{"id":37269,"date":"2024-08-29T12:24:15","date_gmt":"2024-08-29T07:24:15","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=37269"},"modified":"2024-08-29T12:34:23","modified_gmt":"2024-08-29T07:34:23","slug":"saudiya-arabistonining-diniy-va-mafkuraviy-siyosati-hozirgi-tendensiya-va-istiqbollar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz","title":{"rendered":"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR"},"content":{"rendered":"

XVIII \u2013 XIX asrlarda din davlatdan ajratilmagan edi. Shuning uchun davlat zakot yig\u2018ib, uni ijtimoiy dasturlarga sarflagan. 1843-yildan Saudiya birlashishni boshlagan. Abdulaziz ibn Saud davlatni boshqarsa ham imom lavozimida edi. 1921-yildagina sulton, Hijozni zabt etgandan keyin esa Qirol titulini oladi. Odamlar xalifalik sulolaviy qirollikka aylandi deb o\u2018ylaganda, Abdulaziz yonida islom ulamolari borligini va bunday\u00a0 emasligini aytadi. Qirol ixvonlarni tashkil qiladi. 1912-yilga kelib, 200 ta ixvan qishloqlari paydo bo\u2018ladi. Abdulaziz ixvanlar orqali hokimiyatni egalladi. Ixvanlarning bir qismi televizor va radio kabi yangiliklarni kiritib, qirolga qarshi chiqqan edi. Qirol islom ulamolaridan o\u2018ziga qarshi chiqqanlar xavorij ekani to\u2018g\u2018risida fatvo chiqarishini so\u2018raydi va bu hujjat chiqqandan keyin ularning qo\u2018zg\u2018olonini bostiradi. Ularning xavorij ekani to\u2018g\u2018risida fatvo chiqqani uchun qirol legitimligi saqlab qolinadi.<\/span><\/p>\n

Abdulaziz \u201cMajlisul shuaro\u201d va \u201cMajlisul xos\u201d kabi diniy-siyosiy institutlarni tashkil qilish orqali ulamolar faoliyatini nazoratga oldi. Abdulaziz o\u2018g\u2018illarini G\u02bbarbga jo\u2018natayotgani va davlat g\u2018ayridinlar texnologiyalaridan foydalanayotgani aholining bir qismini tashvishga soladi.<\/span><\/p>\n

Konservativ ulamolar ijtihod eshiklari yopilganini da\u2019vo qilib, yangi masalalarga izoh berishdan cheklanadi. Saudlar esa modernist ulamolarni qo\u2018llaydi, chunki ularning faoliyati Saudiyada neft topilgandan keyingi olib borilgan zamonaviy islohotlarga mos keladi. Televizor va telefonga ruxsat beruvchi fatvo ham aynan modernist ulamolardan chiqqan edi.<\/span><\/p>\n

1965-yilgi islom sammiti va 1972-yildagi musulmon davlatlari tashkiloti Faysal tomonidan panislomizmni yoyuvchi sovetlarga qarshi tuzilgan xalqaro tuzilma bo\u2018ldi. Faysal Arabistonni xalqaro munosabatlarda din himoyachisiga aylantirdi. Lekin davlat ichida ulamolarni siyosiy institutlarga jalb qildi. Davlatni rivojlantirish va islom dinining siyosatga aralashuvini cheklash uchun sekulyar ta\u2019limni joriy qilib, g\u02bbarbni qo\u2018llab-quvvatlagan odamlarga vazir lavozimini berdi. Diniy konferensiyalarda siyosiy mavzular senzuraga uchradi.<\/span><\/p>\n

Oppozitsiya faoliyati cheklandi. 1953-yili Dammam qo\u2018zg\u2018oloni bostirildi va ishtirokchilar Arabistondan deportatsiya qilindi. 1962-yili Yamandagi nosiriylarga o\u2018tmoqchi bo\u2018lgan 9 ta uchuvchi samolyot to\u2018xtatildi va bu ishga aloqasi bor ko\u2018plab shaxslar qamaldi.<\/span><\/p>\n

Muhammad Utaibi va Abdulloh al-Qahtani 1979-yili Makka shahrini qo\u2018lga oldi. Al-Qahtani o\u2018zini Imom Mahdi deb e\u2019lon qilganida ulamolar unga qarshi fatvo berdi. Abdulaziz bin Baz ham ularga qarshi \u201cHaramda urishish mumkin, chunki urushni ular birinchi boshladi\u201d degan mazmunda fatvo chiqaradi. Askarlar u yerga kirganda barcha jihozlarini simpatiya tufayli mahdichilarga tashlab ketdi. Shuning uchun keyingi safar Fransiya qo\u2018shinlari Makkaga kirib, tozalab berdi. Davlat ham ulamolardan foydalangan holda aholi orasida obro\u2018sini tikladi. Bu ishlar qirol Xolid obro\u2018sini tushirib yuborishi kerak edi, lekin Utaibining davlatga qo\u2018ygan talablari faqat siyosiy bo\u2018lgani tufayli, ulamolar unga osongina raddiya berdi va aholi tinchlandi. Lekin bu holat xalq orasida \u201cJuhayman o\u2018ldi, lekin g\u2018oyalari tirik\u201d, degan gapning tarqalishiga sabab bo\u2018ldi. Haramning 1979-yildagi egallanishi g\u2018arblashtirishga qarshi harakat sifatida baholandi. Shundan keyin g\u2018arblashtirish anchagina sekinlashadi. Bin Salmon 2017-yilda \u201cBiz 1979-yilga qadar zamonaviy bo\u2018lganmiz, islom mo\u2018tadil din, biz asl islomga, ya\u2019ni 1979-yildan oldingi islomga qaytishimiz kerak\u201d, degan gaplar bilan o\u2018zining \u201cVision-2030\u201d loyihasini e\u2019lon qildi.<\/span><\/p>\n

Eron-Iroq urushida ham AQSHning Saudiyaga joylashishi uchun Bin Baz \u201cYovga qarshi dinni va yerni himoya qilish uchun hatto musulmon bo\u2018lmaganlardan ham yordam so\u2018rash mumkin\u201d, degan fatvo chiqaradi. Boshqa ulamo esa fatvoni tasdiqlab, Saddam Husaynni \u201cIroqdagi musulmonlar qonini to\u2018kayotgan kofir\u201d, deb ataydi. Shunday qilib, AQSHning Saudiyani himoya qilishi uchun sharoit yaratiladi.<\/span><\/p>\n

