{"id":22065,"date":"2022-05-24T15:04:50","date_gmt":"2022-05-24T10:04:50","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=22065"},"modified":"2022-05-24T15:04:50","modified_gmt":"2022-05-24T10:04:50","slug":"sharqiy-osiyoda-islom-dinining-tarqalishiga-oid-tadqiqotlar-tahlili","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=22065&lang=oz","title":{"rendered":"SHARQIY OSIYODA ISLOM DININING TARQALISHIGA OID TADQIQOTLAR TAHLILI"},"content":{"rendered":"

Bugungi kunda yuzaga kelayotgan global ijtimoiy muammolarni hal qilish zarurati islom dinining tarqalishi va turli xalqlarning uni qabul qilishi tendensiyasini o\u02bbrganishni muhim vazifa qilib qo\u02bbymoqda.<\/span><\/p>\n

Islom dini va u kirib kelgan mintaqada qaror topgan umuminsoniy qadriyatlar va an\u02bcanalardagi o\u02bbxshash jihatlar, bu hududdagi etnik guruhlarning o\u02bbzaro bag\u02bbrikenglik va kelishuv asosida tinch-totuv yashashiga xizmat qiladi.<\/span><\/p>\n

Sharqiy Osiyoda islom dinining tarqalishi to\u02bbg\u02bbrisidagi ma\u02bclumotlar, O\u02bbrta asrlarda yashab o\u02bbtgan musulmon allomalarining tarix, geografiya, astronomiyaga oid asarlarida va Xitoy, Koreya, Yaponiyaning arxivlarida saqlanayotgan ko\u02bbplab tarixiy solnoma va safarnomalarda mavjud. Bu manbalar tarixiy, ijtimoiy-siyosiy, madaniy muhit haqidagi ma\u02bclumotlari bilan ajralib turadi.<\/span><\/p>\n

Mintaqada musulmonlar kamchilikni tashkil qilishi, ba\u02bczi mutaassib guruhlarning ta\u02bcsirida islomofobiyaning yuzaga kelish sabablari diniy qarama-qarshilik bilan bog\u02bblanayotgani bu borada izlanishlar olib borishni taqozo etmoqda.<\/span><\/p>\n

VII asrda dengiz yo\u02bbli orqali Xitoy bilan Arabiston o\u02bbrtasidagi savdo aloqalarining kuchayishi Sharqiy Osiyoda islom dinining yoyilishiga sabab bo\u02bbldi. Vaholanki, bu aloqalarning ibtidosi islom dini Sharqiy Osiyoga kirib kelishidan muqaddam boshlangan edi. Masalan, musulmon-arab tarixchisi Mas\u02bcudiy ta\u02bclif etgan \u201cKitab al-tanbih val-ishraf\u201d asaridagi ma\u02bclumotlarga ko\u02bbra, V-VI asrlarda Xitoy kemalari Furot daryosi quyiluvchi Siraf va Fors ko\u02bbrfazidagi bandargohlarga suzib kelgan [6:57]. Dinavariyning \u201cKitab al-akbar al-tival\u201d asarida ham Arab-Xitoy savdo aloqalarining tarixi 636 (hijriy 14) yildan avvalgi davrga to\u02bbg\u02bbri kelishi to\u02bbg\u02bbrisida ma\u02bclumot bor. Mas\u02bcudiyning \u201cMuruj al-zahab\u201d nomli asarida xitoylik savdogarlar o\u02bbz tijorat mollari bilan Sharqiy Arabiston, Basra va O\u02bbmanning bir necha bandargohlariga suzib kelgani qayd qilingan [14:308]. Shuningdek, Ibn al-Kalbiy O\u02bbman bozorlarida xitoyliklar savdo faoliyatini olib borgani haqida ham ma\u02bclumot bergan [23:313].<\/span><\/p>\n

Yevropa va osiyolik tadqiqotchilardan Devid G. Atvil, Ildiko Beller-Xann, Zvi Ben-Dor Benite, Gardner Bovingdon, Marshall Brumxall, Ven-Djang Chu, Maykl Dillon, Maris Boyd Gillette, Rafael Isroili, Karl V.Luskert va Li Shujiang, Boris I.Marshak, Abdul Vahid Radhu, Justin Jon Rudelson, Henri G.Shvars, Frederik Starr, Suiyi Vey va Luskert Karl [12:254] o\u02bbz ilmiy faoliyatlari davomida tanlangan mavzu yo\u02bbnalishida izlanishlar olib borgan. Ular tadqiqotlarida nafaqat islom dinining Sharqiy Osiyoda tarqalishi, balki turli tarixiy vaziyat va ijtimoiy jarayonlarda musulmon aholining mahalliy turmush tarzi va madaniyatga moslashuvi bo\u02bbyicha tahliliy xulosalarni ham keltiradi.<\/span><\/p>\n

