{"id":36861,"date":"2024-08-08T10:36:34","date_gmt":"2024-08-08T05:36:34","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=36861"},"modified":"2024-08-08T10:36:34","modified_gmt":"2024-08-08T05:36:34","slug":"somoniylar-davlati-boshqaruv-tizimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz","title":{"rendered":"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI"},"content":{"rendered":"

Islomning Markaziy Osiyoga yoyilishi mintaqa tarixida tub burilish yasadi. Shariat ahkomlariga asoslangan arab xalifaligi boshqaruv tizimining mintaqaga kirib kelishi o\u02bbzbek davlatchiligining keyingi davrlardagi rivojlanishiga\u00a0 katta ta\u02bcsir ko\u02bbrsatdi. VIII-XII asrlar davomida islom ahkomlarini o\u02bbziga singdirib borgan Markaziy Osiyodagi boshqaruv tizimi milliy davlatchilik tarixining muhim segmentlaridan biriga aylandi. Islom Markaziy Osiyodagi boshqaruv tizimining yangi shakllarda rivojlanishini boshlab berdi. Buning natijasida vujudga kelgan milliy boshqaruv tizimi tamoyillari XX asrgacha o\u02bbz kuchini saqlab qoldi.<\/span><\/p>\n

IX asrning ikkinchi yarmi islom tarixida \u201czaif xalifalar asri\u201dning boshlanishi deb yuritiladi. Bu davrga kelib Abbosiylar xalifaligida ichki ziddiyatlarning kuchayishi, qo\u02bbzg\u02bbolonlarning ko\u02bbpayishi, arablardan bo\u02bblgan hokimlarga nisbatan xalifalar ishonchsizligining ortishi, buning oqibatida hududlarga kelib chiqishi fors va turkiylardan bo\u02bblgan qo\u02bbmondon va voliylarning tayinlanishi markaziy hokimiyatning zaiflashuvi, shuningdek, ham g\u02bbarbiy, ham sharqiy hududlar nazoratining qo\u02bbldan ketishiga sabab bo\u02bbldi.<\/span><\/p>\n

Dastlab Xurosonda Tohir ibn Husayn (776-822 yy.) boshchiligidagi tohiriylar, ulardan so\u02bbng safforiylar o\u02bbz mustaqilligini e\u02bclon qilgach, Movarounnahrda xalifalarga sadoqat bilan xizmat qilib kelgan Somoniylar ham vaziyatdan foydalangan holda, amalda mustaqil boshqaruvni o\u02bbrnatishga muvaffaq bo\u02bbldi.<\/span><\/p>\n

Somoniylar Xuroson amirlari Tohiriylardan mustaqil bo\u02bblishga intilganlar, ammo hech qachon Abbosiylarga qarshi chiqmaganlar va Bag\u02bbdoddan mustaqil bo\u02bblishga intilmaganlar[9:196]. Binobarin, xalifa Ma\u02bcmun Marvdan Bag\u02bbdodga ketishdan oldin unga sadoqat bildirgan Somon avlodlari Nuh ibn Asad (vaf. 842-y.) va uning ukalarini hokim etib tayinlashga buyruq beradi. 204\/819-20-yilda Xuroson amiri G\u02bbasson ibn Abbod xalifaning ko\u02bbrsatmasiga binoan Nuh ibn Asadni Samarqandga, Ahmadni \u2013 Farg\u02bbonaga, Yahyoni \u2013 Shosh va Ustrushonaga, Ilyosni esa – Hirotga hokim etib tayinlaydi. Aka-ukalar rasman bir-biridan mustaqil hukmdor bo\u02bblgan, lekin amalda ular Nuh ibn Asadga bo\u02bbysunganlar[4:253]. U Somonxudotning to\u02bbrt nabirasining to\u02bbng\u02bbichi bo\u02bblib, Somoniylar sulolasining asoschisi hisoblanadi[3:48].<\/span><\/p>\n

Nuh ibn Asad boshqa dindagi turklarga qarshi jihod urushlari olib borgan. 225\/ 839-40-yilda u Isfijob shahrini egallab, undagi tokzorlar va ekinzorlarni o\u02bbz ichiga olgan mudofaa devorini qurdiradi[4:253]. Nuh ibn Asad hukmronligi davrida Samarqand, Shosh va Farg\u02bbona shaharlarida zarb etilgan tangalardagi yozuvlarda xalifa ismidan keyin uning ismi keltirilgan. Bu esa uning Xuroson hukmdorlari Tohiriylardan mustaqil bo\u02bblganligi va faqatgina xalifaga bo\u02bbysunganini anglatadi[4:254].<\/span><\/p>\n

Narshaxiyning \u201cBuxoro tarixi\u201d asariga ko\u02bbra, Nuh ibn Asad (819-864 yy.) vafotigacha Samarqandda yashaydi va birodari Ahmad ibn Asadni o\u02bbziga o\u02bbrinbosar etib tayinlaydi. Ahmad ibn Asad olim va porso kishi bo\u02bblib, o\u02bbta xalqparvar va vijdonli bo\u02bblgan[2:147]. Ibn al-Asir u haqda quyidagi ma\u02bclumotlarni keltiradi: \u201cAhmad haqida uning o\u02bbg\u02bbli Nasr shunday deydi: u (Ahmad ibn Asad) 30-yillik hukmronligi davrida o\u02bbzi ham, atrofidagi yaqin ayonlari ham pora olmagan. U vafot etganida uning qo\u02bbl ostidagi xizmatchilari hatto och qolib ketgan\u201d [8:66]. Somoniy hukmdorlar orasida ham arab xalifalari Umar ibn Xattob va Umar ibn Abdulaziz kabi zohid va xalqparvar amirlar hamda davlat xizmatchilari bo\u02bblganligini yuqorida nomlari keltirilgan muarrixlarning keltirgan ma\u02bclumotlari ham tasdiqlaydi.<\/span><\/p>\n

Somoniylar hukmronligi boshlanganda (IX asr boshlari) Movarounnahr alohida ma\u02bcmuriy birlik edi, X asrdan boshlab Xuroson ham unga qarashli bo\u02bblgan[4:142]. Somoniylar o\u02bbzlarining hukmronligi ostiga ikkita yirik mintaqani \u2013 Buxoro, Samarqand, Ustrushona, Farg\u02bbona, Shosh, Isfijob, Xorazm, Kesh, Nasaf, Chag\u02bboniyon, Xuttalonni o\u02bbz ichiga oluvchi Movarounnahr va Badaxshon, Balx, Toxariston, Gurjiston, Marv, Hirot, G\u02bbur, Nishopur va Gurganchni o\u02bbz ichiga olgan Xurosonni birlashtirdilar. Shuning uchun adabiyotlarda ularning mulki ba\u02bczan \u201cSomoniylar imperiyasi\u201d deb nomlanadi[11:127].\u00a0<\/span><\/p>\n

Movarounnahr to\u02bbrt viloyatdan iborat bo\u02bblgan. Sug\u02bbd viloyatining ikkita poytaxti bo\u02bblib, bular Buxoro va Samarqand shaharlari edi. Shuningdek, Xorazm, Farg\u02bbona, Chag\u02bboniyon va Shosh viloyatlari ham mazkur hududga kirgan. Somoniylar davlatining g\u02bbarbiy qismi, ya\u02bcni Xuroson hududi esa, to\u02bbrt qismdan iborat bo\u02bblib, birinchisining poytaxti Naysabur (Nishopur), ikkinchisiniki \u2013 Marv, uchinchisi \u2013 Hirot, to\u02bbrtinchisi Balx shaharlari edi[12:188].<\/span><\/p>\n