Bin Baz qirol Fahd davrida Iroqqa qarshi jihod e\u2019lon qiladi va hatto AQSH bilan birlashgan holda urushga kirish uchun fatvo beradi. 1991-1992-yillarda ikkita petitsiya aholi tomonidan imzolanadi. Imzolaganlar liberal oppozitsiya va professor-o\u2018qituvchilar edi. Petitsiya unchalik keskin bo\u2018lmagan Shuaro majlisini tuzish va korrupsiyani tugatishni talab qilgan \u201cBitta odam fatvo bera olmaydi\u201d degan diniy ko\u2018rinishdagi g\u2018oya edi. Shunday bo\u2018lsa-da, bu asosan siyosiy vaziyatni isloh qilishga qaratilgan. Ba\u2019zi kishilar AQSHning Saudiyadagi mavjudligini ham tanqid qilayotgan edi. Qirol bu holatni o\u2018z foydasiga hal qilishga harakat qildi. Majlis tuzildi va oppozitsiyadan biron kishi majlis vakili bo\u2018la olmadi. Faqatgina bir nafar shia vakili a\u2019zo bo\u2018lib, qolganlari qirollikka yaqin vakillar edi. Inson huquqlari bo\u2018yicha ham o\u2018zgarish bo\u2018ldi. Ta\u2019qib va senzura tufayli qamash noqonuniy, deb hisoblandi. Bu holat islom politsiyasi (mutava) faoliyatini keskin chekladi va ularning obro\u2018sini tushirib yubordi. Ziyorat turizmi va islomiy fond vazirliklarini tashkil qilish orqali esa diniy vaziyatni nazorat qilish imkoniyati paydo bo\u2018ldi.<\/span><\/p>\n

Lekin Fahdning qattiq kuch siyosati ham yo\u2018qolmadi. Oppozitsiyaning majlislarda xutba o\u2018qishi cheklandi, universitetlardan ham haydaldi. Diniy yig\u2018inlarni Ichki ishlar vazirligining ruxsatisiz tashkil etish taqiqlandi. Shunday qilib, oppozitsiyaning imkoniyati cheklandi. Hukumat tarafidagi ulamolarga yer olishi uchun mablag\u2018 va soliqlardan katta subsidiyalar ajratildi.<\/span><\/p>\n

1993-yili Bin Baz Isroil bilan tinchlik shartnomasini tuzish bo\u2018yicha fatvo chiqaradi. Ayollar avtomobil haydashi uchun ham uzoq vaqt fatvo chiqmagan edi, lekin bu ham amalga oshdi.<\/span><\/p>\n

\u201cArab bahori\u201d paytida qirolga qarshi qo\u2018zg\u2018olon qilish haromligi va bu fitnaga olib kelishi haqida fatvo chiqarildi. Lekin Suriyada zolim podshohga qarshi kurashish kerakligi haqidagi fatvoni ham Arab ulamolar kengashi chiqargan edi.<\/span><\/p>\n

Saudiya Arabistoni o\u2018zining diniy siyosatidan jamiyat normalari va xatti-harakatlarini shakllantirish, islomiy qadriyatlarga muvofiqlikni ta\u2019minlash, jamoat va shaxsiy hayotda diniy amaliyotlarga rioya qilishni rag\u2018batlantirish uchun foydalanadi. Mamlakat islomni mo\u02bbtadil talqin qilishni targ\u2018ib qilish, asosiy islom ta\u2019limotidan chetga chiqqan ekstremistik mafkuralarga qarshi turish orqali radikallashuv va ekstremizmga qarshi kurashadi. Buning uchun diniy strategiyalardan foydalanadi. Diniy siyosat bunday tamoyillarni jamiyat hayotiga tatbiq etishga, huquqni muhofaza qilish va davlat boshqaruviga integratsiyalashgan holda jamiyatda birdamlik, barqarorlik va hukmron monarxiyaga sodiqlikni saqlashga qaratilgan. Saudiya Arabistoni o\u2018zining diniy siyosatini global ta\u2019sir va yumshoq kuch vositasi sifatida ishlatadi. O\u2018zini musulmon dunyosida yetakchi sifatida ko\u2018rsatadi va xalqaro miqyosdagi diniy tashabbuslarni qo\u2018llab-quvvatlaydi.<\/span><\/p>\n

Diniy siyosat konservativ ijtimoiy me\u2019yorlarni, jumladan, gender ajratish, kamtarona kiyinish qoidalari va islom ta\u2019limotiga zid deb hisoblangan xatti-harakatlarga cheklovni qo\u2018llaydi. Shariat qonunlarining amalga oshirilishi Saudiya Arabistoni hayotining turli jabhalarini, jumladan, oilaviy masalalar, jinoiy sudlov, boshqaruv va jamoat xatti-harakatlarini tartibga soladi. Diniy siyosat aholiga islomiy qadriyatlarni singdirish uchun masjid, maktab va ta\u2019lim muassasalarida diniy ta\u2019limni targ\u2018ib qiladi va kengaytiradi.<\/span><\/p>\n

Katta ulamolar qo\u2018mitasi diniy matnlarni sharhlash, fatvo berish, boshqaruv va jamiyatda islom tamoyillarini qo\u2018llashda rahbarlik qilishda muhim rol o\u2018ynaydi.<\/span><\/p>\n

Ezgulikni targ\u2018ib qilish va yomonlikning oldini olish qo\u2018mitasi jamoat joylarida axloqiy xulq-atvor, diniy qoida va islomiy urf-odatlarga rioya qilishni ta\u2019minlaydi va islomga zid deb topilgan xatti-harakatlardan saqlaydi.<\/span><\/p>\n

Diniy siyosat sud tizimi ishlashiga ta\u2019sir qiladi. Islom qonunlari huquqiy tartib-qoidalar, sud qarorlari va huquqiy nizolarni shariat tamoyillariga muvofiq hal qilishda asosiy manba hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Saudiya Arabistoni islomiy qoidalarni qo\u2018llab-quvvatlash, chet elda islom institutlarini qurish va o\u2018zini musulmon dunyosida yetakchi sifatida ko\u2018rsatish orqali global miqyosda ta\u2019sir o\u2018tkazadi. Buning uchun diniy siyosatdan foydalanadi.<\/span><\/p>\n

Ulamolar kengashi \u2013 ushbu kengash orqali fatvo chiqariladi. Shuningdek, undan boshqaruv jarayonida hukumat harakatlarini huquqiy asoslash uchun fatvo berishda foydalaniladi.<\/span><\/p>\n

Shar\u2019iy sudlar \u2013 hozirda bunday sudlardan foydalanish bir ma\u2019noda cheklanayotgan bo\u2018lsa ham, asosan ular orqali davlat huquqiy tizimi faoliyat yuritadi. Oxirgi paytda yangi chiqayotgan yuridik hujjatlar Qur\u2019on va sunnatga qarshi chiqmasa-da, unga iqtibos bermay qo\u2018ydi. Yangi qurilayotgan NEOM shahrida ham xalqaro qonunlardan foydalanish va hattoki alkogol ichishga ruxsat berilgan.<\/span><\/p>\n

