{"id":23947,"date":"2022-09-08T12:45:22","date_gmt":"2022-09-08T07:45:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=23947"},"modified":"2022-09-08T12:45:50","modified_gmt":"2022-09-08T07:45:50","slug":"imom-al-buxoriy-ilmiy-m%d0%b5rosining-hadisshunoslikda-tutgan-o%ca%bbrni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=23947&lang=oz","title":{"rendered":"IMOM AL-BUXORIY ILMIY M\u0415ROSINING HADISSHUNOSLIKDA TUTGAN O\u02bbRNI"},"content":{"rendered":"

Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy zehni o\u02bbtkir, xotirasi kuchli, juda uquvli, tez yodlab olishi bilan birgalikda zakovatli, fatonatli, iqtidorli, keng tafakkurli va istagan narsasini juda tez esga olib takrorlashi bilan tengdoshlari orasida o\u02bbxshashi yo\u02bbq edi. U 10 yoshidanoq hadis tinglashni boshlaydi va 15 yoshigacha 70 mingga yaqin hadisni yod oladi. U o\u02bbzi haqida shunday deydi: \u201cMen boshlang\u02bbich maktabda o\u02bbqib yurgan kezlarimdayoq hadis yodlash menga ilhom qilindi\u201d. Eng avvalo, u Abdulloh ibn al-Muborak va Vaki\u02bc ibn al-Jarrohning hadis to\u02bbplamlarini to\u02bbliq yod oladi. Muhammad ilm talab qilish va hadis o\u02bbrganishga shu darajada kirishib ketdiki, u bamisoli\u00a0 bu ish uchun yaratilgandek edi. Talabalik davrida Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy bilimi va ma\u02bclumoti chuqur ekanligiga dalil bo\u02bbladigan ko\u02bbpgina voqea va hodisalar bo\u02bblib o\u02bbtgan. U yodlab olishi uchun bir marta ko\u02bbrishi yoki eshitishi yetarli edi. Bir marotabasida, ustozi imtihon qilganda 15 000 ga yaqin hadisni yoddan aytib beradi. Muhimi shundaki, u bu hadislarni yozib bormagan edi. U barcha o\u02bbtilgan hadislarni birma-bir aytib berganda qolgan tengdoshlari yozgan daftarlaridagi xatolarini to\u02bbg\u02bbrilab olishadi.<\/span><\/p>\n

Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy Buxoroda Abdulloh ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn Ja\u02bcfar ibn al-Yamon al-Ju\u02bcfiy al-Musnadiy, Muhammad ibn Salom al-Biykandiy, Muhammad ibn Yusuf al-Biykandiy va bir qator olimlar jamoasidan ta\u02bclim oladi va ilmini yanada mustahkamlaydi. Lekin ular katta ustozlari emaslar.<\/span><\/p>\n

Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 16 yoshida onasi va birodari Ahmad bilan birgalikda haj ziyoratiga borish chog\u02bbida islom o\u02bblkalaridagi ilm markazlariga sayohat qiladi. Onasi va birodari Buxoroga qaytayotganlarida Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy ilm o\u02bbrganish istagi bilan Makkada qoladi. U Hijozda olti yil istiqomat qiladi va u yerda hadis ilmi bilan yanada mukammal shug\u02bbullanadi. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 18 yoshida \u201cKitob qazoyas sahoba vat tobe\u02bcin\u201d va \u201cat-Tarix al-kabir\u201d nomli asarlarini yozadi.<\/span><\/p>\n

Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy juda ko\u02bbp ilmiy sayohatlar uyushtirgan. U Balxda \u2013 Makkiy ibn Ibrohimdan hadis tinglaydi. U Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriyning katta ustozlaridan birinchisi hisoblanadi. Marvda \u2013 Abdon ibn Usmon, Ali ibn al-Hasan ibn Shaqiq va Sadaqa ibn al-Fazldan, Nishopurda \u2013 Yahyo ibn Yahyodan, Rayda \u2013 Ibrohim ibn Musodan, Bag\u02bbdodda \u2013 Muhammad ibn Iso ibn al-Tobba\u02bc, Surayj ibn an-Nu\u02bcmon, Muhammad ibn Sobiq va Affondan, Basrada \u2013 Abu Osim an-Nubayl, al-Ansoriy, Abdurrahmon ibn Hammod ash-Shu\u02bcusiy, Muhammad ibn Ar\u02bcara, Hajjoj ibn Minhol, Badl ibn Muhabbir va Abdulloh ibn Rajoadan, Kufada \u2013 Abdulloh ibn Muso, Abu Nu\u02bcaym, Xolid ibn Maxlad, Tolq ibn G\u02bbannom va Xolid ibn Yazid al-Muqriydan, Makkada \u2013 Abu Abdurrahmon al-Mukriy, Xallod ibn Yahyo, Hasson ibn Hasson al-Basriy, Abul Valid Ahmad ibn Muhammad al-Avzo\u02bciy va al-Humaydiydan, Madinada \u2013 Abdulaziz al-Uvaysiy, Ayyub ibn Sulaymon ibn Bilol va Ismoil ibn Abu Uvaysdan, Misrda \u2013 Sa\u02bcid ibn Abu Maryam, Ahmad ibn Ishkob, Abdulloh ibn Yusuf va Asbag\u02bbadan, Shomda \u2013 Abul Yaman, Odam ibn Abu Iyos, Ali ibn Ayyosh, Bashr ibn Shua\u02bcyb, Abul Mug\u02bbiyra Abdulquddus, Ahmad ibn Xolid al-Vahbiy, Muhammad ibn Yusuf al-Firyobiy, Abu Mus\u02bchir va yana juda ko\u02bbpgina ilm ahlidan hadis tinglagan va ta\u02bclim olgan.<\/span><\/p>\n

Zahabiyning\u00a0 ta\u02bckidlashicha, \u201cMuhammad ibn Ismoil al-Buxoriy tahsilini tamomlab kitob yozishga va hadis rivoyat qilishga boshlagan paytida hali yuzida bir tuk chiqmagan o\u02bbspirin edi\u201d[1]<\/a>. Faqat kitob yozishga kirishishi hadis talabini so\u02bbngiga yetganini bildirmaydi. \u201cKishi o\u02bbzidan katta bo\u02bblganlardan, tengdoshlaridan va o\u02bbzidan kichik bo\u02bblganlardan ilm olmaguncha kamolga erishmaydi\u201d, degan Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 1080 ta kishidan hadis tinglab, ilm o\u02bbrgangan[2]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy mashg\u02bbul bo\u02bblib faoliyat olib borgan ilmlarni quyidagicha tartiblash mumkin:<\/span><\/p>\n

    \n
  1. Hadis ilmi. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy hadislarni yod olish bilan birgalikda ularning isnodlarini va uni xilma-xil yo\u02bbllarini mukammal o\u02bbrgangan ushbu sohada tengsiz edi. Uning bu ilmning eng cho\u02bbqqisiga chiqqanligini tasdiqlovchi juda ko\u02bbp hayotiy misollar mavjud. Jumladan, Yusuf ibn Muso al-Marvarruziy deydi: \u00abMen Basra masjidida edim. Muazzin baland ovozda: \u201cEy ilm ahli! Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy tashrif buyurdi\u201d, dedi. Shunda biz unga qarab yuzlandik. Biz soqollari qop-qora yosh yigitni ko\u02bbrdik. U ustun orqasida namozni ado qildi. Namozdan so\u02bbng odamlar uni o\u02bbrab olib, ularga hadis aytib yozdirishni so\u02bbradilar. U bunga rozilik bildirdi. Muazzin ikkinchi marta masjidda baland ovozda: \u00abEy ilm ahli! Barchangizga ma\u02bclum bo\u02bblsinki, Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy bizlarga hadis aytib, yozdirishga rozilik bildirdi. Allohning izni bilan ertaga shu yerda yig\u02bbilamiz\u201d, dedi. Ertasi kuni muhaddislar, hofizlar, faqihlar, usul olimlar qisqasi Basra shahrining barcha olimlari va fozillari birma-bir yig\u02bbilib 1000 ga yaqin odam to\u02bbplandi. Abu Abdulloh hadis so\u02bbzlash uchun kelib o\u02bbtirdi. U yozdirishni boshlashdan oldin shunday dedi: \u201cEy ahli Basra! Men bir yigit bo\u02bblsam ham mendan sizlarga hadis aytib berishimni so\u02bbradingiz. Men foydali bo\u02bblishi uchun sizlarga ma\u02bclum bo\u02bblmagan shahringizdan bo\u02bblgan roviylar rivoyatidan aytib beraman\u201d. Shunda odamlar uning so\u02bbzidan ajablandi. U hadis aytib bera boshladi. Aytgan hadislari biz bilmagan shahrimizdan bo\u02bblgan roviylar rivoyatlari edi.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

    Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy dedi: \u201cMen mingdan ortiq hadis ulamosidan hadis tingladim. Ularni har biridan o\u02bbn mingta yoki o\u02bbn mingdan ortiq hadis o\u02bbrgandim. Men bilgan hadislarni barchasini isnodi bilan bilaman\u201d.<\/span><\/p>\n

    Abul Azhar dedi: \u201cSamarqandda 400 ta hadis toliblari 7 kun davomida to\u02bbplanib, Muhammad ibn Ismoilni xatoga tushirmoqchi bo\u02bbladilar. Ular Shom isnodini Iroq isnodiga, Yaman isnodini Haromayn(Makka va Madina) isnodiga aralashtirib, matnlarni ham chalkashtirib yuboradilar. Muhammad ibn Ismoil barcha hadislarni isnodlari bilan joy-joyiga qo\u02bbyib aytib beradi\u201d.<\/span><\/p>\n

    Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy dedi: \u201cMen hadis isnodidagi barcha roviylarni tug\u02bbilgan va vafot etgan yili, yashab istiqomat qilgan joylarini bilmaguncha qabul qilmadim. Sahoba va tobe\u02bcinlardan (mavquf)hadislarni Qur\u02bcon va Rasululloh (s.a.v.) hadislarida asli bo\u02bblmasa rivoyat qilmadim. Men 100 000 ta \u201csahih\u201d(to\u02bbg\u02bbri) va 200 000 ta \u201cg\u02bbayri sahih\u201d(noto\u02bbg\u02bbri) hadisni isnodlari bilan yod olganman\u201d.<\/span><\/p>\n

      \n
    1. Tafsir ilmi. Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy buyuk muhaddis olim bo\u02bblish bilan birgalikda Qur\u02bcon oyatlari nimaga dalolat qilishini juda yaxshi bilar edi. U Qur\u02bcon va hadisdan shar\u02bciy masala bo\u02bbyicha hukm chiqara olish qudratiga ega edi. Uning \u201csahih\u201didagi tafsir kitobini va \u201cat-Tafsir al-kabir\u201d asari bu sohada ham tengsiz ekanligiga yorqin misol bo\u02bbladi.<\/span><\/li>\n
    2. Fiqh ilmi. Hadislardan hukm olishda nimalarga e\u02bctibor qaratish kerakligini a\u02bclo darajada o\u02bbrgangan Imom al-Buxoriy hadis ilmi bilan shug\u02bbullanish bilan birgalikda fiqh ilmi bilan ham mashg\u02bbul bo\u02bblgan. U yoshligidan boshlab \u201cahli ray\u201d mazhabini juda yaxshi o\u02bbrgandi. U sahobalarni so\u02bbzlari va tobe\u02bcinlarni fatvolarini yaxshi o\u02bbrgandi. U hatto 18 yoshida ularga bag\u02bbishlab bir mustaqil asar yozdi. Uni buyuk faqih va tengsiz mujtahid ekanligini juda ko\u02bbp ustozlari ta\u02bckidlaganlar:<\/span>\n