{"id":20446,"date":"2022-02-23T10:22:20","date_gmt":"2022-02-23T05:22:20","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bukhari.uz\/?p=20446"},"modified":"2022-02-23T17:02:37","modified_gmt":"2022-02-23T12:02:37","slug":"islom-sivilizsiyasining-ma%ca%bcnaviy-ruhiy-asosi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz","title":{"rendered":"ISLOM SIVILIZASIYASINING MA\u02bcNAVIY-RUHIY ASOSI"},"content":{"rendered":"

Bizga ma\u02bclumki, sivilizatsiya tarixning, jamiyatning sifatiy o\u02bbziga xosligini, u yoki bu mamlakat doirasida amal qiladigan, ishlab chiqarish kuchlari, inson faoliyati, madaniyati tomonidan umumiy ijtimoiy qonuniyatlarning spetsifikasini ifodalaydi. Sivilizatsiya murakkab mazmunga ega bo\u02bblgan ijtimoiy-falsafiy tushuncha. Bu tushunchani shotland faylasufi A.Fergyusson (1723-1816) umumjahon taraqqiyotning ma\u02bclum bir bosqichini ifodalash uchun ishlatgan bo\u02bblsa, fratsuz ma\u02bcrifatparvarlari aql-idrok va adolatga asoslangan jamiyatga nisbatan ishlatganlar. Hozirgi vaqtda ham sivilizatsiya tushunchasining hajmi va mazmuni borasida turli xil yondashuvlar mavjud. Islom sivilizatsiyasini tadqiqotchilar diniy mansubligiga ko\u02bbra, farqlanuvchi madaniy birliklar sivilizatsiyasi deb, talqin qiladilar. Lekin ular islom sivilizatsiyasini islom olami mustahkam bir butunlikni, yaxlitlikni tashkil etmaganligi uchun ilmiy tushuncha sifatida biror qimmatga ega bo\u02bblmaydi, deb tushuntiradilar. Zero. sivilizatsiya taraqqiyotining qonuniyatlaridan biri madaniyatlar taraqqiyotining notekis rivojlanish qonuniyatidir. O\u02bbtmishda ham hozirgi davrda ham, turli davlatlarda turli xalqlarning madaniyati parallel va tekis rivojlanmaganligi ko\u02bbzga tashlanadi. Darhaqiqat, ba\u02bczi xalqlar madaniyatlari notekis rivojlanadi, ba\u02bczi xalqlar darajasi o\u02bbsadi, ayrim xalqlar madaniyati orqada qolib ketadi.<\/span><\/p>\n

Islom sivilizatsiyasi ulkan jug\u02bbrofiy kenglikni egallagan holda dunyo musulmonlarini qamrab olgan o\u02bbziga xos fenomen sifatida insoniyat tarixida ulkan iz qoldirdi. Lekin G\u02bbarb sharqshunosligiga xos odatiy tezis bo\u02bblgan islom\u201csamarasiz somiy din\u201d sifatida o\u02bbz rivojlanishi uchun zarur bo\u02bblgan mexanizmlarni ishga tushira olmadi va u o\u02bbz asoschisining vafotidan keyin boshi berk ko\u02bbchaga kirib qoldi , degan asossiz va g\u02bbayri-ilmiy qarashlar tez-tez eshitilib turgan bir sharoitda islom sivilizatsiyasining qonuniy asoslari yoritib berish maqsadga muvofiqdir. Zero, G\u02bbarb o\u02bbz inqirozini islom fenomenidan axtarishi g\u02bbayri ilmiy qarashdan boshqa narsa emas. Bu savollarga yuqorida ta\u02bckidlaganimizdek, madaniyatlarning notekis rivojlanishi qonuni javob beradi. Mazkur qonunning amal qilish sabablari to\u02bbrtta:1. passionar energiyaning ayrim xalqlarga ta\u02bcsiri; 2.ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi; 3. Landshaftning ta\u02bcsiri; 4. xalqlarning ichki energiyasi. Buni aytishdan maqsad shuki, qaysi xalq qulay landshaft, passionar energiya yoki etnosning ichki energiyasi, rivojlangan ishlab chiqarish qurollari ta\u02bcsirida bo\u02bblsa, o\u02bbsha xalqning madaniyat darajasi o\u02bbsadi, bunday sharoitlar chegaralanganda esa madaniyat taraqqiyoti tezligi susayadi. Insoniyat o\u02bbz sivilizatsiyasini eramizdan avvalgi 4 ming yillikda Misrda boshlagan bo\u02bblib, Misr sivilizatsiyasi nomini olgan bo\u02bblsa, keyinchalik estafeta Yevfrat va Tigr daryolari oralig\u02bbida yashovchi Mesopotamiya aholisi shumer va akkadlar qo\u02bbliga o\u02bbtdi va shumer madaniyati yoki sivilizatsiyasi sifatida tarixda qoldi. Shundan so\u02bbng Bobil sivilizatsiyasi, miloddan avvalgi 3 ming yillikda Hind madaniyati bo\u02bblgan Moxonjo-Doro va Xarappa sivilizatsisi, Eramizdan avvalgi 3 ming yillarda Xitoy sivilizatsiyasi, o\u02bbsha davrning o\u02bbzida O\u02bbrta Osiyo sivilizatsiyasi yoki Turon sivilizatsiyasi deb yuritilgan, eramizdan avvalgi 2 ming yillarda Yevropada antik madaniyat va eramizning 1 asrlarida Yevropa sivilizatsiyalari bunga misoldir.<\/span><\/p>\n