Yangi avlod hokimiyatga kelgandan so\u2018ng milliy identiklik masalasiga katta e\u2019tibor berila boshlandi.<\/span><\/p>\n

Jahon Musulmonlar Ligasi Saudiyaning chetdagi diniy siyosatini amalga oshiruvchi asosiy mexanizm hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Saudiya Din ishlari bo\u2018yicha vazirligining tashqi aloqalar bo\u2018limi Jahon musulmonlar ligasi o\u2018rnini bosmoqda. Bular ikki xil tashkilot bo\u2018lsa ham, boshida din ishlari vazirligi tashqi targ\u2018ibotni moliyalashtirgan.<\/span><\/p>\n

Islom ishlari vazirligi rejimning siyosiy islom va ekstremizmga qarshi kurash ishlariga yordam berish uchun quyidagi tadbirlarni amalga oshirmoqda:<\/span><\/p>\n

\u2013 masjidlar, va\u2019z va diniy darslarni nazorat qilish;<\/span><\/p>\n

\u2013 xayriya uyushmalarini nazorat qilish;<\/span><\/p>\n

\u2013 Qur\u2019on va diniy qo\u2018llanmalarni chop etish jarayonini nazorat qilish;<\/span><\/p>\n

\u2013 Haj ziyorati uchun qirolning maxsus mehmonlari ro\u2018yxatini shakllantirish;<\/span><\/p>\n

\u2013 xalqaro islom hamkorligiga rahbarlik qilish, mahalliy va xalqaro ommaviy tadbirlarni tashkil etish.<\/span><\/p>\n

Saudiya Arabistonida so\u2018nggi paytlarda ro\u2018y bergan eng asosiy o\u2018zgarish \u2013 bu rasman ezgulikni targ\u2018ib qilish va illatlarning oldini olish qo\u2018mitasi, deb yuritiluvchi diniy politsiyaning jamoat hayotidan deyarli yo\u2018q bo\u2018lib ketishidir. Bu tashkilot shu paytgacha jamiyat hayotida qat\u2019iy diniy qoidalarning bajarilishini nazorat qilgan. Hozirda qo\u2018mita faqatgina qidiruv ishlarini amalga oshiruvchi muassasaga aylangan holda mustaqil qaror qabul qilish huquqidan mahrum bo\u2018lgan.<\/span><\/p>\n

Saudiya ta\u2019lim vazirligi esa liberal Ahmad al-Issa boshchiligida maktab dasturini vahhobiylik ta\u2019limotidan tozalashga kirishdi. 2018-yil iyul oyida esa islomiy ogohlik fani dasturdan olib tashlandi. Umuman olganda, vazirlik o\u2018quvchilarda tanqidiy fikrlash layoqatini shakllantirish lozimligini aytib, diniy fanlarga ajratilgan soatlarni ikki barobarga qisqartirdi va falsafa fanini ham o\u2018quv dasturiga kiritdi. Bu yo\u2018nalishdagi muvaffaqiyatni IMPACT-se nodavlat tashkilotining Saudiya maktab darsliklarining 2022-2023 o\u2018quv yili nashrini monitoring qilgan holda, o\u2018z hisobotida darsliklarda ekstremistik kontent sezilarli darajada kamayganidan ko\u2018rish mumkin.<\/span><\/p>\n

Saudiyada davlatning diniy soha moliyasini tartibga solishi qirollikning mamlakat diniy sohasini standartlashtirish siyosatining ajralmas qismidir. Hukumat mazkur mablag\u2018larni iqtisodiyot va qirollikning xalqaro imidjini tubdan o\u2018zgartirishga oid davlat loyihalari bilan bog\u2018laydi. Islomiy yig\u2018imlar faqatgina diniy burch emas, balki ular \u201cVision-2030\u201d loyihasi uchun sarflanishi ko\u2018zda tutilgan mablag\u2018dir. 2016 va 2021-yillardagi Oliy farmonlarga muvofiq diniy yig\u2018im va neftdan bo\u2018lmagan tushumlarni samarali boshqarish alohida nazoratga olingan.<\/span><\/p>\n

1962-yilda tashkil etilgan Jahon musulmonlari ligasi esa avvalgidek vahhobiylikni chet elda targ\u2018ib qilish va qo\u2018llab-quvvatlashdan voz kechib, Yangi Saudiyaning imidji targ\u2018ibotchisiga aylangan. Ushbu faoliyatda 2008-yilda tashkil etilgan G20 dinlararo forumi ham alohida ahamiyatga ega bo\u2018lgan platformaga aylandi. Yuqoridagi ikki tashkilot Saudiya Arabistonining yangi tolerant jamiyatga aylanayotganini targ\u2018ib qilmoqda.<\/span><\/p>\n

2011-yilda o\u2018sha paytda Ar-Riyod hokimi bo\u2018lgan Muhammad bin Salmon tomonidan tashkil etilgan MISK fondi (Saudiya yoshlarini ta\u2019lim va tadbirkorlik bo\u2018yicha qo\u2018llab-quvvatlashga mo\u2018ljallangan) davlatning axborot va kommunikatsiya strategiyasi bilan shug\u2018ullanishida katta ro\u2018l o\u2018ynamoqda. U \u201cYangi Arabiston\u201d qadriyatlarini keng yoymoqda. Ijtimoiy tarmoqlarni monitoring qilish esa Etidal \u2013 ekstremistik ideologiyalar bilan kurashish global markazi vazifasiga kiritilgan.<\/span><\/p>\n

Yuqoridagi davlat va nodavlat tashkilotlaridan tashqari, Oiz al-Qarniy va Muhammad al-Arifiy kabi tizimdan tashqarida, ammo unga xayrixoh ulamolar qo\u2018llovidan ham foydalanilmoqda. Bir necha millionlik auditoriyaga ega mazkur ulamolar jamiyatning dindor qismida islohotlarga xayrixohlik kayfiyatini shakllantirishda katta hissa qo\u2018shmoqda.<\/span><\/p>\n