Manbalar ko\u02bbrsatadiki, o\u02bbrta asrlarda Marv shahrining nufuzi juda yuqori bo\u02bblgan. Abbosiy xalifalar hokimiyati ham Marvda boshlangan va ularning qora rangli bayroqlari ilk bor shu yerda ko\u02bbtarilgan. Bu yerda o\u02bbn yil davomida xalifa Ma\u02bcmun (xalifalik yillari 813-833) hukm surgan. Shuning uchun odamlar uni Shohijon, ya\u02bcni Shoh Jahoniy \u2013 \u201cPodshohlar qarorgohi\u201d deb ataganlar[4:59]. Marv \u2013 xalifalikning sharqiy qismiga hokimlik qiluvchi noibga (u Kufada turar edi) bevosita bo\u02bbysunuvchi Xuroson noibining qarorgohi edi[O\u02bbzbekiston SSR tarixi. II tom, 1970:191]. Shunga qaramay, Somoniylar davlati poytaxti etib Movarounnahrning eng taraqqiy etgan shaharlaridan biri bo\u02bblgan Buxoro shahri tanlangan.<\/span><\/p>\n

261 \u2013 379\/875 \u2013 892-yillarda Somoniylar davlatining poytaxti Samarqand, 279 \u2013 395\/892 \u2013 1005-yillarda esa Buxoro bo\u02bblgan. Comoniylar qonuniy jihatdan Xuroson amirlari bo\u02bblib, Movarounnahr va Xuroson yerlari ularga qarashli bo\u02bblgan. Shuning uchun ularning qarorgohi Buxoro X asrda Movarounnahr va Xuroson poytaxti hisoblangan. U Movarounnahrdagi Xurosonga eng yaqin shahar bo\u02bblgan. Tohiriylar Nishopurdan turib Xurosonni idora etgan bo\u02bblsalar, Ismoil ibn Ahmad Buxoroni o\u02bbziga qarorgoh etib tanlagan va davlatning poytaxtiga aylantirgan. Buning asosiy sababi \u2013 uning islomdan oldingi ajdodlari (El Arslon va El Tegin) Buxoroda yashaganlar va shu yerda dafn etilganlar[9:121-196]. Uning avlodlari davrida ham poytaxt Buxoro bo\u02bblib qolavergan. Ungacha Movarounnahr hukmdorlari Samarqandda, ba\u02bczan Shoshda, ba\u02bczida esa Farg\u02bbonada yashaganlar[2:159].<\/span><\/p>\n

Somoniylar sulolasi Movarounnahrdagi arab bo\u02bblmagan birinchi musulmon hukmdorlar bo\u02bblib, yuz yildan ortiq hukmronlik qilgan. Bu davrdagi boshqaruv tizimi mohiyatini hokimiyatning otadan bolaga meros bo\u02bblib o\u02bbtishi tamoyili tashkil qilgan. Somoniylarning Movarounnahrda islomning yoyilishida ko\u02bbrsatgan xizmatlarini ham alohida ta\u02bckidlash joiz. Buning natijasida mazkur sulola Markaziy Osiyoda islom dini ko\u02bbrsatmalari asosidagi boshqaruv tizimining qaror topishida alohida rol o\u02bbynadi. Uning tajribasi keyingi sulolalar boshqaruvi uchun namuna \u2013 etalon vazifasini o\u02bbtadi.<\/span><\/p>\n

Markaziy Osiyoda IX\u2013XII asrlarda hukm surgan Qoraxoniylar, G\u02bbaznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshohlar davlatlari boshqaruv tizimini somoniylardan o\u02bbzlashtirgan holda o\u02bbzlarining mahalliy an\u02bcanalariga sodiq qolgan holda boshqaruvga ma\u02bclum darajada yangiliklar olib kirishgan. Buning yorqin dalili sifatida pardador,<\/strong> dovotdor, tashtdor, jashnigir, qutvol, salor, sarhang, sipohsolor, biruk, ag\u02bbichi, qushchi, chovush, xaylboshi kabi rasmiy lavozimlar joriy etilganligida namoyon bo\u02bbladi. Bundan kelib chiqadiki, Markaziy Osiyoda vujudga kelgan mustaqil musulmon sulolalari boshqaruv tizimini arab xalifaligidan o\u02bbzlashtirgan bo\u02bblsalar-da, u milliy an\u02bcanalar asosida rivojlangan.\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Somoniylar abbosiylar kabi sunniylik mazhabini mahkam tutganlar va unga xizmat qilganlar. Xutbani abbosiylar nomiga o\u02bbqitib, pullarini ham ularning nomi bilan zarb qildirganlar. O\u02bbz navbatida, abbosiylar ham somoniylarni qadrlab, o\u02bbzlariga yaqin tutganlar. Somoniylar abbosiylarga Safforiylar[1]<\/sup><\/a> va Zaydiylar[2]<\/sup><\/a> kabi ularga qarshi chiqqan davlatlarni mahv etishga yordam berganlar. Ayniqsa, Ismoil Somoniyning Xurosonni egallashi va o\u02bbz davlatiga qo\u02bbshib olishi, shia oqimidagi Safforiylar davlatining tugatilishida muhim rol o\u02bbynadi[12:187].<\/span><\/p>\n

Xuroson boshqaruvi safforiylar qo\u02bblidan ketgach, Somoniylar xalifalikning \u201cDevon al-Mashriq\u201d deb ataluvchi sharqiy viloyatlaridan biri bo\u02bblgan Xurosonning voliylari sifatida amir unvoniga ega bo\u02bblganlar. Bundan tashqari, bosh\u00adqa viloyatlarning voliylari singari, \u201cmaulo amir al-mo\u02bbminin\u201d, ya\u02bcni \u201cmo\u02bbminlar amirining mavlosi\u201d deb atalganlar[9:119]. Somoniylar shar\u02bcan Abbosiy xalifalarning Xurosondagi amirlari yoki voliylari, ya\u02bcni boshqaruvchilari hisoblangan[4:123].<\/span><\/p>\n

Narshaxiyga ko\u02bbra, Somoniylarning Mansur ibn Nuh\u00adgacha (hukmronlik yillari 961-976) bo\u02bblgan hukmdorlari amir, Mansur ibn Nuh va undan keyingilari malik, deb atalgan[2:163]. Ismoil ibn Ahmad (849-907 yy.) o\u02bbzini \u201cMovarounnahr hukmdori\u201d deb atagan. Narshaxiy Somoniy hukmdorlarga ta\u02bcrif berganda, ularning hokimiyatini \u201cimorat\u201d (amirlik) deb atagan va faqatgina Abdulmalik ibn Nuh hukmronligidan boshlab (343-350\/954-961) \u201cmulk\u201d degan atama ishlatilgan. Boshqa manbalarga ko\u02bbra, Abdulmalik ibn Nuh tangasida u \u201cal-Amir al-Muayyid\u201d yoki \u201cal-Malik al-Muayyid\u201d deb nomlangan. \u201cAl-Muayyid\u201d so\u02bbzi arab tilidan tarjima qilinganda, \u201cqo\u02bbllab-quvvatlovchi, rahmli\u201d degan ma\u02bcnolarni anglatadi[11:156].<\/span><\/p>\n

Abbosiylarga sadoqat bilan xizmat qilgan amaldorlar va hukmdorlarni taqdirlash maqsadida xalifalar ularga \u201csulola do\u02bbsti\u201d, \u201csulola tayanchi\u201d kabi unvonlar berishgan. \u201cAdud ad-davla\u201d, \u201cToj al-milla\u201d, \u201cBaho ad-davla\u201d va boshqalar shular jumlasidandir. \u201cAdud ad-davla\u201d deb atalgan obro\u02bbli unvon X asr ikkinchi yarmidan boshlab xalifalikning shimolda Somoniylardan tortib, sharqda Fotimiylar davlatigacha bo\u02bblgan barcha yerlarida urfga kirgan edi[11:161].<\/span><\/p>\n