Yuqorida ta\u02bckidlaganimizdek, madaniyatning notekis rivojlanish qonunlaridan bir yoki bir nechasi u yoki bu xalq madaniyatiga ijobiy ko\u02bblamda kuchli ta\u02bcsir o\u02bbtkazsa, u rivojlanadi, agar kuchsiz yoki salbiy ta\u02bcsir etsa madaniyat taraqqiyoti tezligi susayadi, natijada boshqa xalqlar madaniyati darajasidan orqada qola boshlaydi.<\/span><\/p>\n

Bizning nazarimizda islom sivilizatsiyasini o\u02bbrganib, fikr-mulohaza qilmoqchi bo\u02bblsak ana shu mezonlarga tayanish maqsadga muvofiq bo\u02bbladi. Chunki, islomning ijtimoiy mohiyati dinimiz mukammal amal qiladigan qoidalar asosida jannatga yo\u02bbllanma beradigan qoidalar qo\u02bbllanmasi emas, aksincha, u inson qalbini uni ruhini tozalashni maqsad qilib olgan ijtimoiy, intellektual va ma\u02bcnaviy texnologiyalar majmuidir. Darhaqiqat, Alloh taolo Qur\u02bconda, qiyomat kuni sog\u02bblom qalb (qalbun salimun)dan boshqa biror narsaning foydasi bo\u02bblmaydi, deydi. (Qarang: Qur\u02bcon.\u201d Shuaro surasi\u201d, 89-oyat.)<\/span><\/p>\n

Payg\u02bbambarimiz hadislarida aytilganidek: Tanada shunday bir a\u02bczo bor, agar u sog\u02bb bo\u02bblsa, tana sog\u02bblomdir, agar u buzilgan bo\u02bblsa, butun tana buzilgandir. U qalbdir.<\/span><\/p>\n

Demak, islom sivilizatsiyasining asosiy xususiyati shundan iboratki, jamiyat moddiy barqarorlikka erishish bir tomonda bo\u02bblsa, ijtimoiy barqarorlik va hamkorlik, jamiyat a\u02bczolarining ma\u02bcnaviy ruhiy yetukligi ularning komillik sari intilishlari asosiy mezonlar bo\u02bblib maydonga chiqadi. Islom rivojlanishining har bir davrida yirik ulamolar islomning barcha amrlari mana shu amrga bo\u02bbysinishi kerakligini aniq tasavvur qilganlar. Shuning uchun ham ular qalbning holatlarini o\u02bbrganuvchi ilmni va sog\u02bblom holatini ta\u02bcminlaydigan usullarni yaratishga harakat qilganlar va uni uddalay olganlar. Bu ilmning an\u02bcanaviy oti tasavvuf, deb atalgan. Zamonaviy ulamolar va sharqshunoslar bugungi kunda yana ham tushunarli qilib \u201cIslom psixologiyasi\u201d deb nomlaydilar.<\/span><\/p>\n