Saudiya Arabistoni hozirda amalga oshirayotgan diniy islohotlardan mamlakatning dinlararo bag\u2018rikenglikni qo\u2018llab-quvvatlovchi tolerant jamiyat va ekstremizm bilan ayovsiz kurashuvchi davlat sifatidagi imidjini shakllantirish maqsad qilingan. Shuni ta\u2019kidlash kerakki, bu allaqachon ish bera boshlagan. Jumladan, 2018-yil noyabrda xristian yevangeliya va Amerika yahudiy jamiyati vakillarining Saudiya Arabistonida Muhammad bin Salmon hamda o\u2018sha paytdagi Jahon musulmonlari ligasi bosh kotibi Muhammad Al-Issa tomonidan kutib olinishi misli ko\u2018rilmagan hodisa edi. Yuqoridagi ikki tashkilot vakillari 2019-yilda ham analogik tashrifni amalga oshirdi. 2020-yilda esa Saudiya ulamolari delegatsiyasi Muhammad Al-Issa boshchiligida Polshadagi Osvensim konslageriga Amerika yahudiylari jamiyati hamrohligida tashrif buyurdi. 2021-yilda esa Muhammad Al-Issa Vatikanda Papa Fransisk qabulida bo\u2018ldi. Yuqoridagi xatti-harakatlar o\u2018ziga xos \u201cdiniy bag\u2018rikenglik yumshoq kuchi\u201dni shakllantirishga urinishlar sifatida qaralishi mumkin. Bir vaqtning o\u2018zida Saudiya rasmiylari katta ta\u2019sirga ega xalqaro subyektlar bilan ham munosabatlarni shakllantirmoqda.<\/span><\/p>\n

Ar-Riyodning \u201cmo\u02bbtadil islom\u201ddan foydalanishiga ko\u2018p qutbli dunyoning shakllanishida yana bir instrument bo\u2018lib ham xizmat qilmoqda. Buni biz Saudiya Arabistoni, Xitoy va Rossiya o\u2018rtasidagi munosabatlarda ko\u2018rishimiz mumkin. Diniy islohotlar Ar-Riyodga o\u2018sib borayotgan iqtisodiy va xavfsizlik sohasidagi munosabatlarni mohiyatan yangi bosqichga olib chiqish yo\u2018lida instrument sifatida xizmat qilmoqda. Rossiya va Xitoy Saudiya Arabistonidek davlat tomonidan boshqariluvchi va unga xayrixoh diniy diskursni shakllantirish harakatidadir. Shu sababli mazkur uch davlat o\u2018rtasidagi diniy sohadagi hamkorlik sezilarli darajada o\u2018sdi.<\/span><\/p>\n

Ar-Riyod Pekinning Uyg\u2018ur musulmonlari bilan bo\u2018lgan munosabatini tanqid qilishdan tiyildi. Rasmiy Moskvaga sodiq bo\u2018lgan Ramzan Qodirov bilan yaqin munosabati Kreml bilan aloqalarni mustahkamlashga yordam berdi. Shu o\u2018rinda 2019-yilda Muhammad bin Salmon Pekinga tashrifi chog\u2018ida Xitoyning o\u2018z milliy manfaatlari doirasida anti-terrorizm va deradikallashtirish choralarini ko\u2018rishga to\u2018laqonli haqli ekanini ta\u2019kidladi. Islom hamkorligi tashkiloti ham Xitoyni \u201cMusulmon fuqarolariga g\u2018amxo\u2018rlik qilayotgani uchun\u201d olqishladi.<\/span><\/p>\n

Umuman olganda, Saudiya Arabistoni vahhobiylikni qo\u2018llab-quvvatlashdan voz kechish orqali Markaziy va Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan hamkorlik aloqalarida yangi yutuqlarga erisha boshladi. Buni biz 2023-yil iyul oyida bo\u2018lib o\u2018tgan Markaziy Osiyo va Fors ko\u2018rfazi Arab davlatlari sammiti misolida ham ko\u2018rishimiz mumkin.<\/span><\/p>\n

Umuman olganda, mazkur yangi strategiya o\u2018rta istiqbolda qirollikning tashqi siyosatida ko\u2018p vektorlikni shakllantirishi kutilmoqda. Bu esa Saudiyaning iqtisodiy taraqqiyotiga ham ijobiy ta\u2019sir qiladi.<\/span><\/p>\n

Saudiya Arabistoni valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon boshchiligida mamlakat diniy hayotida inqilobiy o\u2018zgarishlarni amalga oshirmoqda. Qirol Abdulaziz tomonidan boshlangan, ammo Qirol Faysal va Xolid davrida ortga qaytgan vahhobiylarning mamlakatdagi ta\u2019sirini Muhammad bin Salmon susaytirishga harakat qilmoqda.<\/span><\/p>\n

Hozirgacha konservativ ulamolardan shahzodaga to\u2018g\u2018ridan to\u2018g\u2018ri qarshi chiqqanlari tazyiqqa uchradi, qolganlari esa islohotlarga xayrixoh ekanini bildirdi. Vahhobiylikni chet elda yoyishga bo\u2018lgan harakatlar ham to\u2018xtatildi. Ommaviy axborot vositalarida mazkur jarayon reformatsiya va o\u2018zligini mustahkamlash tomon tashlangan dadil qadamlar deb baholanmoqda. Diniy politsiyaning vakolati cheklanishi ham ekspertlar tomonidan ijobiy baholanmoqda. Mazkur diniy\u00a0 islohotlar yosh mahalliy aholi tomonidan ko\u2018proq qo\u2018llab-quvvatlanmoqda. Ma\u2019lumot uchun, Saudiya Arabistoni aholisining qariyb uchdan ikki qismini 35 yoshdan kichik yoshlar tashkil etadi.<\/span><\/p>\n

Beyker institutiga ko\u2018ra, Muhammad bin Salmon sulola tomonidan nazorat qilinadigan tuzilmalarni tubdan o\u2018zgartirmasdan, Saudiya Arabistonining xalqaro obro\u2018sini oshirishdan manfaatdor. Ya\u2019ni islohotlardan ko\u2018zlangan asosiy maqsad davlat strukturasida Saudlar hokimiyatini yanada kuchaytirishdir. Ba\u2019zi ekspertlar mazkur munosabatni vahhobiy islomchilarning chuqur konservativ tabiati bilan bog\u2018liq deb ta\u2019kidlaydi.<\/span><\/p>\n

\u201cIslohotlar umuman olganda hayratlanarli\u201d, deydi siyosatshunos professor Neytan Braun, Karnegi jamg\u2018armasining Yaqin Sharq dasturining katta ilmiy xodimi. Shu bilan birga, \u201cVahhobiylik harakat sifatida tugatildi, deb aytishga hali erta. Ammo vahhobiylik va Saudiya milliy o\u2018ziga xosligida dinning roliga kamroq e\u2019tibor qaratilmoqda\u201d, deydi Braun.<\/span><\/p>\n

Iqtisodiy, sport va ko\u2018ngilochar sohalardagi yangiliklar bilan birga, alohida ahamiyatga ega bo\u2018lgan diniy sohadagi ushbu harakatlar o\u2018rta istiqbolda, Muhammad bin Salmon hokimiyati konsolidatsiyasini mustahkamlaydi. Shu bilan birga, ehtiyotkorlik bilan yuritilayotgan tashqi siyosat mamlakat ichidagi ultra-konservativ kuchlar va qolaversa, shialarning mamlakat tashqarisidan yordam olishi ehtimolini minimallashtirishga qaratilgan.<\/span><\/p>\n