Saroy odobi (etiketi) bo\u02bbyicha xalifaga murojaat qilishda unga bo\u02bbysunuvchilarning barchasi unga \u201cmavlono\u201d \u2013 \u201cbizning xo\u02bbjayin\u201d yoki \u201camir al-mo\u02bbminin\u201d \u2013 \u201cmo\u02bbminlarning amiri\u201d deb murojaat qilishi shart edi. Somoniy hukmdorlar arab xalifaligining bir qismi bo\u02bblgan Xuroson noiblari sifatida \u201camir\u201d unvonini olishgan. Boshqa sulola vakillaridan farqli o\u02bblaroq, ular o\u02bbzlarining kunyalari bilan xotirlangan. Masalan, Ismoil ibn Ahmad \u201camir al-adl\u201d (adolatli amir) kunyasi bilan, Nasr ibn Ahmad \u201cal-amir as-sa\u02bcid\u201d (baxtli amir), Nuh ibn Nasr \u201cal-amir al-hamid\u201d (atoqli amir), Abdul Malik an-Nuh \u201cal-amir-al-muayyad\u201d (sodiq amir), Mansur ibn Nuh esa \u201cal-amir as-sadid\u201d (muvaffaqiyatli amir), Nuh ibn Mansur \u201cal-amir ar-rizo\u201d (rizolikka (yaxshilikka) moyil amir) va \u201cal-amir ar-rashid\u201d (zukko amir) kunyalari bilan atalgan[11:156]. Ismoil Somoniy vafotidan so\u02bbng \u201camiri moziy\u201d, ya\u02bcni \u201cdunyodan o\u02bbtgan amir\u201d deb atalgan[2:159].<\/span><\/p>\n

Somoniylar boshqaruv tizimida mamlakatning asosiy tayanchi \u2013 bu kuchli, markazlashgan qo\u02bbshin edi. Bu qo\u02bbshinning asosini jasorati, mardligi va qo\u02bbrqmasligi bilan manbalarda tilga olinadigan turkiy xalqlar tashkil etgan. Xalifa al-Mu\u02bctasim (794-842 yy.) hukmronligidan boshlab (833-y.) turk g\u02bbulomlari hatto xalifa shaxsiy gvardiyasining tayanchiga aylana boshlagan[1:20].<\/span><\/p>\n

Somoniylar davrida Movarounnahrdagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat, davlatning harbiy qudrati, qo\u02bbshini va uning askarlari haqida Ibn Havqal o\u02bbzining \u201cKitob surat al-ard\u201d asarida quyidagi ma\u02bclumotlarni keltiradi: \u201cUlarning kuch-qudratiga kelsak, islom mamlakatlari ichida jihod urushlarini olib borishda ulardan o\u02bbtadigan o\u02bblka yo\u02bbqdir. Chunki Movarounnahrning barcha chegaralari kofirlar mamlakatiga yaqin joylashgan. Ularning qo\u02bbshinlari barcha xalqlar ichida qat\u02bciyati, shijoati, jur\u02bcati va matonati bilan boshqa xalqlardan ustun turadi. Movarounnahrlik dehqonlar o\u02bbzlarining xizmatdagi xushfe\u02bclligi, chiroyli kiyinishi, shohona ko\u02bbrinishi va itoatkorligi bilan xalifalarning lashkarboshilari, yaqinlari va sodiq xizmatkorlari bo\u02bbldilar, hatto, xalifalarning eng xos odamlari va askarlariga aylandilar. Ulardan qo\u02bbshinlarga farg\u02bbonaliklar va turklar boshchilik qilib, xalifalarning eng ishonchli qo\u02bbriqchilari bo\u02bbldilar. Ular orasida o\u02bbzining shijoati va jasorati bilan ustunlik qilgan turklar ustrushonalik Afshin[3]<\/sup><\/a> va Ibn Abu-s-Soj, samarqandlik Ixshod va sug\u02bbdlik Marzubon ibn Turkash, sug\u02bbdlik Ujayf ibn Anbasa, Buxorxudot va boshqalar xalifalarning amirlari, qo\u02bbmondonlari va askarlari edilar\u201d [9:20-21].<\/span><\/p>\n

Turkiy xalqlar qo\u02bbshini boshqa ko\u02bbchmanchi davlatlar qo\u02bbshini kabi urug\u02bb tizimi bo\u02bbyicha emas, balki harbiy-ma\u02bcmuriy birliklarga (minglik, yuzlik, o\u02bbnlik) bo\u02bblingan. Turkiylar katta yurishlarda ishtirok etib, ko\u02bbpincha, o\u02bbz yurtidan olisda bo\u02bblishgan. Shuning uchun turklarning alohida urug\u02bblari Qrimdan Oltoygacha va Sibirdan Erongacha bo\u02bblgan hududlarga bo\u02bblinib ketgan. Bu esa qadimdan ushbu hududlarda yashab kelgan turkiyzabon qabilalarning qarindosh ekanligini anglatadi. Shuning uchun islomning ilk asrida Markaziy Osiyoning turkiyzabon aholisi barcha turklarni qardosh xalqlar deb bilib, arab va forslarni esa begonalar deb hisoblashgan[11:138].<\/span><\/p>\n

IX-X asr boshlarida Somoniylar Abbosiylarning islom dinini Markaziy Osiyoning mahalliy aholisiga singdirish siyosatini amalga oshirib, Sirdaryoning yuqori oqimi, Sharqiy Turkiston hududlarida yashovchi g\u02bbayridin turklarga qarshi g\u02bbazovot urushlarini faol olib borganlar[4:73].<\/span><\/p>\n

Xalifalardan birinchi bo\u02bblib Abbosiy xalifa Mansur (hukmronlik yillari 754-774) Markaziy Osiyolik bir necha aslzodalarni Bag\u02bbdodga taklif qilgan va yuqori harbiy lavozimlarga tayinlagan. Ular orasida Afshin islom qo\u02bbshinlariga boshchilik qilib, Ozarbayjondagi mazdakiy Bobak boshchiligida arablarga qarshi xurramiylar qo\u02bbzg\u02bbolonini bostirishga muvaffaq bo\u02bblgan[9:229].<\/span><\/p>\n

Turk xoqonligida bo\u02bblgani kabi, Somoniylar davlatida ham qo\u02bbshin tarkibida chokarlarning salmog\u02bbi yuqori edi. Chokarlar xojasiga sadoqatli bo\u02bblib, ular uchun jonlarini berishga tayyor bo\u02bblganlar. Qutayba ibn Muslimning turkiy va sug\u02bbdiy aslzodalardan iborat 10 minglik qo\u02bbshini bo\u02bblib, ular kamondan o\u02bbq otishga mohir bo\u02bblgan. Ular Qutaybaga umrining oxirigacha sadoqat bilan xizmat qilib, hatto o\u02bbzining oilasi undan yuz o\u02bbgirganda ham uni tark etmaganlar. Keyinchalik chokarlar tizimi arab xalifaligida ham keng tarqalib, mamluk g\u02bbulomlar tizimi deb atala boshlangan. Abbosiy xalifalardan Ma\u02bcmun birinchi bo\u02bblib chokarlarni o\u02bbzining qo\u02bbriqchilik xizmatiga olgan. Uning ukasi Mu\u02bctasimning onasi turk bo\u02bblgan, shu bois uning qo\u02bbshini Sug\u02bbd, Ustrushona, Farg\u02bbona va Shoshdan olib kelingan chokarlardan iborat bo\u02bblgan. Somoniylar davlati harbiy kuchlarining asosiy qismini turkiylar tashkil etgan.<\/span><\/p>\n

Ismoil Somoniy birinchi bo\u02bblib turk g\u02bbulomlari, dehqonlar va yollanma askarlardan tashkil topgan muntazam qo\u02bbshin tuzgan[9:113]. Uning hukmronligi davrida Buxoro shahrini turkiylar hujumidan mudofaa qilish maqsadida qurilgan va muntazam ravishda ta\u02bcmirlab turiladigan, juda katta sarf-xarajat talab qiladigan \u201cKampirak devori\u201d[4]<\/sup><\/a>ni aholini mashaqqatga qo\u02bbyib qayta-qayta ta\u02bcmirlash ishlari tugatildi. Amir Ismoil \u00abto men tirik ekanman, Buxoro viloyatining devori men bo\u02bblaman\u00bb degan va janglarda doimo o\u02bbzi qatnashgan[2:112]. Markaziy boshqaruvni mustahkamlash va kuchli qo\u02bbshin tashkil etish Ismoilga qal\u02bca bunyod etish va ko\u02bbchmanchilarga qarshi devorlarni mustahkamlashdan voz kechish imkonini berdi[10:91].<\/span><\/p>\n

