblishiga, qadrsizlanishiga yo\u02bbl qo\u02bbysang, nobakor ajnabiy o\u02bbz vatani shon-shavkati uchun ota-bobolaring kindik qoni to\u02bbkilgan yeringni vahshiylarcha toptab, qonini simirsa va uni o\u02bbzining axlatxonasiga aylantirsa-yu, sen hissizlarcha qarab tursang yoki undan qochsang, o\u02bbzing uning haqoratlanishiga ko\u02bbmaklashsang, unda sen bu vatanning nomusli va sodiq farzandi emassan!\u201d [14:20].<\/span><\/p>\n

Alloma maqolalarida vatanga mehrsiz kishilarni pastkash-razil, hayvondan ham tuban, deb shunday yozadi. \u201cBiz vatanimizni loaqal shuursiz hayvonlarcha sevmaymizmi? Axir, ularning uyiga begona bir hayvon kirmoqchi bo\u02bblsa, uni yo\u02bbqotish uchun ular tishlari va oyoqlari, panjalari va shoxlari bilan hujum qilmaydimi? Yoki xonadonlariga o\u02bbg\u02bbri va talonchilar hujum qilganda, ularni yo\u02bbqotish uchun o\u02bbsha dargoh egasi kurashmaydimi? Nahotki bizning o\u02bbsha xonadon egasichalik vatanparvarlik g\u02bbayratimiz bo\u02bblmasa?\u201d [6:22] Shubhasiz, Alizodaning bunday fikrlari xalqimizning milliy g\u02bburur va vatanparvarlik tuyg\u02bbularini oshirishga xizmat qiladi.<\/span><\/p>\n

Sayid Rizo Alizoda o\u02bbz chiqishlarida erk, hurriyat, tinchlik, ijtimoiy hayot, ma\u02bcnaviyat, ma\u02bcrifat, adolat, insonparvarlik, do\u02bbstlik, hamkorlik, til, adabiyot, san\u02bcat va hushyorlikka da\u02bcvat etgan. 1922-yil 27-oktyabrda \u201cZarafshon\u201d viloyat gazetasi yana qayta tiklanib, faoliyat ko\u02bbrsata boshlaydi. Gazetaga Sayid Rizo Alizoda bo\u02bblim boshlig\u02bbi va badiiy tarjimon qilib tayinlanadi. Alizoda gazetada Tarjimon imzosi bilan juda ko\u02bbp maqolalar, fel\u02bcyeton va ocherklar e\u02bclon qiladi. Jumladan, 1923-yil 22-fevral sonida alloma Osiyo jumhuriyatlari iqtisodiy konferensiyasi ishtirokchilariga murojaat qiladi: \u201cMazkur tadbirga Turkiston, Buxoro va Xiva jumhuriyatlarida qizg\u02bbin tayyorgarlik ko\u02bbrilayotir. Bu anjuman mazkur o\u02bblkalar iqtisodiyoti hamda xo\u02bbjaligini yaxshilash uchun qo\u02bbyiladigan birinchi qadamdir. Har qanday islohotni amalga oshirish uchun jumhuriyatlar iqtisodiy sho\u02bbrosini saylash lozim. Saylovda ko\u02bbriladigan masalalar ichiga O\u02bbrta Osiyo jumhuriyatlari dorilfununlarini tashkil etish, rahbariyat va mehnat masalasini ham kiritish lozim\u201d, deb yozadi [17:5].<\/span><\/p>\n

Alizoda aholini yuqumli kasalliklardan asrash, shahar va tumanlarda kasalxona, ambulatoriyalar qurish, dorixonalarni ko\u02bbpaytirish, toza ichimlik suvi ta\u02bcminotini yaxshilash kabi muammolarni 1923-yil 1-martda \u201cXalq sog\u02bblig\u02bbini saqlash\u201d [16:5] maqolasida bayon qiladi.<\/span><\/p>\n