Bizning fikrimizcha, yuqorida ta\u02bckidlaganimizdek, bu yerda madaniyatlar rivojlanishining to\u02bbrtinchi qonuniyati ya\u02bcni \u201cxalqlarning ichki energiyasi\u201d ta\u02bcsirida sodir bo\u02bblgan. Chunki u yoki bu xalqning madaniyatga, ma\u02bcrifatga, o\u02bbz hayotini axloqiy asoslarga qurib yashash istagi uning o\u02bbzining milliy xususiyatida kelib chiqadi. Xalqimizni pok ma\u02bcnaviy-ruhiy komillikka erishish harakati azal-azaldan mavjud. Shuning uchun ham bunday turmushni tashkil qilishini asosini ilmni ya\u02bcni qalbni poklikka ruhni tetiklikka olib boruvchi tasavvuf ilmini yaratganlar. Aslida, tasavvuf islomiy mazhablarga mansub kishilar rioya qilgan amallar majumidan iborat ilmdir. Lekin payg\u02bbambarimiz va sahobalar davrlarida tasavvuf keyinchalik paydo bo\u02bblgan shakli sifatida mavjud bo\u02bblmagan. Bunday deb aytish, uning ahamiyatini pasaytirmaydi.<\/span><\/p>\n

Tasavvuf yangi ilm islom psixologiyasi sifatida Qur\u02bconda yashirin va mavhum holda mavjud bo\u02bblsa-da, islom madaniyatida ilk marta abbosiylar hukmronligini dastlabki davrlarida ma\u02bclum darajada tizimga solindi. Agar Qur\u02bconi Karimda \u201csolim qalb\u201dga erishishga berilgan ahamiyatni hisobga oladigan bo\u02bblsak, islom psixologiyasining ta\u02bcsiri ommaviy bo\u02bblgan va keng tarqalganligining guvohi bo\u02bblamiz. Darhaqiqat, bu holatni mumtoz islom ulamolari o\u02bbz vaqtida payqaganlar va unga amal qilganlar. Zamonaviy shayxul-ulamolarimiz ham ta\u02bckidlaganlaridek, har bir shayx o\u02bbz tariqatining Qur\u02bcon va Sunnatga muvofiq ekanini, Rasululloh sallallohu alayhi vasallamning o\u02bbzlaridan olinganini isbotlashi kerak edi. Buning uchun har bir shayx o\u02bbz ustozining va ustozining ustozining ruxsatlarini isbotlab, silsilani Rasullulloh sallallohu alayhi vasallamgacha yetkazar edilar. (Qarang: Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tasavvuf haqida tasavvur. 5-bet).<\/span><\/p>\n