Somoniylar davrida islom dinining yoyilishi yo\u02bblida ko\u02bbngilli ravishda qo\u02bbshin safiga qo\u02bbshilib jang qiluvchi g\u02bboziylar ham bo\u02bblgan. Xususan, IX asrda Shosh va Farg\u02bbonaning chegara yerlaridagi rabotlarda g\u02bboziylarning qo\u02bbshinlari joylashgan bo\u02bblib, ular turli mamlakatlardan ko\u02bbngilli ravishda to\u02bbxtovsiz kelib turgan musulmonlardan tarkib topgan. Samarqand ham g\u02bboziylar to\u02bbplanadigan markaz bo\u02bblib, ular shahar atroflaridagi rabotlarda joylashgan. Bu qo\u02bbshinlardagi askarlarlar soni 40 mingga yetgan va ularga ulamolar rahnamolik qilgan. Somoniy hukmdorlar ular bilan yaqin munosabatda bo\u02bblganlar va ularga homiylik qilganlar. Halok bo\u02bblgan g\u02bboziylarning janozasi, ko\u02bbpincha, amirning o\u02bbzi tomonidan o\u02bbqilgan[4:73].<\/span><\/p>\n

Somoniylar hukmronligi davrida turkiylarning obro\u02bbsi Xuroson va Movarounnahrda juda ko\u02bbtarilib ketdi. IX asrda ular Somoniylar markaziy ma\u02bcmuriy boshqaruv tizimidagi amaldorlarning katta qismini tashkil qilgan. Viloyatlarda ham shunday bo\u02bblgan. Somoniylar tomonidan lavozimga tayinlangan viloyat hokimlarining katta qismi ulardan bo\u02bblgan. Viloyat mudofaasi va qonunlar ustuvorligini ham turklar nazorat qilgan. Somoniylar qo\u02bbshinining bir qismini ko\u02bbchmanchi turklar, boshqa bir qismini esa ozod turklar, ya\u02bcni o\u02bbtroq turmush tarzini kechiruvchi turklar tashkil etgan[11:132].<\/span><\/p>\n

Aytilganidek, Somoniylardan birinchi bo\u02bblib Ismoil ibn Ahmad o\u02bbziga bo\u02bbysunuvchi sodiq qullar \u2013 mamluk-g\u02bbulomlaridan tashkil topgan muntazam qo\u02bbshin tuzadi. Ungacha bo\u02bblgan qo\u02bbshinlar dehqonlar va ruhoniylarga bo\u02bbysungan. Harbiy xizmat uchun tanlab olingan mamluk-g\u02bbulomlarining mavqei baland bo\u02bblib, oddiy xizmatkorlar va oddiy fuqarolardan farq qilgan. Ular yaxshi kiyingan, qurollangan va oliy hukmdor huzuriga bemalol kira oladigan ishonchli odamlar hisoblangan. Katta lavozimlarni egallab, hukmdorlarga xos hashamatli hayot kechirgan[9:127].<\/span><\/p>\n

280\/893-yilda Ismoil Somoniy Sirdaryo ortidagi cho\u02bbllarda yashovchi qarluqlarga qarshi hujum uyushtirib, ularning poytaxti Talasni egallaydi. Bu bilan Markaziy Osiyo orqali o\u02bbtadigan karvon yo\u02bbllari ustidan nazorat o\u02bbrnatish barobarida mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ta\u02bcminlaydilar[6:80].<\/span><\/p>\n

Somoniylar davlatida shahardagi tartibni saqlash bilan \u201cshihnat al-buldon\u201d, ya\u02bcni \u201cshahar mirshablari\u201d lavozimi ham bo\u02bblgan. Ular ham mamluk g\u02bbulomlari kabi o\u02bbta sadoqat bilan xizmat qilganlar. Bu haqda Ibn Havqal quyidagi ma\u02bclumotlarni keltiradi: \u201cUlar yaxshi olib borilgan siyosatning to\u02bbg\u02bbri boshqaruvidan oziqlanadilar, hokimiyat ular safardalik paytida oilalari haqida g\u02bbamxo\u02bbrlik qiladi. Agar u xayrli ish qilsa, uning bu yaxshiligi yo\u02bbqolib ketmaydi. Agar u jinoyat sodir etsa, qilgan gunohi va jinoyati uchun jazosini oladi. Agar biror qarindosh yoki yaqin odamga qasos yoki xun\u00a0 olish zarurati bo\u02bblsa, bu ish Allohning marhamatiga topshiriladi. Agar begona odamga hukm yoki biror narsa undirish kerak bo\u02bblsa, u bilan Alloh taoloning ko\u02bbrsatmalaridan qayt\u00admagan holda ish ko\u02bbriladi\u201d [9:26]. Ko\u02bbrinib turibdiki, Somoniylar davlatidagi boshqaruv islom shariatiga asoslangan ijtimoiy adolat, qo\u02bbl ostidagilarga g\u02bbamxo\u02bbrlik ruhida amalga oshirilgan. Sud-huquq tizimi ham shu asosda tashkil etilgan.<\/span><\/p>\n

Somoniylar boshqaruv tizimi Abbosiylardan o\u02bbzlashtirilgan bo\u02bblib, o\u02bbz navbatida, Abbosiylar boshqaruvi Sosoniylar imperiyasidan qolgan an\u02bcanalar asosida shakllangan edi. Ismoil Somoniy birinchilardan bo\u02bblib Movarounnahrda markazlashgan boshqaruv tizimini joriy etishga muvaffaq bo\u02bbldi. Bu tizim asosini oliy hukmdor dargohi (saroyi) va devonlar (vazirliklar) majmui tashkil etgan[5:94].<\/span><\/p>\n

So\u02bbnggi tadqiqotlarga ko\u02bbra, Somoniylar davlatining huquqiy asoslari islom shariatiga asoslangan bo\u02bblib, arablar tomonidan bo\u02bbysundirilgan boshqa xalqlar ham xalifalikning davlat qurilishida ishtirok etishgan. Ularning islomdan avvalgi urf-odatlari davlat boshqaruvida keng qo\u02bbllangan. Arab xalifaligining harbiy va davlat boshqaruvida tayanadigan asosiy kuchi xurosonliklar, ularning asosiy qismi Markaziy Osiyo turklaridan bo\u02bblgan. Islomning dastlabki asrlarida \u201cQobusnoma\u201d, \u201cKalila va Dimna\u201d kabi asarlarning arab tiliga tarjima qilinishi asosida davlat boshqaruvi asoslarini o\u02bbz ichiga olgan \u201cSiyosatnoma\u201d janridagi dastlabki asarlar yozilgan.<\/span><\/p>\n

Somoniylardan birinchi bo\u02bblib Nasr ibn Ahmad (864-875 yy. \u2013 Samarqand amiri, 875-892 yy. \u2013 Movarounnahr amiri) 875-yilda xalifa Mu\u02bctamiddan (844-892 yy.) Movarounnahrni boshqarish huquqini beruvchi yorliq olgan. 892-yili Nasr vafotidan keyin uning ukasi Ismoil ibn Ahmad butun Movarounnahr hukmdori bo\u02bbldi va oradan bir yil o\u02bbtgach, 893-yil xalifa Mu\u02bctaziddan (xalifalik yillari 892-902 yy.) yorliq oladi. Somoniylar xalifaga sovg\u02bba-salomlar yuborib turishgan, lekin mamlakatdan yig\u02bbilgan barcha soliqlarni o\u02bbzlarida saqlab qolishgan[1:22].<\/span><\/p>\n