Sayid Rizo Alizoda \u201cZarafshon\u201d gazetasining 1923-yil 12-aprel sonining birinchi sahifasida \u201cYasama vakillar\u201d nomli katta maqolasini e\u02bclon qiladi. Bu maqolada davlat organlariga saylangan va tasdiqlangan soxta, besavod, ko\u02bbzbo\u02bbyamachi va poraxo\u02bbr rahbarlar hamda ularning joylarga borganda qilgan xiyonatkorona ishlarini fosh qiladi. \u201cUlar ishchi-dehqonlarning po\u02bbstiga kirib, qonini kanaday so\u02bbrishdan boshqa ishi yo\u02bbq\u201d [18:4], deb yozadi.<\/span><\/p>\n

1924-yilda \u201cZarafshon\u201d gazetasining deyarli har 2-3 sonida allomaning maqolasi e\u02bclon qilib borilgan. Misol uchun, alloma \u201cGermaniya bizning Berlindagi savdo vakolatxonamizga bostirib kirdi\u201d, \u201cMilliy chegaralash\u201d, \u201cBir yo\u02bblga kiraylik\u201d, \u201cYoshlar uchun kutubxona zarur\u201d va boshqa o\u02bbnlab maqolalarni yozdi. Alizodaning maqolalaridan uning nafaqat mamlakatimiz, balki qo\u02bbshni yurtlar hayotidan yaxshi xabardor ekani, jahondagi voqea va jarayonlar bilan muntazam qiziqib, tanish bo\u02bblgani oydinlashadi. Turli tillardagi xorij matbuotini doimiy o\u02bbqib, ularni sharhlab borgan.<\/span><\/p>\n

O\u02bbrta Osiyoda jadidlar faoliyatining so\u02bbnggi to\u02bblqiniga 1917-yil fevral voqealari sabab bo\u02bbldi. Ular Toshkentda o\u02bbzbek tilida \u201cNajot\u201d, \u201cTurk eli\u201d, \u201cUlug\u02bb Turkiston\u201d, \u201cTuron\u201d gazetalarini chiqara boshladi. Mustaqillik g\u02bboyalarini targ\u02bbib qilishda bosh minbarga aylangan \u201cTuron\u201d, \u201cKengash\u201d, Samarqandda \u201cHurriyat\u201d, Qo\u02bbqonda \u201cHurriyat\u201d jurnali va boshqalar nashr etilgan. Bu nashrlar sahifalarida panturkizm g\u02bboyalari ham targ\u02bbib qilingan.<\/span><\/p>\n

Jadidlar harakati Turkiston o\u02bblkasida mahalliy tillarda ko\u02bbplab gazeta va jurnallarning paydo bo\u02bblishiga olib keldi. Bu yerda XX asr boshlarida 1905-1907 yillardagi birinchi rus inqilobi ta\u02bcsirida paydo bo\u02bblgan jadid matbuoti rus hokimiyatining qattiq siyosiy nazorati va ko\u02bbpincha kamtarona moliyaviy resurslar tufayli juda qisqa umr ko\u02bbrdi. 1908-1912 yillarda ularning faoliyati zaiflashdi. 1913-1914-yillarga kelib esa jadidlar faoliyati qayta jonlanadi. 1917-yil fevralida podsho hokimiyatining yemirilishi Turkiston o\u02bblkasi jadidlar matbuoti tarixida yangi davrni boshlab berdi. Shundan so\u02bbng bir yil ichida ko\u02bbplab jadid gazeta va jurnallari nashr etildi. Jadid matbuotining qisqa muddatda mavjud bo\u02bblishi, Turkiston jamiyatining har tomonlama rivojlanishiga xizmat qiladi.<\/span><\/p>\n

