{"id":24682,"date":"2022-10-14T08:25:49","date_gmt":"2022-10-14T03:25:49","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=24682"},"modified":"2022-10-13T10:26:03","modified_gmt":"2022-10-13T05:26:03","slug":"fazo-va-vaqtda-imkoniyat-hamda-virtuallik-muammosi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz","title":{"rendered":"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Insoniyat globallashgan, axborotlashtirilgan va kompyuterlashtirilgan ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy tuzilmalardan iborat postindustrial sivilizatsiya dunyosiga kirib keldi. Bu sivilizatsiya o\u02bbtgan asrda jamlangan barcha kreativ potensiallarni ishga solib, ma\u02bclum jihatdan inqilobiy bo\u02bblgan postnoklassik madaniyatni, fan va texnologiyaga asoslangan innovatsion olamni bunyod etmoqda. Ontologik qarashlar informatsion va ilmiy-texnik inqilob ta\u02bcsirida postnoklassik falsafa doirasida yangi siymoga ega bo\u02bblmoqda. Bu siymoga oid chizgilar virtuallik, virtual reallik, nochiziqli xarakterga ega bo\u02bblib, bu borliqqa, universumga yangicha nazar tashlashda namoyon bo\u02bbladi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Xo\u02bbsh virtuallik o\u02bbzi nima? Virtuallik tushunchasi lotinchadan olingan bo\u02bblib, \u201cvirtus\u201d \u2013 \u201cfaraziy\u201d, \u201cxayoliy\u201d degan ma\u02bcnolarni anglatadi. G\u02bbarbiy Rim madaniyatida \u201cvirtus\u201d so\u02bbzini to\u02bbrt ma\u02bcnoda tushunishgan: Birinchidan, bu axloqiy qadriyat, yaxshilik, (masalan, ingliz tilida \u201cvirtus\u201d \u2013 yaxshi fazilat degani); ikkinchidan, bu qandaydir aktual, mavjud va ta\u02bcsir etuvchi reallik; uchinchidan, qandaydir artefakt; to\u02bbrtinchidan, virtuallik ko\u02bbproq xayoliy, faraziy, potensiallik, noreallik kabilarga sinonim [1:156].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Virtuallik postnoklassik fanining muhim muammosi. Bu muammo bo\u02bbyicha alohida bir yo\u02bbnalish \u2013 virtualistika shakllanib, rivojlanib kelmoqda. Virtualistika falsafiy yo\u02bbnalish sifatida 1980-1990 yillardan boshlab shakllanmoqda. Yanada konkretlashtiradigan bo\u02bblsak virtualistikaning vujudga kelgan sanasi 1986 yil deb hisoblanadi. Chunki shu yili Rossiyalik muhandis olim O.I.Genisaretskiy o\u02bbzining \u201cOperator \u2013 inson faoliyatida virtual holat\u201d (Virtualn\u044by sostayaniye v deyatelnosti cheloveka \u2013 operatora) nomli maqolasining kirish qismida virtual hodisa haqidagi tushuncha yangi tipdagi g\u02bboya ekanini ta\u02bckidlaydi. Hozirgi kunga kelib virtualistika o\u02bbzida falsafiy ilmiy va amaliy qismlarni qamrab oladi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Rossiya maktabining virtualistlari virtual reallikning qaysi sohada qo\u02bbllanishidan qat\u02bciy nazar uning to\u02bbrt asosiy xususiyatini ajratib ko\u02bbrsatadi:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Oqibatlilik (virtual reallikning qanday bo\u02bblsa ham boshqa faol reallikka aylanishi).<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Aktuallik (virtual reallik faqat aktual mavjud, u o\u02bbz fazo va vaqtiga ega).<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Interaktivlik (virtual reallik boshqa hamma realliklar bilan birgalikda harakat qiladi. Shu jumladan, ular bir-biridan mustaqil ravishda oqibatga ega).<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Mustaqilligi (virtual reallikning o\u02bbzining qonun-qoidalariga ega ekani) [1:15].