Islomshunoslarni islom dinining dunyo bo\u02bbylab tarqalishi va uning Sharqiy Osiyodagi tarixi, ta\u02bclimoti va zamonaviy dunyo sharoitlariga moslashuv jarayonida musulmonlar erishgan yutuqlar qiziqtirib kelgan. Shu sababdan islomshunoslar va dinshunoslar bu borada ko\u02bbplab tadqiqotlarni amalga oshirgan. Bu tadqiqotlarni o\u02bbrganish shuni ko\u02bbrsatdiki, birinchidan, ularda islom dinining xronologik va geografik jihatdan tarqalishi, uning turli mintaqalarda o\u02bbziga xos shaklda yoyilishi va moslashuvi natijasida \u201cMarkaziy Osiyo islomi\u201d [25], \u201cSharqiy Osiyo islomi\u201d [6:57-74] kabi tushunchalar shakllangan. Ikkinchidan, mavzu bo\u02bbyicha o\u02bbrganilgan ilmiy manbalarda Sharqiy Osiyo davlatlari, xususan, Xitoy, Koreya va Yaponiyaga doir tadqiqotlar qamrovi son va hajm jihatidan farqlanadi. Masalan, \u201cXitoyda islom\u201d mavzui tadqiqotchilar tomonidan nisbatan keng va atroflicha o\u02bbrganilgan sohalardan biri bo\u02bblib, bu holat manba va adabiyotlarning salmog\u02bbida ham ko\u02bbzga tashlanadi. Bu adabiyotlarning bir guruhida islomning Xitoyga kirib kelishi, musulmon jamoalarining shakllanishi, mahalliy madaniyat bilan muayyan islomiy an\u02bcanalarning moslashuvi obyektiv ravishda yoritilgan bo\u02bblsa [4:75] [8:205] [9:102], boshqa bir guruhida esa islom dinining Xitoydagi ilk tarixidan tortib, to hozirgacha bo\u02bblgan davr oralig\u02bbida musulmonlar duch kelgan muammolar tahlil qilingan [1:231].<\/span><\/p>\n

Islom dinining Koreya yarimoroli va Yaponiyadagi tarixini o\u02bbrganish esa, asosan, ko\u02bbhna solnomalar, sayyohlar va ziyolilarning safarnomalari va turli darajadagi xalqaro ilmiy anjumanlar va jurnallar doirasida qamrab olingan. Misol uchun, Koryo sulolasi (936-1392) solnomasi \u201cKoryosa\u201dda koreys va musulmonlar o\u02bbrtasida kechgan ilk aloqalar aks etgan bo\u02bblsa [10:15], safarnomalarda yaponlarning islom haqidagi qarashlari tasvirlangan [13:85-109]. Shuningdek, He Su Li (Hee-Soo Lee)ning \u201cDengiz yo\u02bbli orqali islom dinining Koreyaga tarqalishi va rivojlanishi\u201d [16:174], \u201cYevropa mustamlakachiligidan avvalgi davrda islom madaniyatining Sharqiy Osiyoda tarqalishi\u201d [6:64], Lenni Y.Nakanoning \u201cNikoh Yaponiyada ayollarni islomga boshlamoqda\u201d [11:26], Maykl Penning \u201cYaponiyada islom\u201d [14:76] kabi maqola va tezislarida mavzu bo\u02bbyicha tahliliy ma\u02bclumotlar keltirilgan.<\/span><\/p>\n

O\u02bbzbekiston o\u02bbz mustaqilligining dastlabki yillarida tashqi dunyo bilan iqtisodiy aloqalarni Sharqiy Osiyo davlatlarining hamkorligida boshlagan. Hozirda ishonchli va muhim sherikchilik munosabatlariga ega ikki mintaqa davlatlarining o\u02bbzaro munosabatlari uzoq o\u02bbtmishga, ya\u02bcni Buyuk ipak yo\u02bbli davriga borib taqaladi. Ikki mintaqa xalqlarining o\u02bbrtasida ko\u02bbp tomonlama do\u02bbstona va hurmatga asoslangan munosabatlarga guvohlik beruvchi e\u02bctiborga molik voqea va ma\u02bclumotlar tarixiy manbalarda saqlanib qolgan. Qadimiy Ipak yo\u02bblini qayta tiklash va rivojlantirish maqsadida ishlab chiqilgan \u201cBir kamar \u2014 bir yo\u02bbl\u201d mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikka intilishlar ham turli sivilizatsiyalar o\u02bbrtasidagi munosabatlarga xizmat qiluvchi ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirishni talab etadi. \u201cTarixiy va madaniy merosimiz, oldimizda turgan maqsad va vazifalarning o\u02bbxshashligi va intilishlarimizning mushtarakligi kelajakka katta ishonch bilan qarashga imkon beradi\u201d [21]. Buyuk ipak yo\u02bblining amaliy ahamiyati oshgani sari u bo\u02bbylab tarqalgan diniy e\u02bctiqodlarni, xususan, islom dinining mintaqalararo madaniy aloqalarning rivojlanishidagi rolini yoritish bugungi kunning dolzarb masalasi hisoblanadi.<\/span><\/p>\n

Mustaqillik yillari O\u02bbzbekistonda ham bu mavzu doirasida bir qator ishlar amalga oshirildi. Jumladan, Sharqiy Osiyo, xususan, qadimgi Xitoy, Koreya va Yaponiyaning tarixi, diniy e\u02bctiqodi va madaniyatiga [19:135], Sharqiy Osiyo va Markaziy Osiyo xalqlari va ikki mintaqaning qadimgi davlatlari o\u02bbrtasidagi aloqalarga [22:145] [23:201], Markaziy Osiyo va Koreya xalqlarining o\u02bbzaro tarixiy va zamonaviy munosabatlarining [17:148] mazmun-mohiyatiga oid tadqiqotlar bajarildi.<\/span><\/p>\n

Sharqiy Osiyoda islom dinining tarqalishi yuzasidan olib borilgan tadqiqotlarda quyidagi jihatlarga e\u02bctibor qaratilgan:<\/span><\/p>\n