Jadidlar o\u02bbz mablag\u02bbi hisobidan nashr etayotgan gazeta va jurnallar orqali o\u02bbz fikr-mulohazalari, g\u02bboyalari va dunyoqarashini ifoda etdi. Ular xalqning milliy-vatanparvarlik tuyg\u02bbusini uyg\u02bbotdi, yangi usul maktablari va dunyoviy hayotni targ\u02bbib qildi hamda qoloqlikni qoraladi. Jadidlar davriy matbuot sahifalarida jaholat va aqidaparastlikka qarshi faol tashviqot olib bordi. Shuningdek, mustamlaka Turkistonning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotida islohotlarni amalga oshirish uchun faol harakat qildi. Jadidlarning asosiy g\u02bboyaviy tamoyillari \u201cOyina\u201d jurnali sahifalarida o\u02bbzining yorqin ifodasini topdi. Uning asoschisi va ijodkorlari jadid g\u02bboyalarining munosib targ\u02bbibotchilari bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:<\/strong><\/span><\/div>\n
    \n
  1. \n
    Abduazizova N. Turkiston matbuoti tarixi. \u2013 T., 2000.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  2. \n
    Abdurashidov Z., Egamqulova N. Mahmudxo\u02bbja Behbudiy va uning \u201cOyina\u201d \u2013 T., 2019.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  3. \n
    Alimova D.A., Rashidova D.A. Mahmudxo\u02bbja Behbudiy va uning tarixiy tafakkuri. \u2013 T., 1999.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  4. \n
    Alimova D.A. Rashidova D.A. \u041c\u0430\u0445\u043c\u0443\u0434\u0445\u043e\u0436\u0430 \u0411\u0435\u0445\u0431\u0443\u0434\u0438\u0439 \u0438 \u0435\u0433\u043e \u0421\u0430\u043c\u0430\u0440\u043a\u0430\u043d\u0434\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0436\u0443\u0440\u043d\u0430\u043b \u201c\u041e\u0439\u043d\u0430\u201d\/ Samarqand shahrining 2750 yillik yubileyiga bag\u02bbishlangan \u201cSamarqand shahrining umumbashariy madaniy taraqqiyot tarixidagi tutgan o\u02bbrni\u201d mavzusidagi xalqaro konferensiya materiallari. \u2013 Toshkent\u2013Samarqand: Fan, 2007.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  5. \n
    Alimova D. Jadidchilik fenomeni. \u2013 T.,<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  6. \n
    Ashurova X.S. Samarqand jadidlarining ijtimoiy-siyosiy qarashlari. (XX asrning birinchi choragi). Falsafa fanlari bo\u02bbyicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  7. \n
    Behbudiy Mahmudxo\u02bbja. Tanlangan asarlar. \u2013 T.,<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  8. \n
    Jadid ma\u02bcrifatparvarlik harakatining g\u02bboyaviy asoslari. \u201cJadid ma\u02bcrifatparvarlarining milliy ta\u02bclim, matbuot, adabiyot va san\u02bcatni rivojlantirishga qo\u02bbshgan hissasi va uning Milliy g\u02bboya targ\u02bbibotidagi ahamiyati\u201d mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. \u2013 T., 2016.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  9. \n
    Mahmudxo\u02bbja Behbudiy. \u2013 T.,<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  10. \n
    Muxiddinov S.I. XIX asr ikkinchi yarmi \u2013 XX asr boshlarida Samarqand viloyati maorifi holati va muammolari. \u2013 T., 2022.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  11. \n
    Naim Karimov. Jadid teatri. \u2013 T.,<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  12. \n
    Qosimov Begali. Milliy Uyg\u02bbonish: jasorat, ma\u02bcrifat, fidoyilik. \u2013 T.,<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  13. \n
    Said Rizo Alizoda \u2013 muharrir, tarjimon olim va ma\u02bc Ma\u02bcrifatparvar jadid Said Rizo Alizoda tavalludining 135 yilligi munosabati bilan xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. \u2013 Samarqand., 2022.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  14. \n
    Saydi Umirov. Said Rizo Alizoda \u2013 Samarqandlik mutafakkir. \u201cHurriyat\u201d gazetasi. 2008.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  15. \n
    Zarafshonning Behbudiysi. \u2013 T., 2000.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  16. \n
    G\u02bbafforov Sh. S.Muxiddinov. Sayid Rizo Alizoda \u2013 yuksak ma\u02bcrifat sohibi\u201d. \u201cYangi O\u02bbzbekiston\u201d gazetasining 2022-yil 11-fevral, \u2116 31-<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  17. \n
    G\u02bbafforov Sh. Muxiddinov S. Men yashagan Vatanda ham yumushlar ko\u02bbp. \u201cZarafshon\u201d gazetasi. 2022-yil 17-fevral.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  18. \n
    G\u02bbafforov Sh. Muxiddinov S. \u201cMuallim ila muharrir Millatning ikki qo\u02bblidir…\u201d Adolat gazetasi, 2022-yil 28-<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  19. \n
    http:\/\/n.ziyouz.com.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  20. \n
    http:\/\/jadidlar.uz.<\/span><\/div>\n<\/li>\n
  21. \n
  22. \n
    https:\/\/www.oyina.uz<\/span><\/div>\n<\/li>\n<\/ol>\n