<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Mana shu xislatlari bilan virtual reallik boshqa realliklardan ajralib turadi. Bu to\u02bbrt xususiyat virtual reallikning ajralmas xususiyati hisoblanadi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Virtual reallik tushunchasiga olimlar turlicha ta\u02bcrif bergan. Xususan, N.A.Nosovning fikriga ko\u02bbra, virtual reallik mustaqil mavjud bo\u02bblgan substansional atribut emas. \u201cVirtuallik obyekti mavjud, lekin substansional tarzda emas\u2026\u201d, deb yozadi u [1:153]. Virtual reallik tushunchasining ma\u02bcnosini olim virtual obyekt va keltirib chiqaruvchi (tug\u02bbdiruvchi) reallik tushunchalari orqali ochib berishga harakat qiladi. Bunday yondashuvga ko\u02bbra, tug\u02bbdiruvchi ya\u02bcni (konstant) reallikdan kelib chiqadigan virtual obyektlar majmuasi virtual reallikni hosil qiladi [1:157]. R.A.Nurillinning fikricha, virtual reallik noborliqdagi matritsa ko\u02bbrinishini olgan virtual fazo bo\u02bblib, bu fazo borliqning asosini tashkil qiladi. Borliqning asosida noborliq (oraliq) yotadi. Noborliqda \u201dnol-nuqtalar\u201ddan iborat axborot nuqtalari mavjud, ular borliqni vujudga keltiradigan imkoniyatdir. Axborot nuqtalarining majmuasi virtual fazoni tashkil qiladi. Axborotli virtual fazoda bo\u02bbladigan jarayonlar noborliqni borliqqa aylantiradi [2:8-14]. P.Ye.Solopov virtuallikni in\u02bcikos xossasi bilan bog\u02bblab, \u201cvirtual reallik \u2013 bu in\u02bcikosning in\u02bcikosi\u201d, degan g\u02bboyani ilgari surmoqda. G\u02bboya muallifi metodologik va epistemologik ko\u02bbrsatma sifatida axborotning 46ta atributivistik talqiniga asoslanadi [3:99].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Virtual reallikni semiotik yondashuv asosida talqin qilish ham mavjud. V.M.Rozin bu konsepsiyaning muallifi hisoblanadi. Uning fikriga ko\u02bbra, virtuallik belgilar orqali namoyon bo\u02bbladi va tabiatan simvolik xarakterga ega [4:43]. Virtual reallikning mohiyati haqidagi bunday xilma-xil yondashuv va ta\u02bcriflarning ko\u02bbpligi uni murakkab kategoriya sifatida namoyon etadi. Bu ta\u02bcriflar virtual reallikning ko\u02bbp jihatlarini ochib bergan lekin, mohiyatini to\u02bbliq qamrab olmagan. Yuqoridagi yondashuvlarga asoslangan holda virtual reallikni quyidagicha ta\u02bcriflash mumkin: Virtual reallik \u2013 bu reallikning bir turi bo\u02bblib, real hodisalar, jarayonlar va voqealar asosida hosil bo\u02bblgan yoki vujudga keltirilgan, noborliqdan borliqqa o\u02bbtishni belgilaydigan, moyillik, oraliq holat, potensiallik, imkoniyat, model kabi xossalarda namoyon bo\u02bbladigan, oldingi va keyingi konstant realliklarni bog\u02bblovchi holatni bildiradi. Bu ta\u02bcrifda virtual reallikka oid faktlar, ishlab chiqilgan tasavvurlar, virtualistika fanining asosiy g\u02bboyalari umumlashtirilgan va uni ishchi gipoteza sifatida ishlatish mumkin.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Virtual reallik borliqda o\u02bbziga xos mohiyatga ega. Borliq deganda mavjudlikning barcha (moddiy va ma\u02bcnaviy) shakllarini, (real va noreal) turlarini va (o\u02bbtmishdagi, hozirgi va kelajakdagi) ko\u02bbrinishlarini o\u02bbziga qamrab oluvchi eng umumiy va universal falsafiy kategoriya [5:15] tushuniladi. Borliqning o\u02bbziga xos mavjudlik shakllari bor. Ular quyidagilar: Fazo, vaqt va harakat. Biz asosan fazo, vaqt va ularning postnoklassik muammolaridan biri virtuallik bilan aloqadorligini tahlil qilamiz.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Fazo va vaqt \u2013 borliqning umumiy yashash shakli bo\u02bblib, fazo dunyoni tashkil etuvchi obyektlar va ularning tarkibiy nuqtalarining o\u02bbzaro joylashish tartibi, ko\u02bblami va miqyosini ifoda etadi, vaqt esa dunyoda sodir bo\u02bbluvchi hodisa va jarayonlarning ro\u02bby berish ketma-ketligi va davomiyligini ifodalaydi. Fazo va vaqtning metrik xususiyatlari (ko\u02bblami, birjinsligi, izotropligi, egilgani, vaqtning birjinsligi, birxilligi, davomiyligi, anizotropligi va boshqalar) va topologik xususiyatlari<strong>\u00a0(<\/strong>fazoning topologik xususiyatlariga uzluksizligi yoki diskretligi, o\u02bblchamliligi, tartiblangani, kompaktligi, bog\u02bblangani, vaqtnikiga uzluksizligi, bir o\u02bblchovligi, orqaga qaytmasligi, chiziqli bog\u02bblangani va boshqalar) [6:16] mavjud bo\u02bblib, virtuallik bu xususiyatlarga yangicha ma\u02bcno va mazmun bag\u02bbishlaydi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Fazoda