Islom shakllangan dastlabki to\u02bbrt asrda tafsir, hadis, sarfu nahv singari ilmlar borasida buyuk asarlar yaratildi. Ulamolar, shuningdek, al-qalb as \u2013 solim muammosiga e\u02bctibor qaratdi. Ilk marta So\u02bbfyon ibn Uyayna, So\u02bbfyon az-Zavriy va Abdulloh ibn al-Muborak singari ko\u02bbplab dastlabki zohidlar tobe\u02bcinlardan o\u02bbrnak olib, butun diqqatlarini qalbni tozalash san\u02bcatiga qaratgani ko\u02bbzga tashlanadi. Ular o\u02bbzlari yaratgan usullarga tez-tez ro\u02bbza tutish, kechalari namoz o\u02bbqish, vaqti-vaqti bilan uzlatga chekinish kabi shartlarga amal qilar edilar. Chunki qalb rabboniy, ruhoniy va latiyf narsa bo\u02bblib, ular orasidagi aloqa xuddi sifatning sifatlangan narsa bilan bo\u02bblgan aloqasiga o\u02bbxshaydi. Ana shu latiyf narsa insonning haqiqatidir. Idrok, bilim va ma\u02bcrifat o\u02bbshandadir. Musulmonlarning bunday o\u02bbziga xos xudojo\u02bbyligi payg\u02bbambarimiz davrida bir sistemaga solinmagan bo\u02bblsa-da, bu masalada payg\u02bbambar qadrlagan nafsni tiyish, samimiyat va vahiyga o\u02bbta sodiqlikda deb bilgan barcha musulmonlarni qamrab olgan kategoriya edi. O\u02bbsha erkaklar va ayollar qiyomat kunidan qo\u02bbrqqani uchun baqqa\u02bcun. (\u201cyig\u02bbloqilar\u201d) yoki zuhhod (zohidlar) va yoki ubbad (\u201cuzluksiz ibodat qiluvchilar\u201d) degan turli nomlar bilan atalgan. Lekin, hijriy III asrdan boshlab bunday qarashlar o\u02bbz mazmun va xususiyatini boshqacha bitiklarda namoyon qila boshlagan. Chunki o\u02bbsha davrdagi muhit ya\u02bcni Abbosiylar davridagi shahar aholisining boylikka ruju qo\u02bbyishi, hasham va moddiy boyliklarga berilib ketishi musulmonlarni payg\u02bbambarlaridagi oddiy turmushga qaytish va tiklash tamoyilini shakllanishiga olib keldi. Qalb musaffoligi, boshqalar dardiga sherik bo\u02bblish va doimo Allohni yod etish ushbu tamoyilning o\u02bbziga xos ko\u02bbrinishi edi. Bu tamoyilning eng muhim xususiyati muhosaba usuli bo\u02bblgan. Bu usulga muvofiq inson o\u02bbzining nafsini jilovlay olishi, uni hakalak otib ketishiga yo\u02bbl qo\u02bbymasligi uchun o\u02bbzini-o\u02bbzi imtihon qilish va qalbini isloh qilib borishi nazarda tutiladi. Shu bilan birga riyozat, ichki intizom ham bu tamoyilning asosiy sharti bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

O\u02bbsha paytga kelib tasavvufning asosiy prinsiplari ishlab chiqildi. Aqlli maxluqlardan biri bo\u02bblgan inson to\u02bbrtta tarkibiy qismdan iborat deb tushunilar edi: jism, aql, ruh va nafs. Tasavvuf ana shu kabi ma\u02bcnolarni alohida ehtimom ila tushuntiradi va ularning har biriga musulmon banda qanday munosabatda bo\u02bblishi zarurligini bayon qilib, o\u02bbsha bayonning tadbiq qilinishini ham yo\u02bblga qo\u02bbyadi. Ana shu to\u02bbrt tamoyil tasavvufning nomlaridan biri va islom sivilizatsiyasining asoslaridan biri bo\u02bblgan \u201cruhiy tarbiya\u201d deb atalishining sababi ham shunda.<\/span><\/p>\n

Diniy tushunchaga ko\u02bbra, kishi hayotligida u bilan birga, o\u02bblimidan so\u02bbng tanadan chiqib ham barham topmaydigan asosiy mohiyatidir. Islomda Ruhning mohiyati haqida bahs yuritish man etiladi. Qur\u02bconda ta\u02bckidlanganidek, ilohiy ilhomning bir qismi bo\u02bblgan ruhni aql bilan anglab yetish qiyin. U inson tanasining bu dunyoga bog\u02bbliq bo\u02bblmagan qismidir.<\/span><\/p>\n

Ruh tasavvufda muolaja qilinadigan biluvchi va idrok qiluvchi latiyf narsadir. Uning haqiqatini Alloh taolodan boshqa hech kim bilmaydi. Qur\u02bconi Karimning \u201cIsro surasi 85 \u2013 oyatida \u201d Ruh Allohning ilmiga havola etiladigan sir ekani va Ruh haqida odamlar juda oz ma\u02bclumotga ega ekanligi ta\u02bckidlangan (Ey, Muhammad), Sizdan ruh haqida so\u02bbraydilar. Ayting: \u201cRuh faqat Rabbimning ishidandir. Sizlarga esa juda oz ilm berilgandir\u201d.(Qur\u02bconi Karim. \u201cIsro\u201dsurasi, 85-oyat).<\/span><\/p>\n

