{"id":21437,"date":"2022-04-21T09:54:24","date_gmt":"2022-04-21T04:54:24","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=21437"},"modified":"2022-04-21T09:54:24","modified_gmt":"2022-04-21T04:54:24","slug":"ali-al-qorining-hayoti-va-ilmiy-m%d0%b5rosi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=21437&lang=oz","title":{"rendered":"ALI AL-QORINING HAYOTI VA ILMIY M\u0415ROSI"},"content":{"rendered":"

Allomaning to\u02bbliq ismi Nuriddin Ali Ibn Sulton Muhammad Makkiy Hanafiy bo\u02bblib, \u201cAl-Qoriy\u201d kuniyasi bilan mashhurdir. \u00abAl\u2013<\/strong>Qoriy\u00bb nomining unga berilishiga sabab, u Qur\u02bconi karimni turli qiroatlarda o\u02bbqish bo\u02bbyicha peshqadamlardan bo\u02bblgan. Shuning uchun al-Qoriy nomi bilan shuhrat qozongan[1: 21]. Hofiz Sayyid Abdulhay Kitoniy (vaf. 1381\/1961y.) o\u02bbzining \u201cat-Tarotib al-idoriya va-l-amalot va-s-sinoot va-l-matojir va al-holot va-l-ilmiya allatiy konat alo ahdi ta\u02bcsis al-Madina al-munavvara\u201d[2: 21] kitobida: \u201cal-Qoriyning taxallusi Abu-l-Hasan bo\u02bblib, Nuriddin uning laqabidir, chunonchi, uning \u00abSharh Musnad Abi Hanifa rivoyat al-Hisfakiy\u201d asari Abu-l-Hasan Ali al-Qoriy ibn Sulton al-Makkiy nomi bilan ma\u02bclumdir\u00bb, \u2013 deb ta\u02bckidlaydi[3: 2].<\/span><\/p>\n

Shayx Abu Is\u02bchoq Ibrohim ibn Abdulloh Rumiy o\u02bbzining \u201cFayz al-ahram va fath al-akram fi sharh al-hizb al-a\u02bczam va-l-vird al-afhom\u201d kitobida shunday yozadi: Ali ibn Sulton Muhammad al-Qoriy Hirot shahridan arab diyorlariga hijrat qilgan. Ajamliklar farzandlarini juft ism bilan atashga katta e\u02bctibor berganlar, jumladan, Fozil Muhammad, Sodiq Muhammad, uning otasining ismi Sulton Muhammad mana shu yo\u02bbsinda qo\u02bbyilgan. Sulton Muhammadning kelib chiqishi shohlar avlodiga borib taqaladi, biroq buni hech kim tadqiq etmagan[3: 3-4].<\/span><\/p>\n

Ali al-Qoriyning shajarasi shohlar avlodiga borib taqalishi haqidagi ma\u02bclumotni faqatgina tarixchi Abu Is\u02bchoqning unga bergan ta\u02bcrifida kelgan, ammo boshqa manbalarda bu xususda hech qanday ma\u02bclumot keltirilmagan.<\/span><\/p>\n

Biroq, ayrim manbalarda otasining ismi haqida to\u02bbxtalib uni faqat Sulton ekanligi ham ta\u02bckidlab o\u02bbtilgan. Jumladan, tarixchi olim Abdulmalik Asomiy Shofe\u02bciy (vaf.1111\/1699y.) otasining ismi borasida o\u02bbzining \u201cSumt an-nujum al-avoli va at-tavoli\u201d[3: 4-5] asarida, al-Qoriyning otasining ismi Sulton, deb ma\u02bclumot beradi. Alloma Muhibbiddin Abu-l-Fayz Muhammad Murtazo Balkaromiy ham ushbu fikrni qo\u02bbllab- quvvatlaydi. Ammo, Zubaydiy o\u02bbzining \u201cToj\u00a0 al-arus min javohir al-qomus\u201d kitobi muqaddimasida va Shayx Muhammad Abdulhay Kuhnaviy \u201cTorb al-amosil bitarajim al-afozil\u201d asarlarida: Sulton Ali al-Qoriyning otasining ismi, Muhammad uning bobosini ismi Sulton \u2013 deb, uni Sulton ibn Muhammad deb ataydilar[4: 45]. Allomaning oilasi va ota-onasi haqida manbalarda boshqa aniq ma\u02bclumotlar keltirilmagan.<\/span><\/p>\n