Sh.Kamoliddinning fikricha, \u201cSomoniylarning boshqaruv tizimi o\u02bbsha davrning barcha aniq va mukammal tizimlarini o\u02bbzida birlashtirgan. Biroq davlatchilik huquqiy atama bo\u02bblgani bois uning sifati ham huquqiy normalarga asoslangan bo\u02bblishi kerak. Qonunchilik nuqtayi nazaridan, bizningcha, Somoniylarning boshqaruv tizimi va boshqaruvi ham mustaqil davlat sifatida ko\u02bbrilishi mumkin emas. O\u02bbrta asr islom jamiyatida birinchi o\u02bbrinda doim din, so\u02bbng davlat va keyin madaniyat turgan. Islomda davlat asosini\u00a0 Qur\u02bconi karim, hadisi sharif va ulamolarning fatvolariga asoslangan shariat qonunlari tashkil etadi. Din va hukumat islomda ajralmas hisoblanadi. Xalifalikka qarashli viloyatlarni boshqaruvchi mahalliy sulolalardan chiqqan barcha amirlar, xususan, Somoniylar ham rasman mustaqil bo\u02bblsalar-da, baribir, Bag\u02bbdod xalifalarining oliy hokimiyatini tan olishgan. Qonun bo\u02bbyicha huquqiy normalar shariat tomonidan belgilangan. Shuning uchun Buvayhiylar, Somoniylar, G\u02bbaznaviylar va Qoraxoniy hukmdorlar o\u02bbzlarini \u201cmaulo amirul mo\u02bbminin\u201d yoki \u201cvoliy amir al-mo\u02bbminin\u201d deb vasf etishgan\u201d [11:139].<\/span><\/p>\n

Somoniylar davrida Movarounnahrda islomdan oldingi ayrim qonun-qoidalar va tartiblarga ham rioya qilingan. Somoniylar islom diniga va arab xalifalariga sodiq bo\u02bblsalar-da, ba\u02bczi o\u02bbrinlarda ota-bobolarining dini va urf-odatlarini ham hurmat qilishgan. Jumladan, Somoniylarning Buxorodagi oilaviy maqbarasining devorlarida, shuningdek, ular zarb ettirgan ayrim tangalarda buddaviylik va moniylikka oid ramzlar tasvirlangan. Mansur I ibn Nuh (hukmronlik yillari 961-976) tomonidan 968-yilda Buxoroda zarb etilgan kumush dirham shaklidagi medalyonning old tarafida o\u02bbng tomonga qarab turgan hukmdorning surati, uning ikki tarafida pahlaviy yozuvlar tushirilgan[9:127].<\/span><\/p>\n

IX asrda Somoniylar davlat boshqaruv tizimida yetakchilik arablar va forslarga tegishli bo\u02bblib, turklarning o\u02bbrni uncha sezilmagan bo\u02bblsa, X asr boshlaridan turklar davlatdagi barcha muhim vazifalarni egallashga muvaffaq bo\u02bblishgan. Buning uchun turklar arab tilini chuqur o\u02bbrgangan. IX asrning birinchi yarmida, keng omma orasida islom dini chuqur ildiz otib bo\u02bblgan edi. Jumladan, boshqaruvga oid ishlar ham asosan arab tilida amalga oshirilgan. Lekin IX asrning o\u02bbrtalaridan boshlab, somoniylar davlatining izchil siyosati tufayli fors tili davlat tiliga aylandi. Arab tili esa, fan tili sifatida o\u02bbz ahamiyatini saqlab qoldi.<\/span><\/p>\n

Somoniylar boshqaruv tizimida asosan mahalliy dehqonlar, mulkdorlar va din arboblari xizmat qilar edilar. Buning uchun ular arab va fors tillarini bilishi, shuningdek, diniy va dunyoviy bilimlarga ega bo\u02bblishi kerak edi. Bunday ilmlarga ega bo\u02bblgan odamlar \u201cahl al-qalam\u201d (ya\u02bcni, qalam ahli) deb atalgan[10:6].<\/span><\/p>\n

Somoniylar davlatidagi markaziy boshqaruv asosan o\u02bbnta devondan[5]<\/sup><\/a> iborat bo\u02bblgan. Narshaxiy bu devonlarning nomini o\u02bbzining \u201cBuxoro tarixi\u201d asarida keltirib o\u02bbtadi. Nasr II hukmronligi davrida (914 \u2013 943) Registon maydonida ular uchun alohida bino va mahkama quriladi. Viloyatlarda ham asosan o\u02bbnta devon bo\u02bblib, ular mahalliy hokimga yoki vazirga bo\u02bbysungan. Shahar boshqaruvi raisning qo\u02bblida bo\u02bblgan va u hukmdor tomonidan lavozimga tayinlangan. Ulamolarning ta\u02bcsiri mamlakat hayotida kuchli bo\u02bblgan. Ularning yetakchisi \u2013 ustod, keyinchalik \u2013 shayxul-islom, deb atalgan.<\/span><\/p>\n

Xuroson sarkardasi \u201csipohsolar\u201d bo\u02bblgan va davlat boshqaruv ishlariga o\u02bbzining katta ta\u02bcsirini o\u02bbtkazib turgan. Dargoh hamda boshqa qator muhim davlat idoralarining xavfsizligini amalga oshirish xizmatini bosh hojib va uning xodimlari olib borgan.<\/span><\/p>\n

\u201cBuxoro tarixi\u201dda keltirilishicha, Buxoro Hisorining g\u02bbarbiy darvozasidan to Ma\u02bcbad darvozasigacha bo\u02bblgan masofa Registon deb atalgan. Ismoil Somoniy Registonda bir saroy qurishni buyurgan. Shu saroy darvozasi oldida amaldorlari uchun bino bunyod ettirgan. Har bir amaldorning podshoh saroyi darvozasi oldida qurilgan o\u02bbz makonida alohida devoni bo\u02bblgan[2:106]. Vazir devoniga qo\u02bbshimcha ravishda yana o\u02bbnta devon mavjud bo\u02bblib, ularning har biri alohida binoda joylashgan va ma\u02bclum bir vazifani bajargan.<\/span><\/p>\n

Somoniylar davlati ijroiya hokimiyatining asosiy vazifalariga quyidagilar kirgan:<\/span><\/p>\n

Vazir devoni yoki xo\u02bbjai buzrug \u2013 ijro hokimiyatining barcha tarmoqlarini boshqargan va boshqa devonlar unga bo\u02bbysungan. Ayni paytda u harbiy vazir vazifasini ham bajargan va barcha qo\u02bbshinlar bosh qo\u02bbmondoni hisoblangan. Bosh vazirlik lavozimiga jayhoniylar[6]<\/sup><\/a>, bal\u02bcamiylar[7]<\/sup><\/a>, utbiylar[8]<\/sup><\/a> sulolalari orasidan chiqqan shaxslargina tayinlangan.<\/span><\/p>\n

Devoni mustavfiy \u2013 moliya vazirligi vazifasini bajargan. Moliya vaziri davlatning kirim-chiqimlari hisobini olib borgan. Mustavfiyning qo\u02bbli ostida xazinador xizmat qilgan. Davlatning moliya ishlarini tizimga solib turgan.<\/span><\/p>\n

Devoni amid (Devoni rasoil yoki devoni insho) \u2013 maxsus markaziy vazirlik bo\u02bblib, rasmiy hujjatlar bilan shug\u02bbullangan. U orqali davlatning barcha muhim hujjatlari o\u02bbtgan. Bundan tashqari, ushbu devon boshqa mamlakatlar bilan diplomatik munosabatlarni olib borgan. Nafaqat Somoniylarda, balki G\u02bbaznaviylarda ham \u201cdevon ar-rasoil\u201d\u00a0 davlatning siyosiy hayotida muhim rol o\u02bbynagan.<\/span><\/p>\n