Dastlabki tasavvuf namoyondalari, ruh inson tanasining hamma joyiga kirib boradigan, ammo qalbga jamlanadigan moddiy bo\u02bblmagan borliqdir, deb talqin qilganlar. Ruh insonning Alloh taolo bilan bog\u02bblab turuvchi zanjir. Inson tug\u02bbilganda ruh zararlanmagan va sog\u02bblom bo\u02bbladi. Qur\u02bconi karimda ta\u02bckidlanganidek, u \u201czang\u201d bilan qoplana boshlaydi. Zang gunoh va bema\u02bcni ishlar natijasidir. Ulardan qutilishning asosiy yo\u02bbli nafsni tiyishdir. Solih musulmon faqat nafsini tiyish bilangina gunohlardan forig\u02bb bo\u02bbladi va butun diqqatini Allohga qaratadi va zang bosgan qalbini tozalab ruhini ozod qiladi. Qalb solimligi va najot hamda Allohga yaqinlikka erishadi.<\/span><\/p>\n

Darhaqiqat, islomning mana shu aqidalariga zohiriy amal qilish juda osondek tuyuladi, lekin bu birinchi qadam hisoblanadi. Solih musulmon uchun eng qiyin narsa mujohadadir, ya\u02bcni nafsiga qarshi har kuni jang qilishdir. Bu haqda Qur\u02bconi karimning \u201cNoziot\u201d surasida ta\u02bckidlanganidek: Ammo, kimki Parvardigorning (huzurida turishi (va hisobot berish)dan qo\u02bbrqqan va nafsini havolanishdan qaytargan bo\u02bblsa, bas jannatgina (unga)joy bo\u02bblur.(40-41oyatlar).<\/span><\/p>\n

\u00a0So\u02bbfiylarning amri ham shundan kelib chiqadi: Al-Qushayriyning ta\u02bckidlashicha, \u201cNafsingizni mujohada pichog\u02bbi bilan kesib olib tashlang\u201d. Demakki, nafs nazoratda bo\u02bblsa, qalb toza bo\u02bbladi va inson shu tufayli qadr-qimmatga ega bo\u02bbladi. Tasavvufning yirik namoyondasi imom Hasan Basriy ham nafs haqida shunday deydi: \u201cYaxshi odam doimo o\u02bbz nafsini malomat qilib turadi, fojir odam nafsini itob qilmay yuraveradi\u201d. Shayx Muhammad Yusufning ta\u02bckidlashicha, tasavvufda nafs ikki ma\u02bcnoda ishlatiladi: Birinchisi- insondagi g\u02bbazab va shahvat quvvatini jamlovchi ma\u02bcnodir. Ha, ahli tasavvuf \u201cnafs\u201d deganda ko\u02bbproq yomon sifatlarni o\u02bbzida jamlovchi narsani ko\u02bbzda tutadilar. Shuning uchun ham, ularning istilohida \u201cnafsga qarshi mujohada qilish\u201d, \u201cuni sindirish\u201d kabi iboralar tez-tez uchrab turadi. Bunday nafsning o\u02bbziga xos ismi bo\u02bblib, uni \u201can-nafsul ammoratul bissu\u02bci\u201d-\u201cyomonlikka amr qiluvchi nafs\u201d deb ataladi\u2026..<\/span><\/p>\n

Ikkinchisi- avval zikr qilingan ruh, ya\u02bcni insondagi latiyf jism bo\u02bblib, u insonni joni va o\u02bbzini anglatadi. U holatga qarab turli vasflarga ega bo\u02bbladi.(Qarang: Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tasavvuf haqida tasavvur. 68-69-betlar).<\/span><\/p>\n

Ana shu najot deb atalmish qudrat islomning eng muhim ilmi ekanligi mumtoz islom ulamolari va olimlari tomonidan xalq orasida izchil targ\u02bbib qilingan. Lekin sharqshunos mafkurachilarining salbiy ta\u02bcsiri ko\u02bbplab musulmonlarni tasavvuf islomdan chetga og\u02bbdiruvchi oqim sifatida talqin qilishlariga sabab bo\u02bbldi. Lekin klassik ulamolarning deyarli barchasi tasavvufga aralashgani va qo\u02bbllab-quvvatlagani haqiqatdir. Jumladan, Xurosonning dastlabki islom ulamolari Al-Hakim Al-Nisoburiy, Ibn Furoq, Al-Qushayriy va Al-Bayhaqiylar so\u02bbfiy bo\u02bblishgan. Ular abbosiylar davri islomning fundamental an\u02bcanasini davom ettirganlar. Ayniqsa, Hujjatul-islom Al-G\u02bbazzoliyning 300 ortiq kitoblari arab falsafasi ismoiliylarni tanqid ostiga olib, ortodoksal tasavvufning nazariy va amaliy asoslarini yoritib berganligi o\u02bbsha davrning eng buyuk yutug\u02bbi bo\u02bblgan.<\/span><\/p>\n