\u00a0Ali ibn Sulton al-Qoriy qadimgi Xurosonning ko\u02bbhna Hirot shahrida tavallud topib, umrining bir qismini o\u02bbsha yerda o\u02bbtkazgan. Rofiziylarning birinchi podshohi sulton Ismoil ibn Haydar safaviy Hirotni egallab, musulmonlarga haddan ziyod tazyiq o\u02bbtkazib, rofiziyl[1]<\/a>\u00a0shiorini majburan singdira boshlagach, Hirot olimlariga tug\u02bbilib o\u02bbsgan vatanlari torlik qilib qoladi va shu sababdan imkon topganlar hijrat qilishga majbur bo\u02bbldilar. Ilm talabi yo\u02bblida safarlarga chiqish yanada avj oldi. Bunga bir necha sabablar bor edi:<\/span><\/p>\n

\u00a01.Olimlarni turli shaharlarga tarqalib ketganligi;<\/span><\/p>\n

\u00a02.To\u02bbqima va uydirma hadislarning ko\u02bbpligi.<\/span><\/p>\n

Xatib Bag\u02bbdodiyning aytishicha: \u201cHadis o\u02bbrganishda safar qilishdan ikki maqsad ko\u02bbzlangan: 1. Oliy isnodni qo\u02bblga kiritish va uzoq muddat tinglashlik; 2. Hadislarni ko\u02bbp yodlaganlar bilan uchrashish va ulardan foydalanish. Agarda bu ikki jihat muhaddisning o\u02bbz shahrida bo\u02bblib boshqa shaharlarda bo\u02bblmasa, safar qilishdan foyda yo\u02bbq\u201d[5: 294].\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Shu qatorda Ali al-Qoriy ham Makkai mukarrama sari yuzlandi va o\u02bbsha joyda umrining oxirigacha yashadi. Bu haqida uning o\u02bbzi: \u201cMenga bid\u02bcat avj olgan diyordan payg\u02bbambarlik kelgan, vahiy ingan va sunnat keng tarqalgan o\u02bblkaga ko\u02bbchib, ul joyni vatan tutib yashashimga qudrat va imkon ato etgan Allohga hamd bo\u02bblsin\u201d, degan[6: 9].<\/span><\/p>\n

Makka shahri madaniyat, tijorat va hojilar ziyoratga keladigan muqaddas zamin bo\u02bblganligi sababli, ilm-fan gullab yashnagan va bu yerda ko\u02bbplab o\u02bbz davrining yirik ulamolari yig\u02bbilgan edilar. Ushbu ulamolarning ham ko\u02bbplari kitoblar yozish va sharhlar bitish bilan mashg\u02bbul bo\u02bblishardi hamda maktab va madrasalarda ilmi toliblarga ta\u02bclim berib kelardilar.<\/span><\/p>\n

Shuningdek, Makka va Madina shaharlari diniy markaz bo\u02bblganligi sababli atrofdan asosan Markaziy Osiyodan juda ko\u02bbp ilm egalari kelib ta\u02bclim olar edilar.<\/span><\/p>\n

Allomaning qachon dunyoga kelganligi haqidagi ma\u02bclumotlar saqlanib qolinmagan. Ali al-Qoriy haqidagi ma\u02bclumotlar olimning o\u02bbzi tomonidan yaratilgan asarlar muqaddimalarida keltiriladi. Shuningdek, Allomaning hayoti va faoliyatini yoritishda Muhammad Muhibbiyning \u201cXulosat al-asar fi ayon al-qarn al-hodiy ashar\u201d va ash-Shavkoniyning \u201cal-Badr at-tole\u02bc\u201d asarlari ham asosiy manba bo\u02bblib xizmat qiladi.<\/span><\/p>\n

\u201cXulosat al-osor fi ayon al-qarn al-hodiy ashar\u201d kitobida keltirilishicha, Ali al-Qoriy fozil ilm peshvolari va eng namunali yetuk tadqiqotchilardan biri bo\u02bblib, o\u02bbz asrining benazir olimi, iboralarni tuzatish va tadqiq etishda mohir imom, faqih, muhaddis, usul va nahv bilimdoni, mufassir, mutakallim, mutasavvif, tarixchi va adabiyotshunos olim bo\u02bblgan. U o\u02bbzida aqliy va naqliy bilimlarni mujassamlashtirgan bo\u02bblib, shuhrati va dong\u02bbi butun islom dunyosiga taralgan edi. Sunnati nabaviyaga kelsak, u bu borada yetuk mutaxassis bo\u02bblgan[1: 26].<\/span><\/p>\n