\u201cSakina\u201d so\u2018zi arabcha \u201ctinchlik\u201d, \u201csokinlik\u201d degan ma\u2019noga ega bo\u2018lib, ushbu dastur jamiyatda virtual radikallashuvning oldini olishga qaratilgan. Loyiha 11-sentyabr xurujlari va Ar-Riyod teraktlaridan keyin ekstremistik mafkura va zo\u2018ravonlik tarqalishidan xavotirda bo\u2018lgan saudiyalik bir guruh diniy ulamo va faollar tomonidan 2003-yili boshlangan. Quyidagi xususiyatlar mazkur loyihani odatiy targ\u2018ibot yoxud repressiv amaliyotlardan ajratib turadi. Jumladan:<\/span><\/p>\n

\u2013\u00a0 dastur doirasida islom ulamolari faoliyat yuritadi. Ular internetni kuzatadi va radikallashuv belgilari yoki ekstremistik mafkuraga qiziqish bildiruvchi foydalanuvchilar bilan muloqot o\u2018rnatadi;<\/span><\/p>\n

–\u00a0 ulamolar diniy argument va dalillardan foydalanib, islomni mo\u02bbtadilroq talqin qilishga harakat qiladi;<\/span><\/p>\n

–\u00a0 Ular foydalanuvchilarga psixologik va ijtimoiy yordam taklif qiladi va agar kerak bo\u2018lsa, ularni boshqa dastur yoki organlarga yuboradi;<\/span><\/p>\n

Bular onlayn chora-tadbirlar deb ataladi.<\/span><\/p>\n

Mazkur dastur doirasida onlayn radikallashuv va ekstremizm sabablari, tendensiya va qonuniyatlari bo\u2018yicha tadqiqot va tahlil olib boriladi. Shuningdek, onlayn faoliyat va boshqa tadbirlar samaradorligi nazorat qilinadi va baholanadi. Maxsus xulosalar asosida hisobot va tavsiyalar e\u2019lon qilinadi. Ushbu chora-tadbirlar tadqiqot va baholash deb ataladi.<\/span><\/p>\n

Loyiha doirasida din olimlari, o\u2018qituvchilar, ommaviy axborot vositalari xodimlari, xavfsizlik xodimlari va fuqarolik jamiyati tashkilotlari kabi turli manfaatdor tomonlar uchun seminar,\u00a0 konferensiya va treninglar tashkil qilinadi. Loyiha onlayn radikallashuv va ekstremizmning oldini olish, unga qarshi kurash bo\u2018yicha ogohlikni oshirish, shuningdek, zarur ko\u2018nikmalarni shakllantirishga qaratilgan. Bundan tashqari, loyiha boshqa mahalliy va xalqaro tashkilotlar bilan ham hamkorlik qiladi. Ushbu chora-tadbirlar salohiyatni oshirish va tarmoq yaratish deb ataladi.<\/span><\/p>\n

2008-yili \u201cSakina\u201d Saudiya Arabistoni islom ishlari vazirligi tomonidan rasman tan olingan va qo\u2018llab-quvvatlangan mustaqil, nodavlat tashkilotga aylandi. O\u2018sha yili axborot xavfsizligi to\u2018g\u2018risidagi yangi qonun qabul qilindi. Unda ekstremistik yoki radikal materiallarni internetda tarqatishda ishtirok etgan har bir kishi uchun qattiq jazo belgilandi.<\/span><\/p>\n

2011-yilda esa \u201cSakina\u201d dasturi maktab, masjid va qamoqxonalarga tashrif buyurish kabi offlayn tadbirlarni o\u2018z ichiga olgan holda o\u2018z faoliyatini kengaytirdi. Shuningdek, ko\u2018ngillilar va olimlarni radikal oqimlarga qarshi kurashishga jalb etish, shuningdek, mutaassiblikka moyil shaxslarga psixologik va ijtimoiy yordam berish uchun seminar, trening va konferensiyalar tashkil etildi.<\/span><\/p>\n

2014-yilda\u00a0 \u201cSakina\u201d ilohiyot, fiqh, tarix va axloq kabi islom bilan bog\u2018liq turli mavzular bo\u2018yicha ma\u2019lumot va manbalar taqdim etuvchi veb-sayt ishlab chiqdi. Veb-saytda zo\u2018ravonlikdan voz kechgan va tinch-totuv yashashni qo\u2018llab-quvvatlagan sobiq ekstremistlarning guvohliklari mavjud. Veb-saytning asosiy e\u2019tibori kengroq auditoriyani qamrab olishga,\u00a0 konstruktiv muloqot va munozaralar uchun platforma taklif qilishga qaratilgan.<\/span><\/p>\n

Shuningdek, loyiha bilan sobiq ekstremistik e\u2019tiqodidan voz kechgan ko\u2018ngillilar ham ishlaydi. Bu shaxslarning aksariyati ekstremistlar emas, balki islomda nimalar joiz ekani haqida savollari bor va ularga soha mutaxassislaridan javob olishni istagan odamlar edi.<\/span><\/p>\n

Tarmoqda dastlabki muloqot o\u2018rnatilgandan so\u2018ng \u201cSakina\u201d xodimi odatda ularga shaxsiy chat xonasiga ko\u2018chib o\u2018tishni taklif qiladi. Ushbu onlayn suhbatlar ham real vaqtda, ham postlar shaklida bo\u2018lib o\u2018tadi. Ikkinchi holatda, odatda suhbatdosh savol beradi, keyin esa \u201cSakina\u201d xodimi javob beradi. Ushbu suhbatlar bir necha soat davom etishi mumkin. Ammo ba\u2019zi foydalanuvchilar ushbu xizmatga bir necha oy davomida davomli murojaat qiladi. Muloqot stenogrammasi keyin boshqalar o\u2018qishi uchun internetga joylashtiriladi. Bu dasturning qamrov imkoniyatini oshiradi.<\/span><\/p>\n

Natijalar. Radikallashuv va siyosiy zo\u2018ravonlikni o\u2018rganish bo\u2018yicha xalqaro markaz hisobotiga ko\u2018ra, \u201cSakina\u201d loyihasi ekstremistik qarash yoki shunga o\u2018xshash g\u2018oyalarga hamfikrligini bildirgan shaxslar bilan 3000 dan ortiq onlayn muloqot o\u2018tkazgan va ulardan 1500 nafarini terrorchilar safiga qo\u2018shilishdan qaytargan.<\/span><\/p>\n