Devoni sohibi shurat \u2013 Somoniylar gvardiyasini boshqargan. Ushbu devon qo\u02bbshinning tayyorgarligi, tartib-intizomi, oziq-ovqati, xo\u02bbjalik ta\u02bcminoti va maosh masalalari bilan shug\u02bbullangan. Davlat xizmatchilariga maosh bir yilda to\u02bbrt marta \u2013 har uch oyda to\u02bblab borilgan.<\/span><\/p>\n

Devoni barid (pochta xizmati) \u2013 Somoniylar davrida davlat ehtiyojlari uchun xizmat qiluvchi vazirlik bo\u02bblgan. Pochta xizmati boshlig\u02bbi \u2013 sohibi barid ixtiyorida alohida shaharlarda pochta amaldorlari, o\u02bbzlarining xizmatchilari otlari bilan xizmatda bo\u02bblishgan. Pochta amaldorlari alohida viloyatlardagi mahalliy hokimlarga emas, faqat markaziy boshqaruv organiga bo\u02bbysunishgan.<\/span><\/p>\n

Devoni muhtasib \u2013 muhtasibning asosiy vazifasi bozorlardagi tosh-tarozu va og\u02bbirlik o\u02bblchovlarini nazorat qilish bo\u02bblgan. Bundan tashqari, muhtasib va uning yordamchilari shaharlarda usta-hunarmandlar tomonidan tayyorlangan mahsulotlar miqdorining aniq bo\u02bblishini ham nazorat qilishgan. Muhtasib yaxshi sifatga ega bo\u02bblmagan mahsulotlarni bozorga chiqishidan to\u02bbsish, go\u02bbsht, non va shu kabi iste\u02bcmolda muhim o\u02bbrin tutgan mahsulotlar narxining oshib ketishini taqiqlash huquqiga ham ega bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

Devoni mushrif \u2013 davlat xarajatlari ustidan umumiy nazoratni o\u02bbrnatgan amaldor mushrif, deb atalgan. Shuni alohida ta\u02bckidlash joizki, feodal jamiyat sharoitida davlat xazinasini hukmdor xazinasidan ajratish, umuman olganda, saroy amaldorlariga davlat xazinasidan mablag\u02bb ajratilishini nazorat qilish mushrif ixtiyorida bo\u02bblgan. Bunday mas\u02bculiyatli vazifaga ko\u02bbpchilikning e\u02bctiborini qozongan, hammaga birdek adolatda turadigan kishilar tayinlangan.<\/span><\/p>\n

Devoni qozi \u2013 bosh qozi tomonidan boshqariladigan devon asosan huquqiy masalalar bilan shug\u02bbullangan.<\/span><\/p>\n

Devoni ziyo \u2013 madrasadagi o\u02bbqish jarayonlarini nazorat qiluvchi devonlik bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

Devoni mulk \u2013 davlat yerlari, mulklari va xazinaga keluvchi foydaning ustidan nazorat qiluvchi va uni boshqaruvchi vazirlik bo\u02bblgan. Bunday yerlar juda katta hududlarni o\u02bbz ichiga olgan bo\u02bblib, ularda dehqonlar jamoa bo\u02bblib yashashgan.<\/span><\/p>\n

Devoni vaqf \u2013 musulmon muassasalariga hadya qilinadigan mulklarning kirim-chiqimlarini nazorat qiluvchi vazirlik. Vaqf yerlari \u2013 musulmon muassasalariga vaqtinchalik yoki umrbod foydalanish uchun beriladigan yerlar.<\/span><\/p>\n

Devoni ariz (devoni harb) \u2013 ariz Somoniylar qo\u02bbshiniga beriladigan maoshni nazorat qiluvchi vazirlik bo\u02bblgan. Bunday maosh bir yilda to\u02bbrt marta, har uch oyda bir berilgan. Bundan tashqari, bu vazirlik harbiy intizom, qo\u02bbshin ta\u02bcminoti va qurol-yarog\u02bblarning sozligiga ham javobgar bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

Zikr etilgan devonlarning hududlarda ham vakilliklari bo\u02bblib, ular markazdagi devonlardan tashqari, mahalliy hokimlarga ham bo\u02bbysungan holda mahalliy idoralar bilan hamkorlikda faoliyat olib borgan. Bundan xat-xabarlar xizmati devoni mustasno bo\u02bblib, ularning mahalliy bo\u02bblimlari ham faqat markazga hisobot bergan. Ular mahalliy hokimlar, mansabdorlar ustidan ham pinhona nazorat olib borganlar.<\/span><\/p>\n

Somoniylar davlatida davlat xizmatchilariga beriladigan maosh aholidan yig\u02bbib olinadigan xiroj solig\u02bbidan to\u02bblangan. Ibn Havqal ma\u02bclumotiga ko\u02bbra, \u201cSomoniylar davlatida aholidan olinadigan soliqlar va xirojlar miqdori kam, g\u02bbaznalarida pul ko\u02bbp bo\u02bblmagan. Xuroson va Movarounnahrning Abu Solih Nuh ibn Mansurga beradigan solig\u02bbi bir yilda ikki marta, har olti oyda yigirma ming dirhamdan yig\u02bbilar edi. Agar sharoit xirojning ikki hissa olinishini taqozo etsa, u qirq ming dirhamni tashkil etgan. Davlat xizmatchilariga maosh bir yilda to\u02bbrt marta muntazam va kechiktirmay berilishiga guvoh bo\u02bbldim. Har safar nafaqa har to\u02bbqson kunning boshida, eng avval g\u02bbulomlarga, saroy xodimlariga va harbiy qo\u02bbmondonlarga, so\u02bbng boshqa xizmatchilarga beriladi. Har safar tarqatiladigan nafaqaning yig\u02bbindisi besh ming dirhamni tashkil etadi, to\u02bbrt marta tarqatiladigan nafaqalar yig\u02bbindisi, bir marta yig\u02bbiladigan xirojga teng bo\u02bbladi. Odamlar soliqni ochiq ko\u02bbngil va xursandchilik bilan, o\u02bbzlariga nisbatan adolatli munosabatdan to\u02bbla mamnun holda to\u02bblaydilar. Bunga raiyatga nisbatan adolat, oddiy xalqqa nisbatan haqqoniylik va hokimlar qo\u02bblidagi katta mas\u02bculiyat sabablidir. Viloyatlarda qozilar, tekshiruvchilar, nazoratchilar va boshqaruvchilar ko\u02bbp bo\u02bblib, ularning maoshlari bir-biriga teng, majburiyatlari ham deyarli bir xildir\u201d [9:22-23].<\/span><\/p>\n

Aytish joizki, maoshlarning to\u02bblanishi muddatlariga og\u02bbishmay rioya qilingan, aks holda katta noroziliklar kelib chiqqan va ular xunrezlikkacha yetib borgan. Masalan, Nuh ibn Nasrning vaziri Abu-l-Fazl 946-yili maoshi vaqtidan kechiktirilgan askarlar tomonidan qatl qilingan[2:166].<\/span><\/p>\n

Maoshi tayinlangan harbiylardan iborat muntazam qo\u02bbshindan tashqari mahalliy yer egalaridan tashkil topgan g\u02bboziylar qo\u02bbshini ham bo\u02bblgan. Hukumat tomonidan ularga iqto mulki sifatida yer ajratilgan bo\u02bblib, undan kelgan daromad ularning barcha xarajatlari, shu jumladan oilalarini boqish, qurol-yarog\u02bblari va ot-ulovlariga ketadigan xarajatlarni qoplash uchun ishlatilgan. Shuningdek, bu daromad hisobidan ular savdo bilan ham shug\u02bbullanganlar, kambag\u02bballarga xayr-ehsonlar qilganlar. Buning evaziga hukumat chaqirig\u02bbiga binoan o\u02bbzlarining harbiy asbob-uskunalari va qurol-yarog\u02bblari bilan rabotlarga to\u02bbplanib, dushmanlarga qarshi jang olib borganlar[4:73].<\/span><\/p>\n