turli xil virtul jarayonlar bo\u02bblishi bilan birga, bu virtuallar fazoning o\u02bbziga ham yangicha mazmun berib boradi. Fazo cheksiz bo\u02bblishi bilan birga virtualsferaga ega. Virtualsfera umumilmiy mohiyatga ega va u o\u02bbzida biosfera, litosfera, noosfera kabi bir qancha sferalarni mujassamlashtiradi. Virtualsferaning mavjudligini ta\u02bcminlab turuvchi asosiy jihatlaridan biri \u2013 bu virtual zarralardir. Virtual zarralar sferalar o\u02bbrtasida o\u02bbzaro ta\u02bcsir, bog\u02bblanish, axborot almashinuvini ta\u02bcminlab turuvchi asosiy vosita hisoblanadi. Virtualsfera mikro obyektlardan tortib mega olamgacha mavjud. Bunday sferalarga misol qilib o\u02bbsimlik, hayvon va insonlardagi bioaura, yerning biosferasi, galaktikalarning ma\u02bclum sferada harakatlanishi va boshqa shu kabilarni keltirish mumkin. Virtual sferaning ichida o\u02bbziga xos virtual kuch mavjud. Bu kuch juda katta qudratga ega hisoblanadi. Bunday kuchni tabiatda momaqaldiroq, chaqmoq tarzida, insonlarda esa ultrabinafsha auraga ega kishilarda ko\u02bbrishimiz mumkin (insonning insonga hayrotomuz qarashi natijasida kasal bo\u02bblishi, ko\u02bbz tegishi).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Informatsion va ilmiy-texnik inqilobning ta\u02bcsiri natijasida virtual fazo va vaqt tushunchalari shakllanmoqda. Virtual fazo va vaqtning denotati (obyektiv sohasi) real fazo va vaqtning o\u02bbzi hisoblanadi. Real fazo va vaqtda narsa va hodisalar tabiiy, sababiy, zaruriy va ehtimolli jarayonlarni o\u02bbz ichiga qamrab olsa, virtual fazo va vaqtni vujudga keltiruvchilari kompyuter va kompyuter texnologiyalari hisoblanib sun\u02bciy, dasturiy, modelli jarayonlarni o\u02bbz ichiga oladi. Kompyuter texnologiyalari asosida yaratilgan fazoda aks ettirish jarayonlari multimedia rejimida sodir bo\u02bbladi, real fazoda esa hodisalar tabiiy tarzda ro\u02bby beradi. Virtual fazo real fazodan farqli ravishda sun\u02bciylik, modellashganlik, irreallik kabi xususiyatlarga ega. Virtual fazoning sun\u02bciyligi uning insonning aqli va qo\u02bbli bilan yaratilganidir. Modellashganlikka kompyuter texnologiyasi asosida yaratilgan turli modellarni, irreallikka esa xayoliy obyektlar bilan ishlash imkoniyatining mavjudligini keltirish mumkin. Virtual vaqtning o\u02bbziga xos xususiyati shundaki, u tegishlicha orqaga qaytarilishi, to\u02bbxtatilishi, kelajakka qarab borishi mumkin. Virtual fazo va vaqtda narsa va hodisalarni to\u02bbxtatish, sekinlatish, tezlatish, oldinga o\u02bbtkazish, orqaga qaytarish, tanaffus qildirish va xohlagancha o\u02bbzgartirish kiritish mumkin. Harakat esa mutlaq o\u02bbzgaruvchanlik\u00a0 maqomiga ega bo\u02bblmaydi. Rivojlanish tegishlicha inversion bo\u02bblishi, ya\u02bcni orqaga qaytarilishi mumkin. O\u02bbzaro ta\u02bcsirlarning rang-barangligi biz ko\u02bbnikkan dunyoviy sababiyat sharoitida noma\u02bclum sirli xossalarni namoyon etishi mumkin.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Real fazodagi singari virtual fazo ham ko\u02bbp o\u02bblchovlilik xususiyatiga ega hisoblanadi. Virtual fazoning ko\u02bbp o\u02bblchovligiga misol qilib 5D, 7D formatdagi kinofilmlarni ko\u02bbrsatish mumkin.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Real fazo va vaqtning o\u02bbzida ham virtual jarayonlar mavjud. Masalan, gravitatsion maydon intensiv bo\u02bblgan\u00a0<strong>singulyar<\/strong>\u00a0nuqtalarda (virtual nuqtalarda H.Muhammadiyev) fazoning tabiati mutlaqo o\u02bbzgarib ketadi, oqibatda uning xususiyatlari ham shunga muvofiq keskin o\u02bbzgaradi. Singulyar nuqtalar nima?\u00a0<em>Singulyarlik \u2013 bu fazoning muayyan kichik bir virtual nuqtasida o\u02bbta katta massaning zichlashgan holda to\u02bbplanishi.