Dastur amalga tatbiq etilganidan ko\u2018p o\u2018tmay umidli natijalar bera boshladi. Saudiya rasmiylari muvaffaqiyat darajasi 80 dan 90 foizgacha bo\u2018lganini da\u2019vo qilmoqda. Bundan tashqari, 2007-yil noyabr oyida shahzoda Muhammad bin Naif atigi 35 ta takroriy jinoyat sodir etish holatlari qayd etilganini ta\u2019kidladi. Bu ikki foizdan kam ko\u2018rsatkichga teng. Shuni ta\u2019kidlab o\u2018tish kerakki, yot g\u2018oyalar ta\u2019siriga tushib qolgan fuqarolar fikrini o\u2018zgartirish va takroriy jinoyat sodir etishining oldini olish murakkab vazifa ekani hisobga olinsa, yuqoridagi natija dastur muvaffaqiyatidan darak beradi.<\/span><\/p>\n

Virtual suhbat xonalaridagi sessiyalar odamlarni o\u2018z e\u2019tiqodi haqida munozaralarga jalb qilish orqali yolg\u2018onlarni ko\u2018rsatish va internet foydalanuvchilarga islom haqidagi \u201cnoto\u2018g\u2018ri\u201d tushunchalardan voz kechishga yordam beradi.\u00a0<\/span><\/p>\n

2015-yildan keyin Salmon ibn Abdulaziz taxtga kelgach, de-fakto hukmdorga aylangan Muhammad bin Salmon neft qaramligidan qutulib, ko\u2018p tarmoqli iqtisodiyotga o\u2018tish choralarini boshladi. Bunda u barcha maqsadlarini \u201cVision-2030\u201d ga qaratdi. Ko\u2018p tarmoqli bo\u2018lish uchun hududga inson kapitali kelishi lozim. Buning uchun esa Saudiya jozibador bo\u2018lishi kerak. Lekin 1989-yildan keyingi ulamolarga berilgan erkinlik natijasida qabul qilingan fatvolar jamiyatni har qanday yangilikdan chekladi. Bu qoidalar shariat politsiyasi tomonidan nazoratga olindi. Muhammad bin Salmon dunyo aholisini jalb qilish va o\u2018z xalqiga bo\u2018layotgan diniy o\u2018zgarishlarni tushuntirish uchun vahhobiylik natijasida o\u2018zgargan islomni asl holiga qaytaramiz deb qilayotgan ishlarini oqlamoqda.<\/span><\/p>\n

Dastlabki ish ayollardan boshlandi. Bunda ayollarga 2017-yildan avtomobil haydashga ruxsat etildi, 2018-yildan esa hijob kiyish majburiyligi qonundan olib tashlandi. Shu tufayli hozirda ayollarning ishlaydigan qatlam ichidagi ko\u2018rsatkichi 36 foizga chiqdi. So\u2018rovnoma natijalariga ko\u2018ra, 60 foiz aholisini 30 yoshdan kichiklar tashkil etadigan Saudiyadagi bu islohotlardan aholining 64 foizi mamnun.\u00a0<\/span><\/p>\n

Siyosiy elita deganda Saudiyada faqatgina Muhammad bin Salmonning yakka o\u2018zi ko\u2018z oldimizga keladi. U bergan intervyulardan birida: \u201cBiz vahhobiylik bilan 30 yillab kurashmaymiz, uni bugunoq yo\u2018q qilamiz\u201d, degan edi. Shunga ko\u2018ra, saudiyalik ulamolarga uch yo\u2018l qoldirildi. Birinchisi, diniy islohotlarda davlat pozitsiyasini yoqlab fatvolarini o\u2018zgartirish. Ikkinchisi, sukut saqlab, da\u2019vatdan voz kechish. Uchinchi yo\u2018l \u2013 o\u2018lim.<\/span><\/p>\n

Vahhobiylikda siyosiy rahbarga fitna ko\u2018payib ketib, qatl ko\u2018paymasligi uchun rahbarga bo\u2018ysunish talab qilinadi. Shunga ko\u2018ra, diniy rahnamolarning ma\u2019lum bir qismi 10 yil oldingi \u201cAyollarga avtomobil boshqarish mumkin emas\u201d va shu kabi fatvolarini hozirda o\u2018zgartirib fatvo berdi. Lekin ba\u2019zi ulamolar bunga rozi bo\u2018lmadi va o\u2018rtacha har yili 140 ta o\u2018limga hukm qilinganlar safiga tushdi. Ular ichida\u00a0 tvitterda katta auditoriyasi bo\u2018lgan Salmon al-Odah, Avad al-Qorni va Ali al-Umariylar bor. Bu bilan ultra-konservativ kuchlar yo\u2018q qilinib, barcha katta auditoriyaga ega ta\u2019sir qiluvchilar yo\u2018q qilinmoqda.<\/span><\/p>\n

Ushbu o\u2018zgarishlar tufayli aholi keskin guruhlarga bo\u2018linib ketdi. Dindor qatlamning 60 foizga yaqini bu o\u2018zgarishlarni salbiy baholamoqda. Yoshlar esa jamiyat o\u2018rnatgan qoidalarga qaramasdan erkinlik istab, ijtimoiy tarmoqlarda o\u2018zini namoyish qilishga intiladi. Lekin ko\u2018proq bu o\u2018zgarishlar faqatgina shahar aholisi o\u2018rtasidagina kechmoqda. Markaziy shaharlardan tashqarida yashayotgan aholi o\u2018zining badaviy \u2013 sahroyi hayotida qolib, bo\u2018layotgan o\u2018zgarishlardan norozidir. Shu sababli Muhammad bin Salmonning \u201cVision-2030\u201d rejasi bo\u2018yicha aholini uy bilan ta\u2019minlash jadal sur\u2019atlar bilan olib borilib, 2020-yilda 62 foizga yetkazildi. Solishtirish uchun 2016-yilda 49 foiz edi.<\/span><\/p>\n

Umumiy hisobda 2019-yilda diniy o\u2018zgarishlardan 77 foiz saudiyalik norozi ekanini bildirgan bo\u2018lsa, bu ko\u2018rsatkich 2023-yilga kelib 55 foizgacha tushdi.<\/span><\/p>\n

Saudiya davlati ichida hokimiyatni markazlashtirish uchun birgalikda harakat qilinmoqda. Xususan, valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon eski tuzilmalarni jilovlab, to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri markaz tomonidan boshqariladigan yangilarini yaratmoqda. Dinga aloqadorlikdan holi milliy Saudiya identikligini targ\u2018ib qilish uchun harakat qilinmoqda. Bunga shahzoda Xolid bin Salmon raislik qiladigan Saudiyaning xarakterlarni boyitish dasturi kabi tashabbuslar kiradi. Dinni inkor qilmasa-da, Saudiya identikligini targ\u2018ib qilishda, ayniqsa, madaniyat vazirligi kabi muassasalarda ochiq diniy mavzu va lug\u2018atlardan chekinish bor.<\/span><\/p>\n