Somoniylar arab xalifaligi soliq tizimini ham o\u02bbzlashtirganlar. \u201cGezit\u201d (jon solig\u02bbi) va \u201cxarag\u201d (yer solig\u02bbi) kabi atamalar arab tilidagi jizya va xiroj bilan sinonim hisoblangan. Yerga egalik qilishda asosan iqto tizimidan foydalanilgan[11:128].<\/span><\/p>\n

Davlat yerlaridan olinadigan asosiy soliq xiroj bo\u02bblib, soliqning ushbu turi Markaziy Osiyoda XIX asr oxirigacha amalda bo\u02bblib kelgan. Bu soliq arab xalifaligidan o\u02bbzlashtirilgan bo\u02bblib, arablar fath etilgan mamlakatlar aholisidan olinadigan har qanday soliqlarni shunday nomlaganlar. Olinadigan xirojning miqdori hosilning 1\/3 qismini tashkil etgan, ba\u02bczan esa 2\/5 qismigacha qisqartirilgan. Xiroj mol bilan ham, pul bilan ham olingan. Mol bilan olinadigan xiroj hosil terimi vaqtida, pul bilan olinadigan xiroj esa har uch oyda, ba\u02bczan esa har oyda olingan[9:122].<\/span><\/p>\n

Ilk islom davrida arablar Markaziy Osiyodagi katta-kichik shahar va viloyatlarning mahalliy hukmdorlarini ham \u201cdehqon\u201d deb ataganlar. Ularning ba\u02bczilari ancha qudratli bo\u02bblib, hatto podshohni ham mehmonga chaqirishlari mumkin bo\u02bblgan. Somoniylar davrida dehqonlarning mavqei va maqomi biroz pasaygan bo\u02bblsa ham, ular hamon Markaziy Osiyoning siyosiy va iqtisodiy hayotida muhim o\u02bbrinda bo\u02bblib qolavergan[4:148].<\/span><\/p>\n

Somoniylar markaziy hokimiyatni mustahkamlash maqsadida Markaziy Osiyodagi dehqonlar, ya\u02bcni katta yer egalariga qarshi qattiq siyosat olib borib, hatto ularning ko\u02bbshk va qal\u02bcalarini buzdirib tashlashgan. Natijada somoniylarga qarshi viloyatlar aholisi tomonidan tez-tez qo\u02bbzg\u02bbolonlar bo\u02bblib turgan. Somoniylar hukmronligi davrida dehqon instituti halokatga uchragan bo\u02bblsa-da, lekin, baribir, dehqonlarning siyosiy va iqtisodiy hayotdagi roli hali anchagina sezilarli edi.<\/span><\/p>\n

Somoniylar sulolasi arab bo\u02bblmagan birinchi musulmon sulolasi bo\u02bblib, yuz yildan oshiq hukmronlik qilgan va hokimiyat otadan bolaga meros qoldirilgan. Somoniylar islom dinining yoyilishida ham faol ishtirok etganlar. Mazkur sulola hukmronligi davrida (IX-X asrlar) islom dini Sirdaryo sohillariga va uning shimolidagi viloyatlar\u2013 Yettisuv va Sharqiy Turkistongacha tarqaladi. IX asrning birinchi yarmida Toshkent vohasi aholisi ham islom dinini qabul qiladi[13:272].<\/span><\/p>\n

\u2013 Somoniylar Movarounnahrdagi ilk mahalliy musulmon sulola bo\u02bblib, tashqi siyosatda xalifaga bo\u02bbysungan holda ichki boshqaruvda to\u02bbliq mustaqil bo\u02bblgan. Somoniy hukmdorlarning o\u02bbz nomlaridan tanga zarb qildirgani hamda juma xutbasida xalifaning nomidan keyin o\u02bbzlarini zikr ettirgani buning isbotlaridir.<\/span><\/p>\n

\u2013 Somoniylar va ulardan keyingi mustaqil turk-musulmon sulolalari uzoq davr tarqoq holda rivojlangan Markaziy Osiyo mintaqasini markazlashgan yaxlit davlatga aylantirdi. Movarounnahrda markazlashgan boshqaruvning qaror topishi natijasida ichki nizolar qirqilib, savdo-sotiq, hunarmandchilik, dehqonchilik, bog\u02bbdorchilik rivojlandi, turmush farovonligi oshdi.<\/span><\/p>\n

\u2013 Eng yirik ikki turkiy qabila \u2013 qarluqlar va o\u02bbg\u02bbuzlar somoniylar sa\u02bcy-harakatlari evaziga islomni qabul qildi; Qoraxoniylar, G\u02bbaznaviylar, Saljuqiylar, Xorazmshohlar, Usmoniylar, Tuluniylar kabi islom ta\u02bclimotidan oziqlangan kuchli boshqaruvga ega markazlashgan musulmon davlatlariga asos solishdi, shuningdek, keyingi davrlar davlat bosh\u00adqaruvi uchun andoza sifatida xizmat qildi.<\/span><\/p>\n

\u2013 Somoniylar tomonidan birinchi bo\u02bblib tashkil etilgan turk va sug\u02bbd chokarlaridan iborat muntazam qo\u02bbshin turi keyinchalik arab xalifaligida ham keng tarqalib, tarixga mamluk g\u02bbulomlari tizimi<\/em> degan nom bilan kirdi. Uning hayotiy kuchini ta\u02bcminlagan omillardan biri islom ta\u02bclimotiga asoslangan markazlashga boshqaruv bo\u02bbldi.<\/span><\/p>\n

Yakuniy so\u02bbz o\u02bbrnida ta\u02bckidlash joizki, Comoniylar Markaziy Osiyoda islom dini ko\u02bbrsatmalari asosidagi boshqaruv tizimining qaror topishida o\u02bbziga xos o\u02bbrin tutgan.<\/span><\/p>\n