Ayniqsa, Imom G\u02bbazzoliyning \u201cIhya ulumud-din\u201d asari ortodoksal tasavvufning nazariy va amaliy asoslarini yoritishga bag\u02bbishlangan va musulmon olamida juda katta hurmat va e\u02bctiborga sazovor bo\u02bblgan edi. Bu haqda Navaviy shunday yozgan edi: \u201cIslom haqida yozilgan kitoblardan \u201cIhya\u2026.-dan boshqasi yo\u02bbqolib ketgan taqdirda ham u barchasining o\u02bbrnini bosishi mumkin\u201d.(Bu haqda qarang: Timoti J Uinter(Abdulhakim Murod. XXI asrda islom.Toshkent, \u201cSharq\u201d2005-yil.285-bet).<\/span><\/p>\n

Imom G\u02bbazzoliy tasavvufning asosiy xususiyatlaridan aql, axloq, nafs, tavba, istig\u02bbfor, duo, zuhd, taqvo, vara\u02bc va shunga o\u02bbxshash tamoyillarning mazmun mohiyatini ham yoritib berish bilan birga ularni amalda qo\u02bbllash masalalariga ham diqqat qilgan.<\/span><\/p>\n

Aql masalasida masalasida to\u02bbxtalib, aql-narsalarning haqiqatini idrok qilish va ilmlarni idrok qilish uchun kerak bo\u02bbladi. Tasavvufning tahziybi axloq-axloqni sayqallashga yo\u02bbl qo\u02bbyish bilan nafsni poklaydi. Tasavvuf mo\u02bbmin-musulmonlarga nafl ibodatlarini yo\u02bblga qo\u02bbyish bo\u02bbyicha ham darslar beradi.<\/span><\/p>\n

Islomning Hanbaliya mazhabi namoyondalari ham tasavvufga ijobiy munosabatda bo\u02bblganlar va qo\u02bbllab-quvvatlaganlar. Bu mazhabning yirik namoyondalari bo\u02bblgan Abdulloh Ansoriy, Abdulqodir Jilaniy, Ibn Javziy, Ibn Rajabday kabi ulug\u02bb ulamolar shular jumlasidandir. Aslida As-Suyutiy, Ibn-Xaldun, Taftazoniy, Ar-Roziy ham Ibn Arabiyning \u201cVahdat ul vujud\u201d ta\u02bclimotini tanqid qilgan bo\u02bblsalar-da, hukmron tasavvufning bir tarmog\u02bbiga bo\u02bbysinar edilar va tasavvufga oid asarlar yozib, islomiy ilmlarning tarkibiga kiruvchi muhim ilm ekanligini e\u02bctirof etib hurmat qilganlar. Tasavvufning qonuniy ilm sifatida tan olinishining asosiy sabablaridan biri bu ilmni musulmon dunyosiga tarqalishiga va keng yoyilishiga tashabbuskor bo\u02bblib maydonga chiqqanlaridir.<\/span><\/p>\n

So\u02bbfiy qalandarlar dunyo kezib o\u02bbz ta\u02bclimotlarini Hindiston, Afrika va Janubiy \u2014 Sharqiy Osiyoga keng yoyganlar va o\u02bbsha o\u02bblka xalqlarini islomlashtirishga katta hissa qo\u02bbshganlar. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, tasavvuf musulmon mamlakatlarida xalqlarning ijtimoiy-falsafiy, madaniy-ma\u02bcnaviy hayotida keng tarqalgan, eng murakkab hamda o\u02bbzaro ziddiyatlarga to\u02bbla g\u02bboyaviy oqimlardan sanaladi. Tarkidunyochilik, bu dunyo boyliklaridan va noz-ne\u02bcmatlaridan voz kechish, Alloh visoliga yetishmoq uchun qalbni, ruhni poklash, halol mehnat qilish, o\u02bbz mehnati bilan yashash, ixtiyoriy ravishdagi faqirlik tasavvufning o\u02bbziga xos-xususiyatlaridan hisoblanadi va bu xususiyatlar o\u02bbz navbatida islom sivilizatsiya uchun ma\u02bcnaviy-ruhiy asos bo\u02bblib xizmat qildi.<\/span><\/p>\n