<\/em>\u00a0Bunday nuqtalarda fazoning o\u02bblchamlari kompaktlashib bir nuqtaga o\u02bbralib qolishi ro\u02bby beradi, natijada vaqt bilan fazoning o\u02bblchamlari bir biriga almashib qoladi. Fazo bir o\u02bblchamli va orqaga qaytmas tabiatga ega bo\u02bblib qoladi, vaqt esa kvantlashib, ko\u02bbp o\u02bblchovli, ko\u02bbp yo\u02bbnalishli, ko\u02bbp tarmoqli reallikka aylanadi. Bunday nuqtada fazoning har qanday o\u02bblchovi faqat markazga intiluvchi va orqaga qaytmas xususiyatga ega bo\u02bblib, vaqtning o\u02bbtishi har bir nuqtada alohida yo\u02bbnalishlarga ega bo\u02bblgan xususiy vaqt kvantlariga parchalanib ketadi [6:53]. Real fazoda virtuallikning namoyon bo\u02bblishini virtual zarralarda yoki narsa va hodisalarning imkoniyatdan reallikka aylanishida ko\u02bbrishimiz mumkin. Bu yerda imkoniyat qaysidir ma\u02bcnoda virtuallik xislatini namoyon etadi, lekin imkoniyat deganda virtuallikni tushunmaslik lozim.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Imkoniyatning reallikka aylanishi ehtimolli xarakterga ega hisoblanadi. Imkoniyatning ehtimolli darajasi qanchalik kam bo\u02bblsa uning reallikka aylanishi shunchalik konkretlashadi. \u201cImkoniyatning ro\u02bbyobga chiqishida ikki yo\u02bbl bor: Birinchisi, moyillik kurtak holatidagi jarayonning reallikka aylanishi uchun yetarli shart-sharoit bo\u02bblishi; ikkinchisi, imkoniyatning o\u02bbzini tabiat va jamiyatda mavjud obyektiv shart-sharoitlarga, qonuniyatlarga zid kelmasligi\u201d [7:43-44]. Shunday ekan imkoniyat obyektning paydo bo\u02bblishi uchun shart-sharoit borligini yoki hech bo\u02bblmaganda obyektning paydo bo\u02bblishi uchun bunday shart-sharoit yo\u02bbqligini ifodalaydi. Ayni paytda imkoniyatni imkoniyatsizlikdan farqlash lozim. Ularning o\u02bbrtasidagi asosiy farq reallikka aylanish ehtimoli bilan bog\u02bbliq. Imkoniyatning real va abstrakt turlarining orasidagi asosiy farq ham ehtimollik miqdorining darajasiga bog\u02bbliq hisoblanadi. Har qanday imkoniyat reallikka aylanar ekan, ma\u02bclum bir shakl va mazmunga ega bo\u02bbladi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Imkoniyat va virtuallik tushunchalari mazmunan bir-biriga yaqin tushunchalar hisoblanadi va bir-biri bilan o\u02bbzaro munosabatda bo\u02bbladi. Bu ikki tushunchaning o\u02bbrtasidagi munosabat, qisman moslik munosabatida bo\u02bbladi. Ularning o\u02bbrtasidagi qisman moslik munosabati qo\u02bbyidagilarda ko\u02bbrinadi: Birinchidan, virtuallik ma\u02bclum bir ma\u02bcnoda imkoniyatdagi reallik hisoblanadi, chunki virtual reallik hali to\u02bbla vujudga kelmagan voqea, to\u02bbla yaratilmagan borliqdir; ikkinchidan, bu ikki tushuncha o\u02bbz mohiyatini reallik kategoriyasi orqali namoyon etadi. Shu bilan birga imkoniyat ham virtuallik singari potensial holatda mavjud bo\u02bbladi. Buni quyidagi sxemada ifodalash mumkin:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-24680 size-full tie-appear\" src=\"https:\/\/www.bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/vertt.jpg\" sizes=\"(max-width: 660px) 100vw, 660px\" srcset=\"https:\/\/www.bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/vertt.jpg 660w, https:\/\/www.bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/vertt-300x79.jpg 300w\" alt=\"\" width=\"660\" height=\"173\" \/><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Bu yerda virtuallik tushunchasining shakllanishi imkoniyat tushunchasining rivojlanishiga olib keladi. Virtuallik imkoniyatga yangicha ma\u02bcno va mazmun beradi. U o\u02bbz mohiyatini imkoniyat va reallik\u00a0 tushunchasi orqali ochib beradi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Imkoniyat va virtuallik tushunchasi bir-biri bilan o\u02bbxshash bo\u02bblishi bilan birgalikda ularning o\u02bbrtasida ma\u02bclum farqli tomonlar ham mavjud. Ammo bularning o\u02bbrtasidagi farqni konkret chegara qo\u02bbyish bilan aniqlab bo\u02bblmaydi, chunki bu ikki tushuncha bir-biriga juda yaqin va o\u02bbzaro bog\u02bblangan. Virtuallik va imkoniyat o\u02bbrtasidagi farq qo\u02bbyidagilardan iborat: Birinchidan, imkoniyat ehtimolli, ya\u02bcni uning reallikka aylanish yoki aylanmasligi ehtimollik xarakteriga ega. Virtual obyekt real holda