Foydalanilgan adabiyotlar:<\/strong><\/span><\/div>\n
Yuriy Bregel. An historical atlas of Central Asia. \u2013 Boston: Brill, Leiden, 2003. \u2013 109 p.<\/span><\/div>\n
Abu Bakr Muhammad ibn Jafar an-Narshaxiy. Buxoro tarixi.\u00a0 \u2013 T.: Kamalak, 1991. \u2013 B.335.<\/span><\/div>\n
Abu Said Gardizi. Zayn al-Axbar \/ Per. A. Arendsa. \u2013 T.: Fan, 1991. \u2013 S.176.<\/span><\/div>\n
Abul Abbos Ahmad ibn Yahyo al-Balozuriy. Futuh al-buldon. Xurosonnning fath etilishi \/ So\u02bbz boshi, arab tilidan tarjima, sharhlar, izohlar va ko\u02bbrsatkichlar muallifi Sh.S.Kamoliddin. \u2013 T.: ToshDSHI, 2017. \u2013 B.439.<\/span><\/div>\n
Azamat Ziyo. O\u02bbzbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar) \/\/ Mas\u02bcul muharrir: B.Ahmedov\/. \u2013 T.: Sharq, 2001. \u2013 B.368.<\/span><\/div>\n
Bosvort K.E. Musulmon sulolalari. \u2013 T.: Fan, 2007. \u2013 B.269.<\/span><\/div>\n
Dadaboyev H. Tarixiy harbiy terminlar lug\u02bbati. \u2013 T.: Universitet, 2008. \u2013 B.202.<\/span><\/div>\n
Ibn al-Asir. Al-kamil fit-tarix. Perevod s arabskogo yaz\u044bka, primechaniya i kommentarii S.P.Bulgakov. Dopolneniya k perevodu, primechaniyam i kommentariyam, vvedeniye i ukazateli Sh.S.Kamaliddina. \u2013 T.: Uzbekistan, 2006. \u2013 S.560.<\/span><\/div>\n
Ibn Havqal. Movarounnahr \/ Ibn Havqal; arab tilidan tarj., izohlar muallifi Sh.S. Kamoliddin. \u2013 T.J <\/span>
\nO\u02bbzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2011. \u2013 B.398.<\/span><\/div>\n
O\u02bbzbekiston xalqlari tarixi. I jild. Mualliflar jamoasi \/ Mas\u02bcul muharrir. A.Asqarov. \u2013 T.: Fan, 1992. \u2013 B.188.<\/span><\/div>\n
Sh.Kamoliddin. Samanid\u044b: iz istorii gosudarstvennosti Uzbekistana v IX \u2013 X vv. \u2013 T.: 2019. \u2013 S.191.<\/span><\/div>\n
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Islom tarixi. 2-juz \u2013 T.: Hilol-Nashr, 2018. \u2013 B.544.<\/span><\/div>\n
Shoniyozov K. O\u02bbzbek xalqining shakllanish jarayoni. \u2013 T.: Sharq, 2001. \u2013 B.462.<\/span><\/div>\n
[1]<\/sup><\/a> Safforiylar \u2013 Eronning sharqiy hududlarida 861-900-yillar orasida Tohiriylardan mustaqil holda hukmronlik qilgan \u0434\u0430\u0432\u043b\u0430\u0442<\/a>. Seyistonlik dehqon \u042f\u044a\u049b\u0443\u0431 \u0438\u0431\u043d \u041b\u0430\u0439\u0441<\/a>as-Saffor \u0430\u0441\u043e\u0441<\/a> solgan.\u00a0<\/span><\/div>\n
[2]<\/sup><\/a> Zaydiylar \u2013 864-yilda Eronning shimolida o\u02bbz davlatini tuzishgan. Zayd ibn Ali ibn Husayn: bir guruh shialar Zaydni imom deb e\u02bctirof etganlari uchun\u00a0zaydiylar<\/em>\u00a0n????? ???????.?omini olishgan.\u00a0<\/span><\/div>\n
[3]<\/sup><\/a> Al-Afshin \u2013 Ustrushona so\u02bbnggi hukmdorining o\u02bbg\u02bbli Haydar ibn Kovus (216\/831-832) Abbosiy xalifalarning lashkarboshisi bo\u02bblgan. Ustrushonaning islomdan avvalgi hukmdorlarining unvoni afshin bo\u02bblgan. 216\/831-832-yilda al-Afshin arablarga qarshi Misr va al-Mag\u02bbribda ko\u02bbtarilgan qo\u02bbzg\u02bbalonni, 224\/838-839-yilda Bobak boshchiligidagi qo\u02bbzg\u02bbalonni bostirgan. 225\/839-840-yilda islomdan yuz o\u02bbgirganlikda ayblanib, xalifa al-Mu\u02bctasimning Bag\u02bbdoddagi saroyida uning ustidan hukm chiqarilgan. Al-Afshin zindonda vafot etgan. Ibn Havqal. Movarounnahr\/Ibn Havqal; arab tilidan tarj., izohlar muallifi Sh.S.Kamoliddin. Toshkent: \u201cO\u02bbzbekiston milliy ensiklopediyasi\u201d Davlat ilmiy nashriyoti, \u2013 2011. 115-b.<\/span><\/div>\n
[4]<\/sup><\/a> Kampirak devori \u2013 ushbu devor taxminan 300 km bo\u02bblib, tinch aholini ko\u02bbchmanchilar hujumidan himoya qilish maqsadida qurilgan.<\/span><\/div>\n
[5]<\/sup><\/a> Devon \u2013 arab., \u201cshe\u02bcrlar to\u02bbplami\u201d, shuningdek, \u201chisob-kitob daftari\u201d, \u201cdavlat idorasi\u201d, \u201cmuassasa\u201d, ya\u02bcni ish yuritish va yozishmalar bilan shug\u02bbullanuvchi tashkilot.<\/span><\/div>\n
[6]<\/sup><\/a> Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad al-Jayhoniy (X asr) \u2013 olim, Somoniylar \u0430\u043c\u0438\u0440\u0438<\/a> \u041d\u0430\u0441\u0440<\/a> \u0438\u0431\u043d<\/a> Ahmadning (914-943) vaziri.<\/span><\/div>\n
[7]<\/sup><\/a> Abu Ali Muhammad ibn Muhammad Bal\u02bcamiy <\/strong>(vaf.974) \u2013 tarixchi olim, \u0434\u0430\u0432\u043b\u0430\u0442<\/a> arbobi. Somoniylardan \u0410\u0431\u0434\u0443\u043b\u043c\u0430\u043b\u0438\u043a \u0438\u0431\u043d \u041d\u0443\u04b3<\/a> (954-961) va \u041c\u0430\u043d\u0441\u0443\u0440<\/a> \u0438\u0431\u043d<\/a> \u041d\u0443\u04b3<\/a> (961-976) zamonida \u0431\u043e\u0448<\/a>\u0432\u0430\u0437\u0438\u0440<\/a> bo\u02bblgan. U 963-y. \u0422\u0430\u0431\u0430\u0440\u0438\u0439<\/a> (839-923)ning \u00ab\u0422\u0430\u044a\u0440\u0438\u0445<\/a>ul-anbiyo var-rasul val-muluk val-xulafo\u00bb (\u201cPayg\u02bbambarlar, podshohlar va xalifalar tarixi\u201d) nomli yirik asarini \u0444\u043e\u0440\u0441<\/a> tilida qaytadan yozgan.<\/span><\/div>\n
[8]<\/sup><\/a> Abu Ja\u02bcfar Utbiy \u2013 Somoniylar hukmdori Nuh II ibn Mansurning (976-997) vaziri.<\/span><\/div>\n
ZIYODILLA ZINATULLAYEV,<\/span><\/strong><\/div>\n
\u00a0O\u02bbzbekiston xalqaro islom akademiyasi katta o\u02bbqituvchisi, PhD<\/span><\/strong><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Islomning Markaziy Osiyoga yoyilishi mintaqa tarixida tub burilish yasadi. Shariat ahkomlariga asoslangan arab xalifaligi boshqaruv tizimining mintaqaga kirib kelishi o\u02bbzbek davlatchiligining keyingi davrlardagi rivojlanishiga\u00a0 katta ta\u02bcsir ko\u02bbrsatdi. VIII-XII asrlar davomida islom ahkomlarini o\u02bbziga singdirib borgan Markaziy Osiyodagi boshqaruv tizimi milliy davlatchilik tarixining muhim segmentlaridan biriga aylandi. Islom Markaziy Osiyodagi boshqaruv tizimining yangi shakllarda rivojlanishini boshlab …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":36862,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"yoast_head":"\nSOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2024-08-08T05:36:34+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/somoniy.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"660\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"413\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Markaz\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Markaz\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"20 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz\",\"name\":\"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/somoniy.jpg\",\"datePublished\":\"2024-08-08T05:36:34+00:00\",\"dateModified\":\"2024-08-08T05:36:34+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\"},\"description\":\"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/somoniy.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/somoniy.jpg\",\"width\":660,\"height\":413},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\",\"name\":\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"description\":\"bukhari.uz\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\",\"name\":\"Markaz\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.bukhari.uz\/\"],\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","og_description":"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI","og_url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz","og_site_name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/","article_published_time":"2024-08-08T05:36:34+00:00","og_image":[{"width":660,"height":413,"url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/somoniy.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Markaz","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@www_bukhari_uz","twitter_site":"@www_bukhari_uz","twitter_misc":{"Written by":"Markaz","Est. reading time":"20 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz","url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz","name":"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/somoniy.jpg","datePublished":"2024-08-08T05:36:34+00:00","dateModified":"2024-08-08T05:36:34+00:00","author":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c"},"description":"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#primaryimage","url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/somoniy.jpg","contentUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/somoniy.jpg","width":660,"height":413},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=36861&lang=oz#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bukhari.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"SOMONIYLAR DAVLATI BOSHQARUV TIZIMI"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website","url":"https:\/\/bukhari.uz\/","name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"bukhari.uz","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c","name":"Markaz","sameAs":["https:\/\/www.bukhari.uz\/"],"url":"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36861"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=36861"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36861\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":36863,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/36861\/revisions\/36863"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/36862"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=36861"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=36861"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=36861"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}