Sahvo harakati va shia musulmonlari kabi muxolif guruhlar ta\u2019qibga duch kelmoqda. Bu muxoliflar uchun diniy va siyosiy maydonning cheklanganidan dalolat beradi. Shia musulmonlari davlat organlaridan uzoqlashtirilmoqda va ularga xavfsizlikka tahdid soluvchi sifatida qaralmoqda. Bu o\u2018zgarishlarning bevosita ta\u2019siri Saudiya jamiyatini qayta shakllantirishda ta\u2019sirli bo\u2018lsa-da, uzoq muddatli oqibatlari aniq emas. Bunga sabab hukumat keng ko\u2018lamli islohotlarni amalga oshirish bilan bir qatorda mavjud tuzilmalarni saqlab qolishda davom etmoqda.<\/span><\/p>\n

O\u2018zgarishlarning to\u2018liq yakuniga yetishini va uning jamiyatga qanday ta\u2019sir qilishini kutish kerak. Bu islohotlarning muvaffaqiyati uzoq vaqtga cho\u2018zilishi hali aniq emas.<\/span><\/p>\n

Saudiya Arabistonidagi diniy yetakchilar qirolning mamlakat rahbari sifatidagi hokimiyatini tan olganidan keyin unga qarshi chiqish, e\u2019tiqodi tufayli muxolif harakatlarga rahbarlik qilishdan chetlanadi. Ular muxolifatga maslahat berishi mumkin bo\u2018lsa-da, siyosatni to\u2018g\u2018ridan-to\u2018g\u2018ri rad etish radikal xususiyat kasb etishi va xavfli ekanini biladi. Shu sababli ulardan katta xavf kutilmaydi.<\/span><\/p>\n

Diniy muassasa, ayollarga avtomobil haydashga ruxsat berish kabi qarorlarni ma\u2019qullashidan xulosa qilish mumkinki, ular davlat siyosatiga moslashmoqda. Davlat maqsadlari uchungina faoliyat yuritadigan din vakillari o\u2018z martabasida ko\u2018tarilmoqda. Davlat tuzilmalarida mana shunday diniy yetakchilar ko\u2018paygani buning dalilidir. Ko\u2018pgina islohotlar uzoq strategiyaning bir bo\u2018lagi bo\u2018lmay, balki ish jarayonida qabul qilinayotgani sababli, ular katta ehtimol bilan bekor qilinishi mumkin. Ezgulikni targ\u2018ib qilish hamda illatlarning oldini olish qo\u2018mitasi kabi institutlar yana obro\u2018 qozonishi va vahhobiylikning turli unsurlari tiklanishi mumkin. Ochiq qarama-qarshilikning yo\u2018qligi markazlashuvning kuchayishi tufayli elita xohishiga ko\u2018ra islohotlar yana eski holatiga qaytishi mumkin.<\/span><\/p>\n

Barqaror islohotlar mamlakat ichida va xalqaro miqyosda kutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkin. Xalqaro miqyosda qirollik diniy faoliyati ortidagi siyosiy motivlar tufayli islom olamida yumshoq kuchini yo\u2018qotishi mumkin. Mamlakatda turli guruhlar, jumladan, san\u2019atkor va diniy arboblar o\u2018rtasida keskin bo\u2018linish, ya\u2019ni jamiyatdan ajralib qolish kuzatilishi mumkin. Bu esa kam bo\u2018lsa-da, hukumatdan norozilikka yoki rasmiy diniy ta\u2019limotdan uzoqlashishga olib keladi.<\/span><\/p>\n

Siyosiy islohotlarsiz liberallashtirish keskinlikni kel\u00adtirib chiqarishi mumkin. Chunki ba\u2019zi guruhlar o\u2018zini chet\u00adlashtirilgandek his qilishi va davlat manfaatlaridan ko\u2018ra, g\u02bbarb manfaatlarini ustuvor bilishi mumkin. Ushbu qarama-qarshi maqsaddagi toifalarni boshqarish hozirda rahbariyatdan ko\u2018proq nozik siyosiy boshqaruvni talab qiladi.<\/span><\/p>\n

1992-yilda qabul qilingan Bosh qonunda shariat qirollikning asosi ekani belgilab qo\u2018yilgan. Mamlakat ichki va tashqi siyosatida, shuningdek, rasmiy mafkurasi shakllanishida uzoq yillar diniy ulamolar roli va ta\u2019siri yuqori bo\u2018lib kelgan. Diniy ulamolar roli 1979-yil Masjidul Haramda yuz bergan terakt va Erondagi islomiy inqilobdan so\u2018ng ayniqsa kuchaygan. So\u2018nggi yillarda Saudiya Arabistonining mafkuraviy siyosatida transformatsiya kuzatilmoqda. Bu, birinchi navbatda, valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon boshlagan islohotlar bilan bog\u2018liq. Mamlakatda asosiy mafkura sifatida saudiy o\u2018zligini ilgari surish, tashqi siyosatda \u201cSaudiya birinchi\u201d tamoyili va milliyatchilik g\u2018oyasi ustuvorligi kuchayganiga guvoh bo\u2018lish mumkin.<\/span><\/p>\n

Saudiyada ulamolar kengashi mamlakatning eng obro\u2018li diniy yetakchilaridan iborat bo\u2018lib, u mamlakatning nafaqat ijtimoiy, balki siyosiy hayotida ham muhim rol o\u2018ynab kelgan. 2005-yilda Qirol Abdulloh bin Abdulaziz boshlagan o\u2018zgarishlar orqali ulamolar roli kamaytirib borildi. Ulamolar kengashi qirollikning rasmiy mafkurasi shakllanishida ham muhim o\u2018rin tutgan. Kengash a\u2019zolari va Saudiya bosh muftiysi asosan qirol oilasidan keyingi eng nufuzli oila \u2013 Oli Shayxga mansub shaxslardan tayinlangan. Bu oila Muhammad ibn Abdulvahhobning avlodlari bo\u2018lib, mamlakatning nafaqat diniy, balki siyosiy hayotida ham muhim lavozimlarni egallab kelgan.<\/span><\/p>\n

2015-yildan mamlakatda olib borilgan islohotlar natijasida siyosiy institutlar, boshqaruvdagi kadrlar va sud tizimi ham evrilishga yuz tutgan. Muhammad bin Salmon davrida konservativ qarashdagi bir qancha amaldor va ulamolar lavozimidan chetlashtirildi. Bugungi kunda boshqa institutlar qatori ulamolar kengashi vakolatlari va ta\u2019siri kamaytirildi.<\/span><\/p>\n