mavjud va u hamisha aktualdir; ikkinchidan, virtual reallik doimo qandaydir ilk (konstant) reallikdan yaratiladi va virtual reallik keyingi darajadagi boshqa virtual reallikni keltirib chiqarishi mumkin va bu jarayon cheksizdir. Imkoniyatning reallikka aylanishi esa yangi narsa yoki hodisaning vujudga kelishini anglatadi; uchinchidan, imkoniyat reallikka aylanishi bilan ma\u02bclum shaklga ega bo\u02bbladi. Virtuallik esa mavjud bo\u02bblish holatini bildiradi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\">Hozirgi paytda borliqdagi virtual fazo va vaqtda hodisa va holatlarni o\u02bbzgartirish orqali narsa va hodisalarning yangidan-yangi ko\u02bbrinishlari o\u02bbrganilib, tahlil qilinmoqda. Postnoklassik ilmiy izlanishlarning oldingi safida bo\u02bblgan va fundamental natijalarni namoyon etgan sinergetik, globalistik, ekologik, virtualistik tasavvurlar va yondashuvlar XXI asr falsafasi va ontologiyasining yangi modelini ishlab chiqishda muhim rol o\u02bbynamoqda.<\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 12pt;\"><strong>FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:<\/strong><\/span><\/div>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li>\n<div><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 12pt;\">N.A.Nosov. Virtualnaya realnost \/\/ Vopros\u044b filosofii. 1999. \u2013 \u2116 10.<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 12pt;\">R.A.Nurullin. Virtualnost kak osnovaniye b\u044btiya. Monografiya. \u2013Kazan: KazGU,<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 12pt;\">P.Ye.Solopov. Virtualnaya realnost kak otrajeniye otrajeniya \/\/ Trud\u044b laboratorii virtualistiki. V\u044bp.4. Virtualn\u044bye realnosti. \u2013M., 1998.<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 12pt;\">V.M.Rozin. Su\u0449yestvovaniye, realnost, virtualnaya realnost \/\/ Konsepsiya virtualn\u044bx mirov i nauchnoye poznaniye. \u2013SPb, 2000.<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 12pt;\">B.O.To\u02bbrayev. Hozirgi zamon tabiatshunosligi konsepsiyalari. \u2013T.: Tafakkur, 2009.<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 12pt;\">B.O.Turayev. Borliq: mohiyati, shakllari, xususiyati. (Borliq falsafasi) Tafakkur. Toshkent \u2013<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 12pt;\">Sh.S.Qo\u02bbshoqov. Dialektika. Rivojlanish konsepsiyasi. Samarqand \u2013 1996.<\/span><\/div>\n<\/li>\n<li>\n<div><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 12pt;\">A.P.Koxanovskiy. Filosofiya i metodologiya nauki. \u2013Rostov n\/D.: Feniks, 1999.<\/span><\/div>\n<\/li>\n<\/ol>\n<div style=\"text-align: justify;\">\u00a0<\/div>\n<div style=\"text-align: right;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\"><strong>Husan MUHAMADIYEV,<\/strong><\/span><\/div>\n<div style=\"text-align: right;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\"><strong>Toshkent axborot texnologiyalari universiteti<\/strong><\/span><\/div>\n<div style=\"text-align: right;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\"><strong>Samarqand filiali Gumanitar va ijtimoiy fanlar<\/strong><\/span><\/div>\n<div style=\"text-align: right;\"><span style=\"font-family: 'times new roman', times, serif; font-size: 14pt;\"><strong>kafedrasi katta o\u02bbqituvchisi<\/strong><\/span><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Insoniyat globallashgan, axborotlashtirilgan va kompyuterlashtirilgan ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy tuzilmalardan iborat postindustrial sivilizatsiya dunyosiga kirib keldi. Bu sivilizatsiya o\u02bbtgan asrda jamlangan barcha kreativ potensiallarni ishga solib, ma\u02bclum jihatdan inqilobiy bo\u02bblgan postnoklassik madaniyatni, fan va texnologiyaga asoslangan innovatsion olamni bunyod etmoqda. Ontologik qarashlar informatsion va ilmiy-texnik inqilob ta\u02bcsirida postnoklassik falsafa doirasida yangi siymoga ega bo\u02bblmoqda. Bu siymoga &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":24679,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v23.3 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&amp;lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2022-10-14T03:25:49+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2022-10-13T05:26:03+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/bukhari_buxoriy2022_149.