Olim Shavkoniy, \u201cAli al-Qoriy mazkur sifatlarga ega bo\u02bblgan asarlar tufayli hijratning birinchi ming yilligi boshlarida mujaddidlik rutbasiga ko\u02bbtarilgan \u201d, \u2013 deb ta\u02bcrif beradi[7: 90].<\/span><\/p>\n

U zot 1014 hijriy sananing shavvol oyida (mil.1606 y. Mart oyida ) Makkai Mukarrama shahrida hayotdan ko\u02bbz yumdi va shu shahardagi mashhur \u201cal-Muallo\u201d qabristoniga dafn etildi. Uning vafoti haqidagi xabar Misrga yetib borganida, Misr ulamolari al-Azhar jome\u02bcsida u kishining ilm va dinda peshvoligini taqdirlagan holda, ko\u02bbpchilik bo\u02bblib \u201cSolat al-g\u02bboib\u201d namozini o\u02bbqidilar. Namozda qatnashganlar soni esa to\u02bbrt ming kishidan ortiqni tashkil qilgan [7: 91].<\/span><\/p>\n

Ali al-Qoriy ko\u02bbp sohalar bilimdoni hisoblanib, juda ko\u02bbp ilmiy asarlar yaratgan. Ular jumlasiga, hadisshunoslik, fiqhshunoslik, Qur\u02bconni qiroatlarda o\u02bbqish, kalom ilmi, tasavvuf tarix, tarjima, adabiyotshunoslik sohalarini kiritishimiz mumkin.<\/span><\/p>\n

Alloma o\u02bbzining betakror, kamyob tarzda yozilgan hamda latif va mazmunli mulohazalarni o\u02bbz ichiga qamrab oluvchi asarlarining ko\u02bbpligi bilan ham shuhrat qozongan. Manbalarda keltirilishicha, ularning soni 125 tani tashkil etadi va ular bir necha jildlardan iborat kitoblar va ko\u02bbplab sahifalar hamda risolalardan iborat[6: 8].<\/span><\/p>\n

Olimning to\u02bbplamlarni yozishdagi o\u02bbziga xos uslubi shundaki, u barcha asarlardagi boblarni qimmatli ma\u02bclumotlar va mubohasalar bilan boyitgan. Ular barcha uchun tushunarli, ko\u02bbpchilik olimlar ijodida uchramaydigan yo\u02bbnalish bilan yozilgan bo\u02bblib, hech qanday mavhum iboralar ishtirokisiz amalga oshirilgan.<\/span><\/p>\n

Ko\u02bbrinib turibdiki, Ali al-Qoriy shariat bilimlarining bilimdoni bo\u02bblibgina qolmay, husnixat bilan ham muntazam shug\u02bbullanib borgan. Shayx Muhammad Tohir ibn Abdulqodir Kurdiy o\u02bbzining \u201cTarix al-xat al-arabiy va odobihi\u201d kitobida shunday yozadi: \u201cAli al-Qoriy nasx, nastaliq va suls xatlari bo\u02bbyicha mohir xattot bo\u02bblgan va ko\u02bbplab bellashuvlar g\u02bbolibi bo\u02bblgan. Allomaning husnixat ilmidagi mahoratni Mar\u02bcashiyning shogirdi Shayx Hamidulloh Amosiydan o\u02bbrgangan bo\u02bblib yil bo\u02bbyi Qur\u02bcon mus\u02bchafi va \u00abJalolayn\u201d tafsirini yozib tugatgach, sotib pulini yil davomidagi o\u02bbzining sarf xarajatlari uchun ishlatardi\u00bb[6: 29].<\/span><\/p>\n

Shavkoniy \u201cAl-Badr at-tole\u02bc\u201d asarida yozishicha, Ali al-Qoriy o\u02bbninchi hijriy sananing boshlarida maydonga chiqqan mujaddid va mujtahiddir\u00bb[1: 20].<\/span><\/p>\n

\u201cAli ibn Sulton Muhammad al-Qoriy, \u2013 deb yozadi mashhur faqih Husayn ibn Muhammad Said Abdulg\u02bbani al-makkiy al-Hanafiy \u00abIrshod as-soriy ila manosik al-Ali al-Qoriy\u201d asarida, o\u02bbz zamonasining buyuk allomasi, mashhur olim, aqliy va naqliy bilimlarni o\u02bbzida mujassamlashtirgan, Qur\u02bconi karim va hadis ilmi bo\u02bbyicha bildirilgan fikrlarni asosli tarzda sharhlovchi-tadqiqotchidir\u00bb[8: 34].<\/span><\/p>\n