Mamlakat mafkuraviy siyosatini shakllantirishda bir qator siyosiy institut va diniy tuzilmalar rol o\u2018ynaydi. Bular jumlasiga Ulamolar kengashi, Islom ishlari vazirligi, Adliya vazirligi, Amru ma\u2019ruf va nahyi munkar qo\u2018mitasi (diniy politsiya), Ta\u2019lim vazirligi va Jahon musulmonlar ligasini kiritish mumkin. Jahon musulmonlar ligasi qirollik xonadoni bilan yaqin aloqasi tufayli qarorlarga ta\u2019sir darajasi kuchlidir.<\/span><\/p>\n

Hukumat boshlagan liberallashtirish siyosatiga diniy ulamolar qarshiligining oldini olish va ekstremizmga qarshi kurashish maqsadida Muhammad bin Salmon davrida bir qator yangiliklar amalga oshirildi. Islom ishlari vazirligi juma mav\u2019izalari, ulamolar ma\u2019ruzalari va darslari, rasmiy va norasmiy ta\u2019lim muassasalaridagi diniy darslar, nodavlat diniy va xayriya tashkilotlari faoliyati, diniy kitoblar va Qur\u2019oni karim nashrlarini nazoratga oldi.<\/span><\/p>\n

Islom shariatiga asoslangan mafkuraning amal qilishida Saudiya sud tizimining ham roli yuqori darajada. So\u2018nggi yillarda sud tizimi ham transformatsiyaga uchradi. Garchi hukmlarni asoslashda shariat asosiy manba hisoblansa-da, islohot sud tizimini ham chetlab o\u2018tmaganini ko\u2018rish mumkin. Diniy politsiya ham transformatsiyaga uchradi. Eng muhim tartibot organlaridan hisoblangan tuzilmaning ta\u2019siri sezilarli darajada pasaydi.<\/span><\/p>\n

Ta\u2019lim vazirligi mamlakatning mafkuraviy siyosatini amalga oshirishda muhim rol o\u2018ynamoqda. Maktab darsliklari qayta yozilib, mazmuni mafkuraviy evrilishga uchradi. Unda mamlakatning tashkil topishida vahhobiylikning roli kamaytirib ko\u2018rsatildi. Maktab o\u2018quvchilariga milliy mafkurani yetkazishda musulmon o\u2018zligidan ko\u2018ra, milliylikka, saudiylik o\u2018zligiga urg\u2018u berilmoqda. Saudiya jamiyatida Musulmon birodarlar g\u2018oyasi ta\u2019sirini kamaytirish uchun ta\u2019lim muassasalarida islom birodarligi g\u2018oyasiga asoslangan kitoblar taqiqlandi, maslak tarafdorlari bo\u2018lgan o\u2018qituvchilar ishdan chetlatildi. Diniy universitetlar rahbarligiga diniy ulamo bo\u2018lmagan shaxslar tayinlana boshlandi.<\/span><\/p>\n

Saudiya Arabistoni islom olami markazi sifatida musulmon dunyosida o\u2018z ta\u2019siriga ega. Mamlakat uzoq yillar teokratik boshqaruvda bo\u2018lgani va ulamolar yuqori ta\u2019sirga ega bo\u2018lganidan dunyo musulmonlarida ideal davlat o\u2018laroq havas uyg\u2018otib kelgan.<\/span><\/p>\n

So\u2018nggi yillarda Saudiya davlat mafkurasida yuz berayotgan transformatsiyaning O\u2018zbekistonga ta\u2019sirini ijobiy deyish mumkin. Saudiyada vahhobiylikni yoyishdan voz kechib, mo\u02bbtadil islom haqida oliy darajalarda bayonot berila boshlangani, siyosiy qarorlar qabul qilishda ulamolar roli kamaytirilgani, diniy ta\u2019lim va ma\u2019ruzalar ustidan nazorat o\u2018rnatilishi, milliy mafkura sifatida saudiylik o\u2018zligiga alohida urg\u2018u berilishi mamlakatda sekulyarizmga moyillik kuchayib borayotganidan darak beradi.<\/span><\/p>\n

Farxod KARIMOV<\/span><\/strong><\/div>\n
O\u2018zbekiston xalqaro islom akademiyasi dotsenti, siyosiy fanlar doktori<\/span><\/strong><\/div>\n
Behzod SOIPOV, <\/span><\/strong><\/div>\n
Toshkent sharqshunoslik universiteti tadqiqotchisi<\/span><\/strong><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

XVIII \u2013 XIX asrlarda din davlatdan ajratilmagan edi. Shuning uchun davlat zakot yig\u2018ib, uni ijtimoiy dasturlarga sarflagan. 1843-yildan Saudiya birlashishni boshlagan. Abdulaziz ibn Saud davlatni boshqarsa ham imom lavozimida edi. 1921-yildagina sulton, Hijozni zabt etgandan keyin esa Qirol titulini oladi. Odamlar xalifalik sulolaviy qirollikka aylandi deb o\u2018ylaganda, Abdulaziz yonida islom ulamolari borligini va bunday\u00a0 emasligini …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":37270,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"yoast_head":"\nSAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2024-08-29T07:24:15+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-08-29T07:34:23+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/saudyaa.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"660\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"397\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Markaz\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Markaz\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"18 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz\",\"name\":\"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/saudyaa.jpg\",\"datePublished\":\"2024-08-29T07:24:15+00:00\",\"dateModified\":\"2024-08-29T07:34:23+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\"},\"description\":\"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/saudyaa.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/saudyaa.jpg\",\"width\":660,\"height\":397},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\",\"name\":\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"description\":\"bukhari.uz\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\",\"name\":\"Markaz\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.bukhari.uz\/\"],\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","og_description":"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR","og_url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz","og_site_name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/","article_published_time":"2024-08-29T07:24:15+00:00","article_modified_time":"2024-08-29T07:34:23+00:00","og_image":[{"width":660,"height":397,"url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/saudyaa.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Markaz","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@www_bukhari_uz","twitter_site":"@www_bukhari_uz","twitter_misc":{"Written by":"Markaz","Est. reading time":"18 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz","url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz","name":"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/saudyaa.jpg","datePublished":"2024-08-29T07:24:15+00:00","dateModified":"2024-08-29T07:34:23+00:00","author":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c"},"description":"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#primaryimage","url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/saudyaa.jpg","contentUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/saudyaa.jpg","width":660,"height":397},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=37269&lang=oz#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bukhari.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"SAUDIYA ARABISTONINING DINIY VA MAFKURAVIY SIYOSATI, HOZIRGI TENDENSIYA VA ISTIQBOLLAR"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website","url":"https:\/\/bukhari.uz\/","name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"bukhari.uz","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c","name":"Markaz","sameAs":["https:\/\/www.bukhari.uz\/"],"url":"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/37269"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=37269"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/37269\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":37275,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/37269\/revisions\/37275"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/37270"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=37269"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=37269"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=37269"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}