    SUNNATULLO MUXIDDINOV,<\/span><\/strong><\/div>\n
    SamDU, tarix fanlari bo\u02bbyicha falsafa doktori (PhD)<\/span><\/strong><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Jadidlar davriy matbuotga targ\u02bbibot va tashviqotning muhim vositasi sifatida qaragan. Ularning fikricha, milliy matbuot Markaziy Osiyoning hayotiy muammolarini hal etishning bosh vositasiga aylanishi mumkin edi. Umuman Turkiston jadidlarining asosiy xizmatlaridan biri aynan XX asr boshlarida mintaqada musulmon va milliy mustaqil matbuotga asos solganidir. Mintaqada mavjud gazeta va jurnallar tashkilotchilari, mualliflari, o\u02bbquvchilari, targ\u02bbibotchilari va tarqatuvchilari jadidlarning …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":39567,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"yoast_head":"\nSAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-01-09T04:42:22+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-01-08T07:45:32+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/turkistan090125-e1743660990390.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"660\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"331\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Markaz\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Markaz\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"15 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz\",\"name\":\"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/turkistan090125-e1743660990390.jpg\",\"datePublished\":\"2025-01-09T04:42:22+00:00\",\"dateModified\":\"2025-01-08T07:45:32+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\"},\"description\":\"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/turkistan090125-e1743660990390.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/turkistan090125-e1743660990390.jpg\",\"width\":660,\"height\":331},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\",\"name\":\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"description\":\"bukhari.uz\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\",\"name\":\"Markaz\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.bukhari.uz\/\"],\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","og_description":"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI","og_url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz","og_site_name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/","article_published_time":"2025-01-09T04:42:22+00:00","article_modified_time":"2025-01-08T07:45:32+00:00","og_image":[{"width":660,"height":331,"url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/turkistan090125-e1743660990390.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Markaz","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@www_bukhari_uz","twitter_site":"@www_bukhari_uz","twitter_misc":{"Written by":"Markaz","Est. reading time":"15 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz","url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz","name":"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/turkistan090125-e1743660990390.jpg","datePublished":"2025-01-09T04:42:22+00:00","dateModified":"2025-01-08T07:45:32+00:00","author":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c"},"description":"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#primaryimage","url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/turkistan090125-e1743660990390.jpg","contentUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/turkistan090125-e1743660990390.jpg","width":660,"height":331},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=39566&lang=oz#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bukhari.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"SAMARQAND MA\u02bcRIFATPARVARLARINING TURKISTON MILLIY MATBUOTINI SHAKLLANISHIDAGI O\u02bbRNI"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website","url":"https:\/\/bukhari.uz\/","name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"bukhari.uz","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c","name":"Markaz","sameAs":["https:\/\/www.bukhari.uz\/"],"url":"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39566"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=39566"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39566\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":39568,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/39566\/revisions\/39568"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/39567"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=39566"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=39566"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=39566"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}