Ali al-Qoriy Makkadagi ko\u02bbplab allomalardan ilm oladi va o\u02bbzining tinimsiz izlanishlari natijasida yetuk olim bo\u02bblib yetishadi. O\u02bbsha paytda Makka shahri va xususan, Arab diyorlarida ko\u02bbproq shofe\u02bciy, molikiy va hanbaliy mazhablari tarqalgan edi. Mazkur mazhablarga mansub ba\u02bczi kishilar (ayniqsa, shofe\u02bciyga) yetuk alloma Imom A\u02bczam mazhabini kamsitib, uni faqat \u201cra\u02bcy\u201dga asoslangan, degan gaplarni aytishardi. Ba\u02bczilar esa hatto Abu Hanifaning o\u02bbziga ham malomat toshini otib, u zotni hadis ilmida ilmsizlikda ayblashardi.<\/span><\/p>\n

Hanafiya mazhabiga mansub bo\u02bblgan Ali al-Qoriy ilm bobida shunday yuksak martabaga ko\u02bbtarildiki, bu salohiyat unga ayrim mazhab imomlari ortidan ergashib Abu Hanifa to\u02bbg\u02bbrisida noto\u02bbg\u02bbri fikrda yurganlar qarashlariga e\u02bctiroz bildirishga, keskin raddiyalar yozishga va Abu Hanifa sha\u02bcnini himoya qilishga va hatto, inkor etilish darajasiga yetgan hanafiya mazhabini himoya qilishga sabab bo\u02bbldi va u buning uddasidan chiqdi. Imom Molikka esa namozda qo\u02bblni pastga tushirib o\u02bbqish borasida qarshi chiqadi[3: 39].<\/span><\/p>\n

Biroq, bu chiqishlar Alloma oldida ko\u02bbplab qiyinchiliklarning paydo bo\u02bblishiga sabab bo\u02bbladi. Olim Shavkoniy, uning bu boradagi jasorati haqida gapirib, shunday deydi: \u201cUshbu qarash uning darajasini yana bir bor ko\u02bbkka ko\u02bbtarishning isbotidir, chunki mujtahidning oldida turuvchi vazifa ixtilofli masalalarda haqiqiy dalilni bayon qilish va unga o\u02bbz qarashlarini xolis holda avvalgi o\u02bbtgan olimlar tomonidan to\u02bbg\u02bbri yoki noto\u02bbg\u02bbri fikr bildirilganligini aniq bayon qilishdan iboratdir\u201d[7: 90].<\/span><\/p>\n

Allomanning ijodi va faoliyatiga nazar soladigan bo\u02bblsak, u ko\u02bbproq matnlarga sharh yozishga bag\u02bbishlanganligini ko\u02bbrishimiz mumkin. Alloma\u00a0 o\u02bbz ilmiy va ijodiy faoliyatida arab tili va adabiyotiga chuqur hurmat bilan qaragan va o\u02bbz asarlarini arab tilida yozgan. Uning asarlari ilm-fanning ko\u02bbpgina sohalarini o\u02bbz ichiga qamrab olgan bo\u02bblib, ularning soni yuzdan ham ortiq ekanligini alohida ta\u02bckidlash mumkin. Olim fiqh, hadis, tafsir, qiroat, usul al-fiqh, kalom ilmi, tasavvuf, tarix, tabaqot, adabiyot, tilshunoslik va shu kabi ko\u02bbplab sohalarda ijod qilgan va asarlar yaratgan.<\/span><\/p>\n

Allomaning asarlari nafisligi, foydaliligi, qanoatbaxshligi, juda oson va yengil tilda yozilganligi bilan ajralib turadi. Shuningdek, uning asarlarga sharh yozishdagi o\u02bbziga xos uslubi shundaki, u insonlar uchun qiyinchilik tug\u02bbdiradigan iboralarni oddiygina hamda tushunarli tilda bayon qiladi va islom arkonlari yuzasidan bildirilgan fikrlarning to\u02bbg\u02bbri yoki noto\u02bbg\u02bbriligini Qur\u02bconi karim oyatlari va hadislarni hanafiy mazhabi usulul-fiqh qoidalari asosida isbotlab chiqadi[7: 89].\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n

Xulosa o\u02bbrnida<\/strong>:<\/span><\/p>\n