Mamlakatimizda bugungi kunda taraqqiyotning asosiy bug\u02bbini bo\u02bblgan yosh avlodni halol, pok, ruhiy barkamol, ma\u02bcnoviy mustahkam qilib tarbiyalashda, yassaviya, kubroviya, naqshbandiya tariqatlarini yanada chuqur o\u02bbrganib bu merosni yosh avlodga asl holida yetkazib berish ma\u02bcnaviy burchimiz hisoblanadi. Xoja Ahmad Yassaviy, Shayx Najmiddin Kubro, Xoja Bahouddin Naqshband singari buyuk mutasavvif mutafakkirlarning poklik, to\u02bbg\u02bbrilik, xudojo\u02bbylik, mehr-shafqat, adlu insof, imon, mehnatsevarlik, vatanparvarlik kabi ilg\u02bbor umumbashariy merosidan xalqimiz bahramand bo\u02bbla boshladi.<\/span><\/p>\n

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.<\/strong><\/span><\/div>\n
1.Qur\u02bconi karim.-Toshkent:\u201dCho\u02bblpon\u201d, 1992.<\/span><\/div>\n
2. Abu Homid G\u02bbazzoliy. Mukoshifat ul-qulub. Qalblar kashfiyoti. -Toshkent: G\u02bbofur G\u02bbulom nomidagi NMIU, 2017.<\/span><\/div>\n
3.Alisher Navoiy. Nasoyim ul-muhabbat min shamoyim ul-futuvvat. Nashrga tayyorlovchi. Hamidxon Ismoiliy.-Toshkent.\u201dMovarounnahr\u201d,2011.<\/span><\/div>\n
4.Shayx Najmiddin Kubro. Tasavvufiy hayot. Toshkent. \u201cMovarounnahr\u201d, 2004.<\/span><\/div>\n
5. Islom ensiklopediya. Toshkent. \u201cO\u02bbzbekiston milliy ensiklopediyasi\u201d, 2017<\/span><\/div>\n
6.Timoti J.Uinter (Abdulhakim Murod.) XX1 asrda islom Postmodern dunyoda qiblani topish. T.: \u201cSharq\u201d. 2005.<\/span><\/div>\n
7. Najmiddin Komilov. Tasavvuf. T.: \u201cMovarounnahr\u201d. 2009.<\/span><\/div>\n
8. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tasavvuf haqida tasavvur. Toshkent. \u201cSharq\u201d. 2012.<\/span><\/div>\n
S.K.Karimov<\/strong><\/span><\/div>\n
Samarqand davlat universiteti professori,<\/strong><\/span><\/div>\n
falsafa fanlari doktori.<\/strong><\/span><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bizga ma\u02bclumki, sivilizatsiya tarixning, jamiyatning sifatiy o\u02bbziga xosligini, u yoki bu mamlakat doirasida amal qiladigan, ishlab chiqarish kuchlari, inson faoliyati, madaniyati tomonidan umumiy ijtimoiy qonuniyatlarning spetsifikasini ifodalaydi. Sivilizatsiya murakkab mazmunga ega bo\u02bblgan ijtimoiy-falsafiy tushuncha. Bu tushunchani shotland faylasufi A.Fergyusson (1723-1816) umumjahon taraqqiyotning ma\u02bclum bir bosqichini ifodalash uchun ishlatgan bo\u02bblsa, fratsuz ma\u02bcrifatparvarlari aql-idrok va adolatga asoslangan …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":20463,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[639],"tags":[],"yoast_head":"\nISLOM SIVILIZASIYASINING MA\u02bcNAVIY-RUHIY ASOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"ISLOM SIVILIZASIYASINING MA\u02bcNAVIY-RUHIY ASOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Bizga ma\u02bclumki, sivilizatsiya tarixning, jamiyatning sifatiy o\u02bbziga xosligini, u yoki bu mamlakat doirasida amal qiladigan, ishlab chiqarish kuchlari, inson faoliyati, madaniyati tomonidan umumiy ijtimoiy qonuniyatlarning spetsifikasini ifodalaydi. Sivilizatsiya murakkab mazmunga ega bo\u02bblgan ijtimoiy-falsafiy tushuncha. Bu tushunchani shotland faylasufi A.Fergyusson (1723-1816) umumjahon taraqqiyotning ma\u02bclum bir bosqichini ifodalash uchun ishlatgan bo\u02bblsa, fratsuz ma\u02bcrifatparvarlari aql-idrok va adolatga asoslangan …\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2022-02-23T05:22:20+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2022-02-23T12:02:37+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/bukhari_buxoriy2022_36-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"660\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"330\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Markaz\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@www_bukhari_uz\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Markaz\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"12 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz\",\"name\":\"ISLOM SIVILIZASIYASINING MA\u02bcNAVIY-RUHIY ASOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/bukhari_buxoriy2022_36-1.jpg\",\"datePublished\":\"2022-02-23T05:22:20+00:00\",\"dateModified\":\"2022-02-23T12:02:37+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/bukhari_buxoriy2022_36-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/bukhari_buxoriy2022_36-1.jpg\",\"width\":660,\"height\":330},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"ISLOM SIVILIZASIYASINING MA\u02bcNAVIY-RUHIY ASOSI\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#website\",\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/\",\"name\":\"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi\",\"description\":\"bukhari.uz\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c\",\"name\":\"Markaz\",\"sameAs\":[\"https:\/\/www.bukhari.uz\/\"],\"url\":\"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"ISLOM SIVILIZASIYASINING MA\u02bcNAVIY-RUHIY ASOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"ISLOM SIVILIZASIYASINING MA\u02bcNAVIY-RUHIY ASOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","og_description":"Bizga ma\u02bclumki, sivilizatsiya tarixning, jamiyatning sifatiy o\u02bbziga xosligini, u yoki bu mamlakat doirasida amal qiladigan, ishlab chiqarish kuchlari, inson faoliyati, madaniyati tomonidan umumiy ijtimoiy qonuniyatlarning spetsifikasini ifodalaydi. Sivilizatsiya murakkab mazmunga ega bo\u02bblgan ijtimoiy-falsafiy tushuncha. Bu tushunchani shotland faylasufi A.Fergyusson (1723-1816) umumjahon taraqqiyotning ma\u02bclum bir bosqichini ifodalash uchun ishlatgan bo\u02bblsa, fratsuz ma\u02bcrifatparvarlari aql-idrok va adolatga asoslangan …","og_url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz","og_site_name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/bukharicenter\/","article_published_time":"2022-02-23T05:22:20+00:00","article_modified_time":"2022-02-23T12:02:37+00:00","og_image":[{"width":660,"height":330,"url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/bukhari_buxoriy2022_36-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Markaz","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@www_bukhari_uz","twitter_site":"@www_bukhari_uz","twitter_misc":{"Written by":"Markaz","Est. reading time":"12 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz","url":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz","name":"ISLOM SIVILIZASIYASINING MA\u02bcNAVIY-RUHIY ASOSI - Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/bukhari_buxoriy2022_36-1.jpg","datePublished":"2022-02-23T05:22:20+00:00","dateModified":"2022-02-23T12:02:37+00:00","author":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#primaryimage","url":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/bukhari_buxoriy2022_36-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/bukhari.uz\/wp-content\/uploads\/2022\/02\/bukhari_buxoriy2022_36-1.jpg","width":660,"height":330},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/?p=20446&lang=oz#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/bukhari.uz\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"ISLOM SIVILIZASIYASINING MA\u02bcNAVIY-RUHIY ASOSI"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#website","url":"https:\/\/bukhari.uz\/","name":"Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi","description":"bukhari.uz","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/bukhari.uz\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/bukhari.uz\/#\/schema\/person\/a478cd03492de0ffa33336a39f0b5b1c","name":"Markaz","sameAs":["https:\/\/www.bukhari.uz\/"],"url":"https:\/\/bukhari.uz\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20446"}],"collection":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=20446"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20446\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20460,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/20446\/revisions\/20460"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/20463"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=20446"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=20446"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bukhari.uz\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=20446"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}