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"660\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"330\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Markaz\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Markaz\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"9 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz\",\"name\":\"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/bukhari_buxoriy2022_149.jpg\",\"datePublished\":\"2022-10-14T03:25:49+00:00\",\"dateModified\":\"2022-10-13T05:26:03+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\"},\"description\":\"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/bukhari_buxoriy2022_149.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/bukhari_buxoriy2022_149.jpg\",\"width\":660,\"height\":330},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\",\"name\":\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"description\":\"bukhari.uz\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\",\"name\":\"Markaz\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.bukhari.uz\/\"],\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","og_description":"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI","og_url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz","og_site_name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/","article_published_time":"2022-10-14T03:25:49+00:00","article_modified_time":"2022-10-13T05:26:03+00:00","og_image":[{"width":660,"height":330,"url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/bukhari_buxoriy2022_149.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Markaz","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@www_bukhari_uz","twitter_site":"@www_bukhari_uz","twitter_misc":{"Written by":"Markaz","Est. reading time":"9 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz","url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz","name":"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/bukhari_buxoriy2022_149.jpg","datePublished":"2022-10-14T03:25:49+00:00","dateModified":"2022-10-13T05:26:03+00:00","author":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c"},"description":"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#primaryimage","url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/bukhari_buxoriy2022_149.jpg","contentUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/10\/bukhari_buxoriy2022_149.jpg","width":660,"height":330},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=24682&lang=oz#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bukhari.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"FAZO VA VAQTDA IMKONIYAT HAMDA VIRTUALLIK MUAMMOSI"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website","url":"https:\/\/bukhari.uz\/","name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"bukhari.uz","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c","name":"Markaz","sameAs":["https:\/\/www.bukhari.uz\/"],"url":"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24682"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=24682"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24682\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24683,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/24682\/revisions\/24683"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/24679"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=24682"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=24682"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=24682"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}